* برای نشان دادن خشم تان از رفتار دولت امریکا دربرابر انقلاب اسلامی، ایستادن جلو دخالت های این کشور در نظام نوپای جمهوری اسلامی، پایان دادن به جاسوسی های یک سفارتخانه خارجی یا هر دلیل دیگری که شما را به سمت سفارت امریکا کشید، آیا راه دیگری جز تسخیر سفارتخانه و گروگان گرفتن دیپلمات ها نبود؟
** در مدتی که از پیروزی انقلاب تا تسخیر سفارت امریکا گذشت، امام خمینی و دولت موقت فرصت های زیادی برای قطع رابطه با امریکا یا کاهش سطح روابط دیپلماتیک داشتند، اما بیش از ده ماه از انقلاب گذشته بود و اتفاقی نیفتاد حتی پس از تسخیر سفارت امریکا این رابطه تا فروردین سال بعد ادامه یافت و سرانجام امریکایی ها خودشان تصمیم به قطع رابطه با ایران گرفتند که البته روز بعدش امام بیانیه دادند و از این تصمیم دولت امریکا استقبال کردند. براین اساس می توان گفت اراده یی مبنی بر قطع رابطه ایران و امریکا در میان مسوولان کشور و انقلاب وجود نداشت.
از سوی دیگر این تحلیل را هم قبول ندارم که دانشجویان تحت تاثیر گرایش های چپ مارکسیستی که مبارزه با امپریالیسم را جزو اهداف خود تعریف کرده بود، می خواستند با امریکا برخورد ایدئولوژیک بکنند. من قبلاهم گفتم که حرکت دانشجویان در تسخیر سفارت امریکا اقدامی کاملادانشجویی، آماتوری و غیرحرفه یی بود که نه ربطی به مخالفت و ضدیت با دولت موقت داشت و نه براساس طرحی ایدئولوژیک طراحی شده بود.
البته می پذیرم که دانشجویان در آن زمان در کل ذهنیتی منفی درباره سیاست های امریکا داشتند. دفتر تحکیم وحدت که تازه تشکل شده بود تا پیش از تسخیر سفارت در همه نشست ها و راهپیمایی هایی که برگزار می کرد موضع ضد امریکایی داشت. خود من از زمانی که در سال 53 وارد دانشگاه صنعتی شریف شدم همواره یکی از صحنه های برجسته یی که در ذهنم حک شده بود تصویر فرار سربازان امریکایی از سقف سفارت این کشور در سایگون در پایان جنگ ویتنام بود. امریکا آن موقع کشور بسیاری منفوری بود، از بسیاری از دولت های مستبد و نظامی حمایت می کرد و عامل بسیاری از کودتاها بر ضد نیروهای آزادیخواه به شمار می رفت، اما با وجود همه اینها دانشجویان تصمیمی برای تسخیر سفارت امریکا با انگیزه های ایدئولوژیک نداشتند و به نظر من اتفاق کانونی که منجر به آن رویداد شد، چیزی جز پذیرش شاه در امریکا و تصمیم این کشور مبنی بر پناهندگی وی در خاک خود نبود.
نکته دیگری که باید خاطرنشان کنم این است که من شبیه سازی تسخیر سفارت در ایران با نمونه های قبلی برخورد با امریکایی ها را تحلیل درستی نمی دانم. امریکایی ها پیش و پس از تسخیر سفارت در سراسر دنیا با اتفاقات ناگوار بسیاری در قالب انفجار، ترور و هواپیماربایی روبرو شدند که تلفات سنگینی نیز به شهروندان این کشور تحمیل کرد، اما اکنون به غیر از حادثه یازده سپتامبر هیچ کدام از آنها در حافظه تاریخی مردم این کشور باقی نمانده است: با این حال می بینیم که هنوز تسخیر سفارت شان در ایران را از یاد نبرده اند که همین ویژگی نشان می دهد جنس این رویداد با سایر حرکت های ضد امریکایی متفاوت است. اگر سفارت امریکا را به جای دانشجویان، نیروهای چریکی تسخیر می کردند یا اینکه این رویداد منجر به کشته شدن دیپلمات های امریکایی می شد، آنگاه در ردیف دیگر حرکت های تروریستی قرار می گرفت، پس از مدتی به تاریخ می پیوست و در اذهان باقی نمی ماند که دراین صورت ارزش بازاندیشی هم نداشت.
