جغرافیای بیتالمقدس
قدس در قلب سرزمین فلسطین، در فاصله 52 کیلومتری از دریای مدیترانه و 250 کیلومتری از دریای سرخ و 22 کیلومتری بحر المیت و در ارتفاع 775 متری از سطح دریا قرار گرفته است.
بیتالمقدس توسط کوههای سکوپس، صهیون، مکبر و جلجلتا و زیتون، محاط شده و حرم الشریف القدسی بر دامنه غربی جبل زیتون قرار گرفته است.
کوههایی که بویژه در شمال و غرب بیتالمقدس واقع شدهاند، در شیب تدریجی ملایم به سمت غرب، دسترسی ارتباطی این شهر را با دشتهای ساحلی فلسطین اشغالی و همچنین کوههای الخلیل (مکبر) که در جنوب با شیب ملایم به سمت شمال واقع شدهاند، دسترسی قدس به شهرهای جنوب را آسان نمودهاند.
شرایط جغرافیایی یاد شده، موقعیت مرکزی ویژهای در طول تاریخ بیش از پنج هزار ساله، به این شهر بخشیده است.
در پستی و بلندیهای شهر قدس، کلیساها و دیرهایی وجود دارند که بنا به اعتقاد مسیحیان، به وقایع مربوط به حضرت مسیح(ع) مرتبط هستند.
در شرق قدس و در دامنه جبل زیتون، کلیسای جثمانیه(عذرا) میباشد که بنا به اعتقاد مسیحیان، آخرین روزهای عمر حضرت مسیح(ع) با عبادتهای همراه با درد و رنج، در آن سپری شده و 8 درخت زیتون بزرگ در این کلیسا میباشد که بر همین اعتقاد، از زمان این پیامبر الهی باقیمانده و محل استراحت و خواب حضرت مسیح و شاگردانش بوده است.
مساحت شهر بیتالمقدس در سال 1948، بالغ بر 19559 مترمربع بوده است. پس از اشغال بخش غربی قدس، صهیونیستها بخش غربی را توسعه مسکونی دادند و یهودیان زیادی از افراطیها را در آن مستقر کردند. در بخش شرقی پس از اشغال در سال 1967، توسعه جغرافیای برای برهم زدن توازن جمعیتی با فلسطینیها، اعمال شده و بنابر آماری که اخیراً برای حوزه شهر قدس شرقی منظور شده این مساحت به بیش از 72 هزار مترمربع رسیده است. در غالب این سیاست شهرکهای یهودی واقع در شرق بیتالمقدس در حوزه شهری قدس واقع شده و اهداف جمعیتی صهیونیستها تأمین میگردد.
تاریخ بیتالمقدس
تاریخ این شهر مقدس حدود چهار هزار سال قبل از میلاد، و به عصر حجر بازمیگردد. آموریان در 2000 سال قبل از میلاد از آن به عنوان شهری مسکونی استفاده میکردند. پس از آموریان، یبوسیها در 1400 قبل از میلاد در آن ساکن شدند که هر دو قوم اصلاً کنعانی شمرده میشدند. اینان که خداپرست بودند با پادشاه آنان «ملک صادق»، نام «اورسالم» به معنی «نور خدای پاکی» را بر این شهر نهاد و همزمان نام یبوس نیز در مورد این شهر به کار رفته است. مقدس بودن این شهر، صدها سال قبل از ورود عبرانیان (یهودیها) به عنوان عقیدهای راسخ در بین ساکنان آن مطرح بوده است.
در داستانهایی که در تورات در مورد قدس (یبوس) آمده، اولین بار به مهاجرت جماعتی از عبرانیها به فرماندهی یشوع به سرزمین فلسطین در سال 1150 قبل از میلاد اشاره میکند و اعتراف دارد که هیچ کس از بنیاسرائیل در آن ساکن نبودند و از آن به شهر غریب یاد شده است.
