هزینههای بالای سیاسی تمدید توافقنامه امنیتی بغداد-واشنگتن برای هر دو دولت آمریکا و عراق، باعث شده تا دو طرف به دنبال راههای کم هزینهتر و کم سر و صداتری بر سر چگونگی حضور آمریکا در عراق باشند.
هشت سال و اندی پس از لشکرکشی آمریکا به عراق، آنطور که مقامهای آمریکایی گفته اند، قرار است نزدیک به دو ماه دیگر تمامی نظامیان این کشور از عراق خارج شوند.
از ابتدای حمله نظامی آمریکا به عراق در سال 2003 میلادی، بیش از 4400 نفر از نظامیان آمریکا کشته و 33 هزار تن از آنان نیز زخمی شدند. افزون بر این، گفته میشود این حضور هشت ساله، حدود یک تریلیون دلار برای آمریکا هزینه داشته است.
این کشور در زمان حاضر 47 هزار نظامی در خاک عراق دارد که بر اساس توافقنامه امنیتی که آبان ماه سال 1387 به امضای مقامهای ارشد دو کشور رسید، تمامی آنها باید تا دهم دی ماه سال جاری (پایان سال جاری میلادی 2011) خاک عراق را ترک کنند.
با این وجود طی ماههای اخیر گفت وگوها و رایزنیهایی میان دو طرف عراقی و آمریکایی مبنی بر تمدید توافقنامه امنیتی و باقی ماندن بخشی از نظامیان آمریکایی در عراق پس از پایان ماموریت آنها که گفته میشد با هدف آموزش نیروهای عراقی است، انجام شد. حدود سه ماه پیش «لئونپانتا» وزیر دفاع آمریکا، در سفری سه روزه به عراق با مقامهای عالیرتبه این کشور دیدار و گفت وگو کرد که هدف اصلی آن رایزنی با مقامهای عراق در رابطه با این موضوع بود. وزیر دفاع آمریکا در این سفر اعلام کرد که بغداد باید هرچه سریعتر موضع خود را در خصوص موضوع باقی ماندن بخشی از نیروهای آمریکایی در عراق اعلام کند و در صورت نیاز، باید فورا از آمریکا تقاضای رسمی کند، چرا که این موضوع نیازمند درخواست رسمی از سوی دولت عراق و موافقت پارلمان است. نظر عراقیها این بود که آمریکا بخشی از نیروهای خود را برای آموزش سربازان عراقی در این کشور نگه دارد، اما به شرطی که اگر هر یک از آنها مرتکب تخلفی شدند، در دادگاههای عراقی محاکمه شوند؛ موضوعی که با مخالفت طرف آمریکایی روبرو شد و پس از مدتها مذاکره، «باراک اوباما»، رییسجمهوری آمریکا اعلام کرد که تمامی نیروهای نظامی این کشور تا پایان سال جاری میلادی، خاک عراق را ترک خواهند کرد. به نظر میرسد نه در آمریکا و نه در عراق، اراده لازم برای تمدید توافقنامه امنیتی دوجانبه وجود نداشت. بالا بودن هزینه سیاسی و احتمال افزایش فشار گروههای رقیب سیاسی، باعث شد که دو طرف رغبت چندانی برای تمدید توافقنامه نداشته باشند.
نباید فراموش کرد که خروج نظامیان آمریکا از عراق یکی از وعدههای انتخاباتی «باراک اوباما» بود که تخطی از این موضوع میتوانست فشارهای سیاسی به وی را در آمریکا افزایش دهد.