همانطور که گفتم با وجود دیدگاه بسیار منفی که دانشجویان درباره سیاست های دولت امریکا داشتند، اما اگر امریکا شاه را نمی پذیرفت، سفارت این کشور هم تسخیر نمی شد، چون دانشجویان قصدی برای مقابله ایدئولوژیک با امریکا نداشتند. در اثبات این ادعا می توان به حرف های خود مقامات امریکایی استناد کرد: جیمی کارتر، رییس جمهوری وقت امریکا و بهتر از او، سولیوان، سفیر واشنگتن در تهران، در خاطرات خود می گویند که پذیرش شاه «اشتباه مرگ آور» بود.
دانشجویان نیز در سال 58 تحلیل شان این بود که دلیل صدور اجازه ورود شاه به خاک امریکا را نمی توان صرفا به فراهم کردن امکان درمان برای یک فرد عادی محدود دانست. ما آن زمان، این اقدام دولت امریکا را در قالب فضایی از توطئه ارزیابی می کردیم که در حال شکل گیری بود. سابقه عملکرد امریکا در ایران بویژه اتفاقات منجر به کودتای بیست و هشتم مرداد نیز این تحلیل را تقویت می کرد، بنابراین تاکید می کنم که حرکت دانشجویان، خلاف آنچه برخی تصور کردند و می کنند، اصلاربطی به ساقط کردن دولت موقت، برخورد با نهضت آزادی و حذف جریان لیبرال از کشور نداشت. ما که با نهضت آزادی پدرکشتگی نداشتیم. دانشجویان همان قدر درباره نهضت آزادی حساس بودند که درباره حزب جمهوری اسلامی. من همیشه برای مهندس بازرگان احترام قایل بودم و وی را شخصی متدین، پاک و صادق می دانستم، اما معتقدم که نخست وزیر دولت موقت به همان اندازه که صداقت و خلوص داشت، به همان اندازه نیز لجباز بود و حاضر نبود بپذیرد که دولت وی درباره پذیرش شاه در امریکا ساده اندیشی می کند. این درحالی بود که دانشجویان می گفتند نباید این اتفاق یعنی پذیرش شاه را رویدادی ساده بدانیم، بلکه می تواند زمینه ازدست رفتن انقلاب را فراهم کند، همانطور که شاید اگر دکتر مصدق دچار ساده اندیشی درباره روابط خود با دربار و امریکا نمی شد، کودتای بیست و هشتم مرداد پیش نمی آمد. برهمین اساس تصمیم دانشجویان برای تسخیر سفارت امریکا طرحی موقتی با هدف اعتراض به اقدامات امریکا در برابر ایران به شمار می رفت که قرار نبود بیش از 48 ساعت طول بکشد.
* دقیقا، قرار بود 48 ساعت بیشتر طول نکشد، چرا این 48 ساعت 444 روز شد؟
** من نباید درباره طولانی شدن آن قضیه صحبت کنم.
* اما شما عضو کمیته مرکزی تسخیر بودید.
** کمیته مرکزی دانشجویان خط امام در طرحی که ارایه دادند گفتند برای مدت موقتی و برای اعتراض کردن به رفتار امریکا است. نخستین بیانیه هم که به قلم من منتشر شد، نشان می دهد که این حرکت یک رفتار اعتراضی است. ما اصلاقرار نبود گروگان گیری کنیم، برنامه ریزی کرده بودیم که مقداری از اسناد را از سفارت خارج کنیم و برای مدتی در آنجا بسط بنشینیم و بعد بیرون بیاییم.
* یعنی برای گروگان گیری برنامه ریزی قبلی نداشتید؟
** خیر! برنامه ما کاملادانشجویی و موقت بود اما بعد از آن در مقابل کار تحمیلی قرار گرفتیم. یعنی بلافاصله با تایید حضرت امام (ره) که از جریان مطلع نبودند، این ماجرا به ماجرایی ملی تبدیل شد و ایشان درباره آن صحبت و از این اقدام دانشجویی حمایت کردند. سپس مردم اطراف سفارت جمع شدند و ما محاصره شده بودیم.
