گفتار اول: کلیاتی درباره طرح سپر دفاع موشکی
پیش از آنکه به بحث درباره موضع روسیه در قبال طرح سپر دفاع موشکی آمریکا بپردازیم، ضروری است تا توضیحاتی را در مورد خود طرح ارائه کنیم، چرا که دستیابی به یک شناخت کلی از مسایل مربوط به این طرح امکان مناسبتری را برای درک بهتر استدلالات مخالفان آن فراهم خواهد ساخت.
الف ـ تاریخچه طرحهای دفاع ضد موشکی
طرحهای دفاع ضد موشکی آمریکا برای اولین بار از دهه 1950 و در دوران ریاست جمهوری آیزنهاور آغاز شد. در آن زمان طرح دفاع ضد موشکی آمریکا به «نایک زئوس» شهرت داشت. پس از آن رونالد ریگان در سال 1983 با طرح جدیدی تحت عنوان «جنگ ستارگان» رویای بلندپروازانهای را در زمینه بوجود آوردن یک سیستم دفاع ضد موشکی در سر میپروراند. این طرح عظیم هرگز به اجرا درنیامد، زیرا براساس این طرح لازم بود ماهوارههای متعدد از فضای خارج جو زمین را در برابر حملات موشکی مورد حمایت قرار دهند، طرحی که به دلایل فنی و هزینه سرسامآور آن تحقق نیافت.(1)
مناظره فعلی در مورد طرح اخیر آمریکا نیز در برنامه ابتکار دفاع استراتژیک (اس.دی.آی) ریگان ریشه دارد. وی در مارس 1983 این برنامه را که مبنای آن تلاش گسترده و وسیع برای انجام یک طرح تحقیق و توسعه بلندمدت جهت رسیدن به هدف نهایی آمریکا در نابودی تهدید مطرح شده از سوی موشکهای هستهای استراتژیک بود. به راه انداخت. منتقدان این طرح سریعاً آن را با یک فیلم بسیار محبوب و عامهپسند مقایسه کردند. بسیاری از سیستمهای پیشنهادی شامل انرژی هدایتشده (لیزر) و سلاحهای مستقر در فضا، بعلاوه سایر ایدههای فوق مدرن شبیه همان سیستمهایی بود که در این فیلم نمایش داده شده بود. منتقدان معتقد بودند که چنین سیستمهایی تنها در فیلم کاربرد دارند و نه در زندگی واقعی. (2)
با این وجود بسیاری از کارشناسان بر این باورند که گرچه طرح ریگان هرگز عملی نشد ولی در تضعیف روحیه و فرسایش توان مادی اتحاد شوروی سابق که ابزار و امکانات علمی و مالی لازم برای چنین رقابتی را نداشت، بسیار مؤثر بود. جورج بوش پدر به عنوان جانشینی برای ریگان طرح واقعبینانهتری را در این خصوص دنبال کرد. وی طرح خود را «سیستم دفاع در برابر حملات محدود» نامید ولی این طرح نیز به اجرا درنیامد.
ب ـ طرح دفاع ملی موشکی
بیل کلینتون، رئیسجمهور سابق آمریکا نیز با طرح «دفاع ملی موشکی» (ان.ام.دی NMD) سعی کرد به نوعی رویای اسلاف خود را عینیت بخشد. براساس این طرح، زنجیرهای از صدها موشک رهگیر در زمین مستقر میشوند و به کمک شبکه هشدار دهندهای متشکل از رادارها و ماهوارهها مانع نفوذ موشکهای بالستیک دشمن میشوند. این طرح کلینتون به رغم اینکه از سوی برخی کارشناسان نظامی آمریکا عملی و واقعگرایانه توصیف شده بود، در آزمایشهای اولیه با شکست مواجه شد. اولین آزمایش در اواخر سال 1999، دومین آزمایش در اواسط ژانویه 2000 و سومین آزمایش نیز در هفتم ژوئیه 2000 انجام شد که پس از آن این طرح تا زمان جورج بوش پسر، رئیسجمهوری کنونی آمریکا به حالت تعلیق درآمد.