از سوی دیگر دولت عراق نیز نمیخواست تمامی هزینه حضور نیروهای نظامی آمریکا (- آن هم با داشتن مصونیت قضایی- )را به تنهایی به دوش خود بکشد. بویژه اینکه با مخالفت صریح برخی گروهها نظیر جریان صدر و کنار کشیدن احتمالی اعضای آنها از کابینه، چنین تصمیمی میتوانست دولت عراق را با خطر فروپاشی روبرو کند. به نظر میرسد دو طرف به دنبال راه کم هزینهتر و بی سر و صداتری هستند تا بخشی از نیروهای نظامی آمریکا در عراق حضور یابند. بر این اساس تاکنون سه مدل برای حضور این نیروها در عراق مطرح شد که بر سر آنها توافق کاملی انجام نگرفته است. مدل اول این بود که در هر توافق خرید سلاحی که بین دو کشور امضا میشود، شماری از سربازان آمریکایی نیز با هدف آموزش نیروهای عراقی به این کشور اعزام شوند. بر اساس مدل دوم، تعدادی از سربازان آمریکایی در قالب شخصیتهای دیپلماتیک و با داشتن مصونیت قضایی در سفارت این کشور در بغداد حضور پیدا خواهند کرد. مدل سوم نیز که از سوی آمریکاییها ارائه شد، این بود که حدود 4000 سرباز آمریکایی در پایگاههای مشترک در کنار نیروهای عراقی حاضر شوند. خروج بخش مهمی از نیروهای نظامی آمریکا از عراق از نظر بسیاری رخداد مثبتی برای امنیت عراق و منطقه است. با این وجود ساده انگاری است که تصور شود این رخداد به معنای پایان یا حتی کاهش نقشآفرینی آمریکا در عراق و منطقه باشد.
نباید فراموش کرد که به غیر از نیروهای مستقر در افغانستان و عراق، ایالات متحده 40 هزار نیروی نظامی دیگر در منطقه دارد که 23 هزار نفر آنها فقط در کویت مستقر هستند.
از سوی دیگر مقامهای آمریکایی بارها اعلام کردهاند که خروج نیروهای نظامی از عراق به معنای پایان ارتباط و همکاری میان دو کشور نخواهد بود.
«هیلاری کلینتون» در گفت وگو با شبکه تلویزیونی «فاکس نیوز» گفت که انتظار و برآورد ما این است که مناسبات امنیتی (با عراق) برای سالها ادامه یابد.
وزیر خارجه آمریکا در گفت وگو با شبکه «ای بی سی» نیز گفت: آنچه ما با دولت عراق توافق کردیم، ماموریتهای پشتیبانی و آموزشی است؛ همانند برنامههایی که در کشورهای دیگر از اردن تا کلمبیا داریم. همچنین حضور دیپلماتیک بسیار پر رنگی در عراق خواهیم داشت. در همین جهت دفتر «نوری مالکی» نخست وزیر عراق نیز در بیانیهای به مناسبت خروج نظامیان آمریکا از عراق اعلام کرده که دو کشور در خصوص آغاز مرحله تازهای از روابط استراتژیک اشتراک نظر دارند.
به نظر میرسد هدف راهبردی ایالات متحده آمریکا در عراق، ایجاد پایگاه محکم سیاسی و استراتژیک در این کشور است. موقعیت راهبردی عراق در منطقه آمریکاییها را وسوسه میکند تا پس از صرف هزینههای گزاف اقتصادی و سیاسی در این کشور، جای پای محکمی پیدا کنند تا از این طریق زمینهای برای کنترل معادلات پیچیده امنیتی و سیاسی منطقه فراهم کنند.
با این وجود ایفای چنین نقشی ایجاب میکند آمریکاییها خود را از مناقشههای کم اهمیت خارج کنند تا فرصت و مشروعیت بیشتری برای ورود به حوزههای کلان سیاسی و امنیتی در عراق و منطقه داشته باشند.
بر این اساس، آمریکا با هوشمندی قابل توجهی بویژه از زمان روی کارآمدن باراک اوباما تلاش کرده است تا نقش خود را در عراق از یک نیروی درگیر در مناقشهها و زد و خوردها به یک بازیگر سیاسی-استراتژیک پرنفوذ اما با چراغی خاموش تبدیل کند. آمریکا در عراق امروز به دنبال ایفای نقش موازنهدهنده است. این نقش که مستلزم پرهیز از ورود به اختلافهای پیش پا افتاده است، میتواند مشروعیت لازم برای ورود به مسائل استراتژیک را فراهم کند.