* یعنی در مقابل کار انجام شده قرار گرفتید؟
** از روز دوم به بعد که دیگر مساله دست ما نبود. اگر بیرون می آمدیم به مردم خیانت می کردیم چون مردم برای ابراز حمایت و همبستگی از شهرهای دیگر هم آمده بودند. این اقدام دانشجویان نه تنها همبستگی سراسری در بین مردم به وجود آورده بود که منجر به بروز نوعی هیجان هم شده بود. مردم فکر می کردند اصلی ترین مشکلات شان در گرو مساله امریکا است و طبیعی بود که قضیه ملی شد. از آن لحظه به بعد ما عناصر اصلی نبودیم بلکه کلید حل آن قضیه به دست رهبر انقلاب بود و اشتباه دولت موقت در اینجا بود که استعفا داد. اگر دولت مهندس بازرگان استعفا نمی داد خیلی مسائل اینگونه پیش نمی رفت. کما اینکه شاخه جوانان نهضت آزادی بلافاصله بیانیه دادند و از حرکت دانشجویان حمایت کردند. مرحوم مهندس عزت الله سحابی هم روحیه می داد و هم از ما حمایت کرد. اگر دولت موقت باقی می ماند و نقطه اتصال جامعه ایران با جامعه بین الملل بود، شاید این کلاف آنقدر هم پیچیده نمی شد.
به هرحال بعدا و بویژه پس از حمله نظامی امریکا به ایران، شرایط بسیار پیچیده شد. به نظر من برای حل این ماجرا هنوز فرصت بود و این فرصت زمانی به دست آمد که شاه مرد. مردن شاه در مرداد سال 1359 انگیزه اصلی را از ما گرفت. چون دلیل اصلی اعتراض ما به سفارت امریکا مساله شاه بود. با مردن شاه می توانست این قضیه خاتمه پیدا کند اما این فرصت هم همزمان شد با سپردن حل این ماجرا به مجلس از سوی حضرت امام. از طرفی دیگر مجلس تازه تاسیس شده بود و باید آیین نامه های داخلی را تدوین می کرد و اولویت ها را در دستور کار می گذاشت و این ماجرا ادامه داشت تا شهریور سال 59 که عراق به ایران حمله کرد و سپس مجلس اولویت را رسیدگی به مسائل جنگ داد و پس از سال 59 هم به مساله توافقنامه الجزایر رسید و به طول انجامید و این قضیه مانند میوه رسیده یی که باید سریع تر از درخت جدا شود اما جدا نشد و طولانی شد که به ضرر ما بود. من همان زمان هم نسبت به این قضیه اعتراض داشتم البته بخشی از آن به دلیل معادلاتی بود که در ایران صورت می گرفت و بخشی دیگر تقصیر امریکا بود.
* پس شما از اوایل تسخیر سفارت در عمل انجام شده قرار گرفتید. در طول این 444 روز امام خمینی (ره) هیچ پیامی مبنی بر اتمام این ماجرا یا حتی ادامه آن برای شما نفرستادند؟
** ما همه منتظر حل و فصل این قضیه بودیم. از دید ما حل و فصل این بود که امریکا شاه را یا اخراج کند یا به ایران تحویل دهد. امریکا دنبال این راه نبود و می خواست روش های دیگری را تجربه کند. تحریم اقتصادی، بلوکه کردن پول های ایران، محدودیت های دیپلماتیک برای ایرانی ها و بعد حمله نظامی. قطعا اگر امریکا شاه را بلافاصله اخراج می کرد مساله سفارت تمام می شد. ما تسخیر سفارت را تدافعی می دانستیم و علاقه یی به نگه داشتن گروگان ها نداشتیم. نه می خواستیم آنها را شکنجه و محاکمه کنیم و نه می خواستیم اینقدر طولانی شود. مساله اصلی ما شاه بود اما امریکا کاملاچشمش را به این راه حل بست و سراغ راه های فشار به ایران رفت. حضرت امام در اواخر زمستان سال 58 به مجلس پیام دادند که مساله گروگان ها را مجلس حل کند. مجلس نیز می توانست از روز اول این ماجرا را در دستور کار خود قرار دهد. به نظر من می توانستیم هرچه زودتر مساله گروگان گیری را فیصله دهیم.