در این طرح از تمامی امکانات فنی مستقر در زمین، دریا و فضا برای رهگیری موشکهای بالستیک دشمن هنگامی که وارد جو زمین میشوند، استفاده میشود. همچنین در طرح پیشبینی شده است که موشکهای دشمن هنگامی که در مراحل اولیه پرتاب هستند و هنوز به حالت بالستیک درنیامدهاند رهگیری شده و مورد هدف قرار گیرند. در واقع براساس آخرین طرح واشنگتن با اجرای سیستم دفاع ضد موشکی، هدف نهایی بر آن است که هر موشک بالستیک دشمن قبل از رسیدن به فضای آمریکا، رهگیری و نابود شود. به گفته مقامات پنتاگون در این طرح مشخصاًَ پیشبینی شده است که یکصد موشک رهگیر در آلاسکا مستقر شوند تا با ورود موشکهای بالستیک دشمن به فضای آمریکا، رهگیر و در خارج از جو زمین نابود کردند.
براساس این طرح، علاوه بر استفاده از ماهوارهها، موشکهای رهگیر مستقر در آلاسکا، گرینلند و انگلستان از رادارهای موسوم به «رادارهای باندایکس» و یکصد رادار رهگیر مستقر در «داکوتای شمالی» نیز استفاده خواهد شد. در این طرح، موشک شلیک شده از سوی یکی از کشورهای جهان ابتدا توسط یکی از مجموعه ماهوارههای اطراف زمین شناسایی و به مرکز اطلاعات هشدار داده میشود پس از آن مسیر موشک بلافاصله توسط شبکهای از رادارهای هشداردهنده تعیین میگردد. تمام اطلاعات دریافتی از ماهوارهها و شبکه رادارها در خصوص این موشک مسیر حرکت آن به کامپیوتری مستقر در «کلرادو» مخابره میشود. این کامپیوتر که وظیفه مقابله با این موشک را دارد، اطلاعات دریافتی را به شبکهای از رادارهای باندایکس مخابره میکند. این رادار وظیفه دارد تا زمان حقیقی و مسیر واقعی موشک را به کامپیوتر دومی که وظیفه شلیک موشک ضد موشک را برعهده دارد، منتقل کند. این کامپیوتر به موشک ماورای جو مجهز است که میتواند پس از پرتاب به سرعتی معادل 24 هزار کیلومتر در ساعت برسد. این موشک علاوه بر بهرهمندی از اطلاعاتی که از کامپیوترها و رادارها دریافت میکند خود نیز به یک رهگیر، تجهیزات مادون قرمز و یک تلسکوپ نوری مجهز است و به این ترتیب براساس تئوریهای موجود باید به راحتی بتواند موشک دشمن را ردیابی و هدف قرار دهد. (3)
علیرغم برخی آزمایشهای ناموفق و پس از یک آزمایش موفق در سال 1999، مقامات وزارت دفاع آمریکا اظهار میدارند که طرح ان.ام.دی پیشرفت خوبی دارند. رونالد کادیش، رئیس سازمان دفاع موشکی بالستیک در این باره میگوید: «ما پیشرفت مهمی در توسعه این سیستم داشتهایم. ما در آستانه حل معضلات مهم دفاع در برابر موشکهای بالستیک هستیم، ما هنوز چالشهای دشواری پیش روی خود داریم، اما پیشرفت قابل ملاحظهای هم داشتهایم. (4)
هزینه بالای اجرای طرح سپر دفاع موشکی از بحثانگیزترین مسائل مرتبط با این طرح است. بر طبق محاسبات سازمان دفاع موشکی بالستیک، در بیست سال گذشته برنامههای دفاع موشکی در حدود 43 میلیون دلار هزینه دربرداشتهاند. در مجموع انتظار میرود برنامههای تی.ام.دی این سازمان همراه با سیستم دفاع موشکی ملی هزینهای بیش از یکصد میلیارد دلار را برای بکارگیری و نگهداری به خود اختصاص دهد. توسعه سیستم دفاع موشکی ملی به قابلیت جهانی دفاع موشکی بالستیک احتمالاً به سرمایهگذاری بسیار زیادی نیاز خواهد داشت به گونهای که تخصیص بودجه بالاتر برای وزارت دفاع آمریکا یا کاهش هزینههای سایر حوزهها را ضروری خواهد ساخت. (5)
ایالات متحده آمریکا، دلیل پیگیری و اجرای چنین طرحی را حفظ سرزمین خود از حملات احتمالی موشکهای دوربرد شلیک شده از سوی برخی کشورها عنوان کرده است. آمریکا مدعی است این کشورها، برنامههای موشکی دارند و از راکتورهای هستهای و یا سایر قابلیتهای هستهای و نیز سلاحهای بیولوژیکی یا شیمیایی برخوردارند. حداقل در تئوری سلاحهای هستهای، بیولوژیکی یا شیمیایی میتوانند توسط موشکهای بالستیک دوربردی که توسط این کشورها شلیک میشوند، حمل گردند و در مناطق پیرامون نقطه برخوردشان، به مرگ بسیاری از افراد بینجامد. (6) تاکنون تنها دلیلی که آمریکاییها در مواجهه با مخالفانشان عنوان کردهاند، همین مسئله است. واشنگتن با اطلاق اصطلاح «دولتهای یاغی» به کشورهایی چون کره شمالی عراق و لیبی از برنامه آنها برای حملات موشکی به خاک آمریکا خبر میدهد و از این طریق سعی دارد تا اجرای طرح دفاع موشکی خود را توجیه کند.
