ضرورت حکومت و انواع آن
نجم الدین رازی وجود حکومت را ضرورتی اجتماعی می داند که به اعتقاد وی، این ضرورت مبتنی بر فطرت و تکوین موجودات انسانی است. وی برای تبیین ضرورت حکومت به دو نوع تفکر اشاره می کند:
1- تفکری که جامعه را تنها ابزاری برای تأمین ضرورت های اولیه می داند. وی از این نوع تفکر به «ملوک دنیا» و «ملک صغیر دنیای فانی» تعبیر می کند. 2- تفکری که انسان ها را به حکم ضرورت شریعت و عقل به منظور نیل به تعالی نیازمند حکومت می داند. نجم الدین از آن به «ملوک دین» نام می برد. در اندیشه سیاسی رازی تعابیر مختلفی چون «ملک»، «ملوک»، «سلطنت» و «ولایت» وجود دارد. وی هر کدام را به انواعی تقسیم می کند. برای نمونه ملوک را به دو قسم ملوک دنیا و ملوک دین تقسیم می کند و برای هر یک وظایفی را برمی شمارد. نجم الدین رازی در مرصادالعباد (تصحیح نعمت اللهی) در برخی جاها دولت را به دو قسم دولت کبری و دولت صغری تقسیم می کند و معتقد است که دولت کبری دولتی است که «سلطنت مملکت دین و دنیا کرامت کند.» بنابراین از دیدگاه رازی حکومت ها به دو نوع تقسیم می شوند: 1- حکومت هایی که مبتنی بر شریعتند و 2- حکومت هایی که مبتنی بر شریعت نیستند. مراد از حکومت های مبتنی بر شریعت، حکومت های مبتنی بر سنت و سیرت سلف صالح می باشد که نمونه اعلای آن حکومت انبیا و پیامبران الهی است.
مشروعیت و مقبولیت حکومت
مشروعیت از مفاهیم کلیدی است که در فلسفه سیاسی امروزه مطرح است و اساس حکومت ها را تشکیل می دهد. در اندیشه سیاسی نجم الدین رازی مشروعیت حکومت به معنای حق اعمال حاکمیتی می باشد که بر شریعت مبتنی است و مردم به دلیل پایبندی به شریعت، این حق را برای حاکمان به رسمیت شناخته، به آن رضایت می دهند. در واقع برخلاف فلسفه های سیاسی امروزین، رازی منشأ مشروعیت را خداوند و منبع آن را شریعت می داند. از دیدگاه اندیشمندان مسلمان به خصوص عارفان، نقش مردم در شکل گیری و زوال قدرت موثر است؛ اما اینکه این تأثیر چگونه است و مردم چگونه حق حاکمیت را به حاکمان واگذار می کنند و یا قدرت اعطایی را از آنان باز پس می گیرند در فلسفه سیاسی اسلام مبهم است. اما در مورد چگونگی توزیع قدرت و حمایت از آن به نقش مردم توجه شده و میزان مقبولیت اجتماعی حاکمان وابسته به عملکرد و رضایت مردم منوط شده است. در اندیشه نجم الدین هم اصل و اساس حکومت، رعیت و به تعبیر امروزی توده مردم هستند و اگر عدالت، احسان و دفع ظلم از مردم صورت گیرد پایگاه مردمی حکومت بیشتر خواهد شد.