* آقای اصغرزاده، ماجرای اخراجی های سفارت چه بود؟ چرا برخی از دانشجویانی که از ابتدا همراه با بقیه وارد سفارت شدند، از سفارت اخراج شدند؟ آیا اختلافات درون گروهی داشتید؟
** خیر! از ابتدای انقلاب فعالان دانشجویی انجمن اسلامی بر استقلال جنبش دانشجویی از نهادهای سیاسی حرفه یی بیرون دانشگاه تاکید داشتند. ما به عنوان فعالان دانشجویی و تحکیم وحدت، حساسیت هایی روی احزاب حرفه یی داشتیم. یکی از این احزاب با پیشینه یی طولانی مدت به نام نهضت آزادی که افرادی مانند آیت الله طالقانی و دکتر شریعتی منتسب به آنها بودند و زحمت بسیاری کشیده بودند و دیگری حزب جمهوری اسلامی متشکل از روحانیون طراز اول طرفدار امام بود. ما هم به عنوان فعالان دانشجویی شعار «نه شرقی، نه غربی» می دادیم، یعنی موازنه منفی داشتیم، نه به حزب جمهوری اسلامی و نه به نهضت آزادی اجازه مداخله در کارهای انجمن را نمی دادیم. بارها از هر دو حزب با ما تماس گرفتند و می خواستند به ما خط بدهند. در ماجرای آمدن جلود، معاون قذافی به ایران آقای دکتر یزدی به من زنگ زد و گفت شما به عنوان جنبش دانشجویی واکنشی نشان بدهید. ما در آن زمان به دلیل روحیه انقلابی که داشتیم، متوجه حرف ایشان نشدیم و منظور دکتر یزدی را نگرفتیم و فکر می کردیم به دلیل مساله امام موسی صدر حساسیت دارد اما بعدا که جلود به ایران آمد و دیدم او فردی بشدت غیرطبیعی است متوجه منظور دکتر یزدی شدم.
به هرحال وقتی ما دفتر تحکیم را تشکیل دادیم اعلام کردیم و از احزاب خواستیم در کارهای دفتر تحکیم دخالت نکنند اما در دانشگاه ها حق داشتند سمپات های خود را سازمان دهی کنند و دفتر داشته باشند. در ماجرای تسخیر سفارت هم یکی از حساسیت های ما این بود تا دانشجویانی که در این جریان دخالت دارند و بویژه به اسناد دسترسی دارند، حزبی نباشند و از دانشجویانی که سمپات یا عضو احزاب و گروه های سیاسی بودند خواهش کردیم از سفارت بیرون بروند. در آن زمان چند نفر نفوذی از طرف مجاهدین خلق (منافقین) که اسنادی را به بیرون بردند و در نشریه «راه مجاهد» چاپ شد شناسایی کردیم. ما به صورت رسمی از حزب جمهوری، نهضت آزادی، جنبش مسلمانان مبارز، جاما و همه گروه های سیاسی خواهش کردیم چون دانشجویان خط امام یک جنبش دانشجویی است، دخالت نکنند و به همین دلیل هم برخی از دوستانی که دارای شناسنامه حزبی بودند از سفارت بیرون رفتند.
* غیر از سازمان مجاهدین خلق (منافقین) از احزاب دیگر هم در سفارت بودند؟
** ما از وجود افراد منتسب به سازمان مجاهدین بی اطلاع بودیم و آنان به صورت نفودی در بین دانشجویان بودند. اما افراد دیگری از احزاب مختلف حضور داشتند.
* اسامی آنها را در خاطر دارید؟
** اسامی آنها به صورت دقیق در خاطرم نیست اما یکی از افرادی که من همیشه شرمنده او می شدم و الان هم استاد دانشگاه شهید بهشتی است، بسیار فرد باسواد و باهوشی بود و شورای مرکزی دانشجویان خط امام تصمیم گرفت از کسانی که دارای شناسنامه حزبی هستند درخواست کند که خارج شوند. ایشان از سفارت خارج نشد و بعضی از دوستان دانشگاه فنی که رادیکال تر بودند به طرز نامناسبی ایشان را بیرون کردند و بعد مورد اعتراض من که عضو شورای مرکزی دانشجویان بودم قرار گرفت. برای ما مهم بود که این حرکت دانشجویی مورد اعتماد امام(ره) قرار گیرد چون ایشان که ما را نمی شناختند و ما تنها از کانال آقای موسوی خوئینی ها، خود را به امام نشان می دادیم و به نظر ما اگر مطرح می شد که این دانشجویان وابسته به فلان حزب و گروه هستند اعتماد امام سلب می شد.
* سوال بعدی من درباره نقش آیت الله موسوی خوئینی ها در ماجرای تسخیر سفارت است. بسیاری نقش ایشان را نقش پشت پرده و اساسی می دانند. شما نقش آقای موسوی خوئینی ها را در این قضیه چگونه می بینید؟
** ببینید حرکت دانشجویان خط امام یک حرکت آشکار بود. ما صورتمان را پنهان نکردیم و از نخستین لحظه همه چیز را به افکار عمومی می گفتیم و مردم را در جریان امور قرار می دادیم. انتخاب و حضور آقای موسوی خوئینی ها بخشی از طرح ما بود. ما وقتی برنامه ریزی کردیم بخشی را هم اختصاص به فردی روحانی دادیم که رابط بین دانشجویان و امام باشد.