یک فریب
یک روزنامه انگلیسی با پرداختن به سخنان اخیر رئیسجمهوری آمریکا مبنی بر خارج کردن نظامیان این کشور از عراق، آن را فریبی بیش ندانست.
گاردین در گزارش خود نوشت: «باراک اوباما» در سخنانی، از عمل به یکی از وعدههای انتخاباتی خود یعنی خارج کردن نظامیان آمریکایی ازعراق سخن گفت. حاکم شدن عراقیها بر سرنوشتشان به معنای آن است که هیچ مصونیت قانونی برای نظامیان آمریکایی وجود نخواهد داشت.
به اعتقاد «جاناتان استیل» نویسنده این مقاله، جنگ عراق تمام شده و آمریکا این نکته را آموخته که فرستادن نظامیان غربی به یک جنگ خارجی، آن هم در یک سرزمین مسلمان دیوانگی است، اما ممکن است این دیوانگی به روش دیگری ادامه داشته باشد. و این در حالی است که یک شکاف بزرگ میان واقعیت و آنچه که ارتش آمریکا را درعراق احاطه کرده وجود دارد. در حقیقت چند راه وجود دارد که آمریکا از طریق آنها میتواند نفوذ نظامی خود را در عراق همچنان حفظ کند.
این راهها را میتوان به چهار گروه تقسیمبندی کرد:
1ـ سـفارتـخانه، کنسـولگـری، و پیـمانکاران شرکتهای امنیتی خصوصی. سفارت آمریکا در عراق که بزرگترین و گرانقیمتترین سفارتخانه خارجی در جهان است و به نوبه خود یک منطقه سبز محسوب میشود. به عبارت دیگر آمریکا تاحدی برای این سفارتخانه سرمایهگذاری کرده که امنیت در داخل آن کاملا تامین باشد. این سفارتخانه اندازه شهر واتیکان است.
آمارهای وزارت خارجه آمریکا نشان میدهد که 17 هزار پرسنل، تحت امر سفیر آمریکا در عراق خواهند بود. علاوه بر این، کنسولگریهایی نیز در شهر موصل، بصره و کرکوک وجود خواهند داشت که در هر کدام حدوداً 1000 نفر حضور خواهند داشت.
2ـ مربیان نظامی که شامل برخی قراردادهای نظامی میشوند. حدود 400 قرار داد نظامی میان واشنگتن و بغداد وجود دارد که ارزش آنها 10 میلیارد دلار است. علاوه بر این قراردادها در حدود 110 قرارداد دیگر که ارزش آنها 900 میلیون دلار است نیز میان دو کشور وجود دارد. بسیاری از این قراردادها نیازمند اعزام مربی از آمریکاست.
3ـ حرکت آمریکا زیر چتر ناتو. ناتو یک ماموریت آموزشی در عراق دارد که تا سال 2013 ادامه خواهد داشت. پیمان آتلانتیک شمالی تحت این برنامه کارشناسانی را در بخشهای لجستیکی و آموزش پلیس و همچنین سیاسی به عراق اعزام میکند و هم اکنون قانونگذاران عراقی به دنبال یافتن راهی برای افزایش دوره حضور ناتو در این کشور هستند. بر همین اساس مربیانی نظامی آمریکایی نیز میتوانند زیر چتر ناتو همچنان در عراق حضور داشته باشند.
4ـ هواپیمـاهای بدون سرنشین و ترورهای هدفمند. در حالی که آمریکا به طور غیررسمی کنترل حریم هوایی عراق را بر عهده دارد، اوباما استفاده از هواپیماهای بدون سرنشین و قتلهای هدفمند همچون هدف قرار دادن رهبران القاعده را افزایش میدهد و عراق نیز یکی از مکانهایی است که میتواند به عنوان پایگاه هواپیماهای بدون سرنشین آمریکا مطرح باشد