در سال 1000 قبل از میلاد، حضرت داود(ع) بر قدس سلطه یافته و آن را پایتخت حکومت عبرانی قرار میدهد و آن را اورشلیم مینامد. پس از وی حضرت سلیمان(ع) تا 730 قبل از میلاد بر قدس حکومت میراند، با مرگ حضرت سلیمان(ع) حکومت یهودی تقسیم شده و در دوره کوتاهی هر دو حکومت منقرض میشوند. تقریباً از سال 600 قبل از میلاد مسیح(ع) تاکنون حکومتهای مختلفی مانند آشوریان، بابلیان، رومیان، مقدونیها، مسلمانان، فاطمیهای مصریها، ترکهای عثمانی و... بر این منطقه حکومت کردهاند.
در تاریخ معاصر نیز سرزمین فلسطین و قدس از سال 1918 به اشغال انگلیسیها درآمد و در یک حرکت استعماری و حسابشده پس از مهاجرت یهودیان از اروپا و دیگر مناطق جهان مقدمات سلطه صهیونیستها را بر بخشی از فلسطین و سپس بر قدس فراهم آورد.
در سال 1947 که با پیشنهاد سازمان ملل سرزمین فلسطین به دو قسمت تقسیم شد، قدس به عنوان شهری در نظارت و کنترل بینالمللی تعیین گردید ولی طی درگیریهای سال 1948 این شهر به دو بخش شرقی و غربی تقسیم و بخش غربی در اشغال اسرائیل و بخش شرقی در سال 1949 در اداره و حکومت اردن قرار گرفت.
طی جنگ 1967 رژیم صهیونیستی بخش شرقی قدس را نیز در کنار مناطق دیگر به اشغال درآورد و تاکنون در اشغال آنان به سر میبرد.
اسامی بیتالمقدس در دورههای تاریخی
نام این شهر از آغاز با نوعی از احترام و قدسیت و اعتقاد الهی همراه بوده است و علیرغم دورههای تاریخی متفاوت و جنگهای خونین برای حکومت بر آن، جذابیت و قدسیت خود را حفظ کرده است.
این شهر در دوران 3000 ساله آموریان و یبوسیها که از جزیرۀ العرب به قدس مهاجرت کردهاند 29 نام از جمله: یبوس، اورسالم، سالم، اختیر و سالم، یوروسالم، کوره، ارئیل، شلیم، بازق، جازما و... داشته است.
در دوران فراعنه «یابیشی» نامیده شده است.
قدس در دوران عبرانیها، مدینه داود، اورشلیم ـ صهیون و... نامگذاری شده است.
در دوران آشوریها به بیت ایل (شهر خدایان) و در دوران بابلیها به اورسالی آمو، اوروسالم و در دوران کوروش پادشاه ایران به بابوش، کورشلاه و کورشیلا مشهور بوده است.
در زمان یونانیها به هیروسلیما و در زمان رومیها به ایلیاء کاپتولینا و در دوران بیزانسیها به سولیما، هیروسالیما، تولیموس، والیا، ایلیات نامگذاری شده است.
در دوران اسلامی و طی 1400 سال اخیر به مسجد الاقصی، قریه، الاقصا، مدینه الجدیده، زیتون، ساهره، مطهر، الارض المبارکه، الارض مقدسه، بیتالله المقدس، بیت المقدس، مقدس، القدس المحروس، قدس الشریف، القدس، نامگذاری و شهرت داشته است.
مهمترین اماکن مذهبی در قدس
اماکن و آثار مذهبی قدس با توجه به مشخصات ویژهای که دارند، به این شهر جاذبه و جایگاهی فوقالعاده بخشیده، که به آن اشاره میکنیم:
حرم شریف القدسی: این نام به مسجد الاقصی و مسجد الصخره و محدوده پیرامونی آن که شامل صحن و ساختمانها و دیوارهای آن است، اطلاق میشود. حرم شریف 14 هکتار مساحت دارد و بر فراز کوه موریا با 14 دروازه قرار گرفته و دارای شبستانها و رواقهای متعدد در غرب و شمال و 8 چاه در صحن مسجد الصخره و 17 چاه در صحن مسجدالاقصی و چهار گلدسته میباشد.