* چرا آقای موسوی خوئینی ها را انتخاب کردید؟
** انتخاب و رابطه سیاسی ما با ایشان به تابستان سال 58 برمی گردد. همزمان با تشکیل دفتر تحکیم وحدت ما شورایی به اسم شورای عالی نظارت یا شورای عالی مشاوره تاسیس کردیم که با امام (ره) هم در میان گذاشتیم و گفتیم ما می خواهیم چند تن از افراد صاحب نظر و سیاسی جامعه را به عنوان شورای مشورتی خودمان انتخاب کنیم که امام هم موافقت کردند. در دانشگاه های مختلف رای گیری کردیم و در اوایل تابستان سال 58 من، آقای میردامادی، بی طرف، سیدنژاد و احمدی نژاد به عنوان نمایندگان دانشگاه های سراسر کشور و شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت انتخاب شدیم و سپس شورایی دیگر هم به عنوان شورای مشورتی متشکل از آقایان موسوی خوئینی ها، بنی صدر، حسن حبیبی، محمد مجتهد شبستری تشکیل دادیم و حاج احمد آقا هم به نمایندگی از حضرت امام در بعضی از جلسات حضور داشتند. در این جلسات مسائلی مطرح شد برای مثال من بحثی با عنوان «گفتمان خط امام» مطرح کردم که هویتی به عنوان جریان خط امام(ره) در مقابل جریانات دیگر انقلابی وجود دارد که این مباحث منجر شد صف بندی شکل بگیرد. در آن جلسات دیدگاه آقای موسوی خوئینی ها به دیدگاه دانشجویان خیلی نزدیک بود. انتخاب ایشان برای ما سهل الوصول بود. تنها کسی که می دانستیم مورد اعتماد حضرت امام است و با حاج احمد آقا هم خیلی رابطه خوبی دارد و می تواند رابطه ما با امام (ره) را تسریع کند، آیت الله موسوی خوئینی ها، نماینده امام در صدا و سیما بود و انتخاب ایشان به همین دلیل صورت گرفت. در اوایل تسخیر سفارت امریکا و تا زمانی که این حرکت یک حرکت دانشجویی بود، ایشان نقشی ارتباطی داشت.
اما بعد که ماجرا تبدیل به جریان ملی شد به صورت طبیعی دیگر آقای موسوی خوئینی مشاور و حلقه ارتباطی ما با امام نبود. در آن زمان نقش ایشان برجسته تر شد. از آن زمان به بعد آقای موسوی خوئینی ها حق وتو داشت و ما نمی توانستیم تنها به جهت آرای اکثریت دانشجویان خط امام تصمیم گیری کنیم. از نظر امام هم این اطمینان ایجاد شده بود که وجود ایشان فراتر از مهره مشورتی حاشیه یی است. این موضوع اصلاامری پنهان نبود. اهمیت نقش ایشان در این بود که قبل از تسخیر سفارت در بین دانشجویان مطرح شد اگر ما این کار را کنیم امکان دارد اثرات بدی داشته باشد، برای ایجاد مشروعیت خواستیم این موضوع را به حضرت امام اطلاع بدهیم و مجوز بگیریم. اما آقای موسوی خوئینی ها گفتند ضرورتی ندارد این کار صورت بگیرد. یا این کار خوب است یا بد. اگر خوب باشد که امام حمایت می کند و اگر بد باشد هزینه آن پای نظام و امام نمی شود. این تیزهوشی ایشان بسیار مفید بود و امام را دچار محذوریت نمی کرد اما ما برای اینکه قضیه را برای دانشجویان توجیه کنیم باید کدی را به آنها می گفتیم. موسوی خوئینی ها به ما گفت این کار ضرورتی ندارد و به دانشجویان بگویید امام در جریان است و بعد روز 10 آبان امام در بیانیه یی خطاب به دانشجویان و طلاب مواردی را درباره مخالفت به امریکا مطرح کردند که شدیدترین ادبیات را داشت و حتی عبارتی شبیه به این مضمون وجود داشت که «حملات خود را علیه منافع امریکا تشدید کنید». ما این بیانیه را به فال نیک گرفتیم و کار را آغاز کردیم. برای اینکه 400 دانشجو را برای تسخیر متحد نگه داریم، اهمیت بسیاری داشت.