در دیوار غربی حرم شریف دیوار براق(به اعتقاد یهودیان دیوار ندبه) قرار دارد که از سنگهای بزرگ ساخته شده و 39 متر طول و 16 متر ارتفاع دارد:
این دیوار از این جهت که به مسأله معراج پیامبر اکرم از مکه به بیتالمقدس مرتبط است «و شب معراج براق اسب پیامبر در این محل قرار داشته»، از تقدس خاصی برخوردار است. یهودیان نیز از این دیوار بعنوان محل اجرای مراسم مذهبی استفاده میکنند و معتقدند محدوده حرم شریف بر فراز ویرانههای هیکل سلیمان (خانه خدایان) یا «بیت یهوه» بنا شده است.
مسجد صخره به دلیل نقشی که در واقعه اسراء و معراج پیامبر اکرم(ص) و عروج ایشان از مسجد الصخره داشته مورد توجه و تقدیس مسلمانان قرار دارد. زیر گنبد طلایی این مسجد که نماد قدس نیز میباشد، صخرهای است که آثار قدم مبارک پیامبر اکرم(ص) بر آن دیده میشود. و از همین محل سوار بر مرکب خود به آسمان عروج کرد. این صخره قبلاً در میان زمین و آسمان معلق بود و نشانگر یکی از معجزات الهی میباشد و از بیم سقوط آن، دیواری در زیر آن احداث شده است. طول این صخره 5/17 متر و عرض آن 5/13 متر ارتفاع آن از زمین یک تا دو متر است.
مسجد الاقصی که در ضلع جنوبی حرم شریف و در مساحتی با طول 80 متر و عرض 55 متر با 53 ستون قرار دارد. گنبد مرمرین رنگ آن 17 متر از زمین فاصله دراد و سقف آن با ورق طلا پوشیده شده است. موزه اسلامی و کتابخانهای عظیم از کتابهای خطی و کتب دینی قدیمی در این مسجد قرار گرفته است.
گفته میشود محراب موجود در صحن مسجد محل برگزاری نماز جماعت پیامبر اکرم(ص) با پیامبران و فرشتهگان در شب معراج میباشد.
یهودیان معتقدند، بازسازی هیکل سلیمان، پس از بازگشت ملت یهود به صهیون(نام کوهی در قدس) صورت میگیرد و از اینرو تا به حال بیش از 120 سازمان صهیونیستی اقدام به حفاری در این مکان پرداختهاند ولی هیچ نشانهای بر ادعای خود پیدا نکردهاند.
منابع تاریخی تأکید دارند که مسجدالاقصی همچون کعبه از آغاز خلقت و تاریخ کهن، مکان مقدسی بوده و با تدبیر و الهام الهی ساخته شده است. یبوسیها که از اعراب مهاجر از جزیره العرب و از مورخین بودهاند، در 3000 سال قبل از میلاد حضرت مسیح(ع) از این مکان به عنوان معبد و محل تقدیم قربانی استفاده میکردند. حضرت داود(ع) و فرزندش حضرت سلیمان(ع) نیز پس از یبوسیان به تجدید بنای این محل پرداختند (تأسیس نکردهاند).
در خارج حرم شریف و در داخل محدوده قدیمی شهر قدس، چهار کلیسای مهم مسیحیان قرار دارد.
1ـ کلیسای قیامت که بنا به اعتقاد مسیحیان محل بازگشت عیسی(ع) پس از مصلوب شدن میباشد.
2ـ کلیسای جلجله که بنا به اعتقاد مسیحیان محل قرار گرفتن مصلوب نمودن حضرت عیسی(ع) بنا شده است.