* استعفای مرحوم مهندس بازرگان دو روز پس از تسخیر سفارت امریکا صورت گرفت. البته ایشان به دلیل برخی دخالت های افراد غیرسازمانی در وزارتخانه ها و برخی مسائل دیگر دلخور بودند اما به نظر می آید که حرکت شما انگیزه کافی را برای استعفا به ایشان داد و استعفای مهندس بازرگان شاید مسیر نظام را تغییر داد. وقتی شما خبر استعفا را شنیدید چه تحلیلی داشتید و چه دلیلی برای اینکه دولت موقت را تحت فشار گذاشتید داشتید؟
** ما انتظار داشتیم دولت موقت باقی بماند و اگر باقی می ماند بسیاری از مشکلات را حل می کرد.
* یعنی شما به قصد تحت فشار قرار دادن دولت موقت این حرکت را انجام ندادی؟
** به قصد تشدید فشار نبود اما پیشگیری می کردیم. ما فکر می کردیم که امکان دارد دولت در این قضیه استعفا دهد. استعفای مهندس بازرگان از لحاظ سیاسی قابل دفاع نبود. یعنی نخست وزیر یک کشور باید در مقابل بحران ها بایستد و بحران را حل کند اما به لحاظ روشنفکری کار آقای بازرگان کاملاپذیرفته است. ایشان می گفتند من به هر قیمتی در دولت نمی مانم. به همین دلیل من سماجت های آقای بازرگان را کاملامی پسندم. یک روشنفکر مذهبی نباید به هر قیمتی در قدرت باقی بماند. اما آقای بازرگان بخاطر روشنفکری مذهبی، نخست وزیر نشده بود بلکه بخاطر اینکه سیاستمدار کهنه کار است به این مقام رسیده بود. ما بعد از انقلاب با آقای مهندس بازرگان جلساتی هم داشتیم و سعی کردیم نقش بیشتری را برای انجمن های اسلامی به دست بیاوریم. در راستای همین موضوع جلساتی در دفتر مهندس بازرگان تشکیل می شد که من و جمعی از دوستان حضور داشتیم. در بعضی از این جلسات آقای دکتر ابراهیم یزدی، مهندس چمران، مهندس بنی اسدی و محسن سازگارا هم حضور داشتند. در این جلسات ما طرح ها و دیدگاه هایمان را مطرح می کردیم. در آنجا به آقای بازرگان تذکر دادیم مسائلی در استان های مرزی رخ می دهد و بحرانی های قومیتی به وجود آمده است که امکان دارد به انقلاب آسیب بزند و ما پیشنهاد دادیم دانشجویان به این استان ها بروند و خدماتی انجام دهند و مهندس بازرگان اصرار داشت که این کار را به صورت مشترک با سازمان مجاهدین خلق (منافقین) انجام دهیم.
اما من می گفتم ما در دانشگاه نمی توانیم با آنها کار کنیم حال چگونه چنین کار مشترکی را با هم انجام دهیم؟ ایشان معتقد بود آنها در دانشگاه دارای پایگاه هستند اما ما به عنوان بچه مذهبی ها پایگاه مان چند برابر بود. در انتخابات انجمن دانشگاه شریف من نفر اول شدم و خانم مریم عضدانلو نفر پانزدهم. به هر حال ایشان دیدگاه هایی داشت که ما به آن انتقاد داشتیم بویژه در زمانی که ایشان همراه دکتر یزدی و مرحوم چمران در الجزایر با برژینسکی دیدار داشتند که ما اصلااین را نمی پسندیدیم. البته بعدها به ما گفتند مرحوم بازرگان به برژینسکی تذکر داده و اعتراض خود را بیان کرده است اما ایده ما این بود که ایشان می توانست بسیار تندتر نسبت به امریکا واکنش نشان دهد اما در کل این مسائل هیچ کدام نفی کننده ارزش مهندس بازرگان نیست. ما استعفا و سقوط دولت موقت را پیروزی نمی دانستیم. اختلاف دیدگاه ما سر یکسری مسائلی بود که به تحلیل ما از اوضاع برمی گشت. ما امریکا را خیلی جدی می دانستیم. اقدام دانشجویان در تسخیر سفارت امریکا با انگیزه سقوط دولت موقت نبود و البته ما انتظار مقاومت بیشتری از مهندس بازرگان داشتیم. در آن زمان اکثریت افکار عمومی از حرکت ما دفاع کردند البته فضای عمومی تحت تاثیر تفکرات انقلابی بود، یعنی رمانتیسم سیاسی در جریانات اول انقلاب وجود داشت که امری خیالی و احساسی بود.