3ـ کلیسای فاسیلیکی که بنا به اعتقاد مسیحیان محل وجود صلیب مقدس میباشد.
4ـ کلیسای عذرا که بنا به اعتقاد مسیحیان، سنگی که پیکر حضرت عیسی(ع) بر روی آن غسل داده شده و قبر حضرت مریم نیز در این محل قرار دارد.
آمار و چالشهای جمعیتی یهودیسازی قدس
یهودیان که بخش بسیار اندکی از جمعیت فلسطین و به ویژه قدس شریف را شامل میشدند با آغاز اجرای طرح استعماری کشورهای غربی، در ایجاد حکومت یهودی در فلسطین و شروع موج مهاجرت یهودیان به این سرزمین، آمار جمعیتی یهودیان و اعراب در حوزه شهرستان قدس که در سال 1872 میلادی به ترتیب 3780 یهودی 54498 عرب را شامل میشد و یهودیان 5/6 درصد جمعیت را تشکیل دادند، در سال 1922 میلادی این نسبت به 3/23 درصد و به آمار، 34431 یهودی و 113378 عرب منجر گردید.
کمکهای کشورهای غربی و سرعت بخشیدن به مهاجرت یهودیان و مساعدتهای حاکم انگلیسی در فلسطین طی سالهای 1922 تا 1948 این چهره ظالمانه را بیشتر نمایان میکند، و روند برنامهریزی شده برای تسلط بر این سرزمین را نشان میدهد. آمار جمعیتی یهودیان مربوط به شهر بیتالمقدس در سال 1922 بالغ بر 33971 نفر بود، طی 25 سال در سال 1947 به 99400 نفر رسید، در حالی که جمعیت عرب این شهر از 28118 نفر به 65100 نفر بالغ گردید. این در حالی است که ضریب موالید و رشد جمعیتی خانوارهای عربی همواره در مقابل خانوارهای یهودی به طور میانگین حداقل 5/2 برابر میباشد.
علت این اختلاف فاحش در آمار فوق، اجرای گسترده سیاست مهاجرت یهودیان، مصادره زمینها و خانههای فلسطینیها و بیرون راندن اعرابها از محلههای خود و اسکان یهودیان، اجرای عملیات نظامی و امنیت ترور و کشتار فلسطینیها، ایجاد رعب و وحشت، ایجاد موجهای آوارگان بوده است. این سیاست صهیونیستی و تغییر در ترکیب و توازن جمعیتی از سال 1968 با ساختن شهرکهای یهودینشین در بیتالمقدس شرقی سرعت بیشتری یافت و با ایجاد 24 شهرک یهودینشین 147هزار یهودی به جمعیت این بخش از شهر افزوده شده است.
یکی دیگر از تدابیر جدید صهیونیستها که از سال 1996 به اجرا گذاشته شد، گسترش محدوده جغرافیایی شهر بیتالمقدس شرقی است تا با در برگرفتن شهرکهای یهودینشین و توسعه عمرانی و جمعیتی آن ترکیب و توازن جمعیتی به طور کلی در این شهر تغییر یافته، و مسلمانان و اعراب به اقلیتی در آن مبدل شوند. پیشبینی شده است که در پایان اجرای این طرح، جمعیت یهودیان در بیتالمقدس به 600هزار نفر افزایش یافته و جمعیت مسلمانان به عنوان اقلیت حداکثر 200هزار نفر خواهد بود.
آمار فعلی بخش شرقی بیتالمقدس 230هزار نفر است که صهیونیستها آن را 191 هزار نفر میدانند تا با جمعیت 183هزار نفری شهرکهای یهودینشین در مرزهای این بخش قدس، برابری نماید.
کلیه اسناد رسمی آمار جمعیتی رژیم صهیونیستی میانگین رشد طبیعی جمعیتی یهودیان را بیش از 3 درصد نمیداند و این در حالی است که جمعیت یهودیان از 24هزار نفر در سال 1982 در کل سرزمین فلسطین، امروز به 5 میلیون نفر رسیده است، که اساس آن را مهاجران یهودی از دیگر کشورهای جهان تشکیل میدهند.
قدس در سیاست خارجی آمریکا
بیتالمقدس که از اهمیتی بینالمللی برای ادیان سهگانه، اسلام، مسیحیت، یهود برخوردار است. در سطح منطقهای نیز محور اساسی و مهمی بعنوان سرزمینی مورد مناقشه بین اسرائیل و مسلمانان و اعراب میباشد.
آمریکا از ابتدای شکلگیری رژیم صهیونیستی سیاستهای منطقهای خود را در این خصوص با ظرافت و مترادف با اهداف کلی این رژیم قرار داده است. در ابتدای تشکیل رژیم صهیونیستی که قدس را بعنوان یک شهر بینالمللی در قطعنامه سازمان ملل معرفی شد، آمریکا از این طرح جانبداری کرد، تا امکان دسترسی صهیونیستها را بشکل قانونی به قدس فراهم نماید.
در دوره 1950 تا 1967 که صهیونیستها بخش غربی قدس را به اشغال خود درآورده بودند (سال 1951) نظریه حمایت از قدس بعنوان یک شعار بینالمللی از دستور سیاست خارجی آمریکا خارج گردید. و شرایط تقسیم شده بیتالمقدس را مورد تأیید قرار دادند. در این دوره آمریکا از قدس بعنوان شهری واحد حمایت کرد که با سیاستهای توسعهطلبانه صهیونیستها همخوانی داشت. از سال 1967 که رژیم صهیونیستی قدس را به اشغال کامل درآورد، سیاست آمریکا در حمایت از قدس بعنوان شهری یکپارچه ادامه یافت، و حاکمیت اردن بر کرانه باختری رود اردن رد شده ولی نقش اداری، اقتصادی و مذهبی اردن بر مسجد الاقصی را پذیرفت.
در دوره کارتر، آمریکا قدس را بخشی از کرانه باختری اعلام کرد، و تعیین وضعیت حقوقی قدس را به مذاکرات دو طرف موکول نمود. این مسأله از اینرو قابل توجه است که آمریکا به حساسیت بینالمللی ادیان سهگانه، بویژه مسلمانان در مورد قدس و مسجدالاقصی واقف میباشد و برای جلوگیری از فشارهای بینالمللی و منطقهای سیاست جانبدارانه خود از رژیم صهیونیستی را کاملاً عریان نمیکند. نمونه دیگر در این زمینه مخالفت رؤسای جمهور آمریکا با پیشنهاد کنگره مبنی بر انتقال سفارتخانه از تلآویو به بیتالمقدس میباشد و علت جوهری آن نیز به دلیل فوقالذکر میباشد. در دوره ریگان نیز با تأیید اینکه قدس بخشی از کرانه باختری رود اردن میباشد از سلطه اسرائیل بر قدس حمایت شد، و از این شهر بعنوان یک منطقه اشغالی نام برده نشد.
در دوره کلینتون که حمایت از اسرائیل علنیتر از دورههای گذشته سیاست خارجی آمریکا بود، تلاش برای حفظ وحدت قدس در سلطه رژیم صهیونیستی به علت مقاومت کشورهای عربی و اسلامی و بروز انتفاضه و حرکتهای اسلامی در منطقه، براساس مذاکرات دو طرف قرار گرفت.
این سیاست آمریکا همواره در سیر مذاکرات طولانی اسرائیل ـ فلسطین بر جانبداری از دیدگاههای طرف اسرائیلی قرار داشته و با فشار و مداخله آمریکا در مذاکرات برای کسب دستاوردهای بیشتر برای صهیونیستها و ایجاد پذیرش در طرف فلسطینی همراه بوده است.