ج ـ دیدگاههای مختلف در خصوص NMD
جدا از مباحث و مناظراتی که در سطح جهانی درباره طرح دفاع موشکی آمریکا صورت گرفته و میگیرد، در داخل آمریکا نیز مناظره در مورد ضرورت اجرای این طرح و کارایی و سودمندی آن همچنان ادامه دارد. از زمان طرح این برنامه افراد مختلفی در آمریکا در مقام موافق یا مخالف نقطهنظرات خود را پیرامون آن ابراز داشتهاند. به منظور آشنایی با این دیدگاهها به آرای موافقان و مخالفان این طرح اشاره کوتاهی میکنیم.
1. دیدگاه مخالفان:
مخالفان این طرح در آمریکا اظهار میدارند که طرح سپر موشکی نسخه دیگری از طرح ابتکار دفاع استراتژیک رونالد ریگان میباشد. آنها نتیجه میگیرند که این طرح همچون طرح ریگان هزینهبر و غیر عقلانی است و از طرف دیگر، با ماهیت جهان کنونی همخوانی ندارد (7) پاول سیمون، سناتور سابق آمریکا در این باره میگوید: رئیسجمهور و کنگره میبایست بدانند که ابتکار دفاع استراتژیک تحت هر نامی چیزی بیش از تصوری که در 1990 از خط ماژینو فرانسه قدیم وجود داشت، نمیباشد. خط ماژینو در جنگ جهانی دوم کار نکرد بدلایلی که از مناظرات ده سال گذشته کنگره و عموم روشن شده است، جنگ ستارگان نیز در دنیای امروز کارآمدی نخواهد داشت.
حتی اگر مخالفان بپذیرند که NMD همان SDI نیست، با این وجود همچنان استدلال میکنند که تهدید مطرح شده از سوی موشکهای بالستیک خطر آشکار و بارزی را نشان نمیدهند. مخالفان این طرح همچنین پیشتر اظهار داشتهاند که سپر موشکی آمریکا فرآیند کنترل تسلیحات (استارت) را تضعیف خواهد کرد. سناتور کارل لوین در این باره میگوید: «اگر ما طرح سپر موشکی را دنبال کنیم، در واقع شمار تسلیحات هستهای را در دنیا افزایش میدهیم چرا که روسیه دیگر به استارت 1 پایبند نخواهد بود و چنانچه ما این سیستم غیر قانونی را پیش ببریم این کشور استارت 2 را تصویب نخواهد کرد.
مخالفان همچنین معاده «ای.بی.ام» را بعنوان دلیل خود برای عدم آرایش ان.ام.دی ذکر میکنند. گرانلند و لوئیس از انجمن کنترل تسلیحات در این باره میگویند:
اولاً، طراحات روسی نگران این امر نخواهند بود که آیا سیستم ان.ام.دی با قابلیت ضربه نخست روسیه بر علیه آمریکا تعارض دارد یا خیر، بلکه آنها نگران این موضوعاند که چگونه این سیستم ممکن است بر توانایی روسیه برای آغاز یک حمله تلافیجویانه در پاسخ به ضربه اول وارد شده به نیروهای هستهای این کشور تاثیر بگذارد.
ثانیاً، در حالیکه روسیه در حال حاضر هزاران سلاح هستهای را آرایش میدهد، ایجاد وضعیتی که در نتیجه آن این کشور احساس کند که به نگهداری نیروهای گسترده برای حفظ بازدارندگی در مواجهه با سیستم ان.ام.دی آمریکا نیاز دارد، مطلوب نیست.
ثالثاً، اگرچه چین در معاده ای.بی.ام شریک نیست، اما این کشور آشکارا برنامههای هستهای خود را حداقل در بخش ضمانتها براساس آنچه که این معاهده فراهم میسازد، تنظیم میکند.
آنها نتیجه میگیرند که استقرار سیستم ان.ام.دی و ایجاد تغییر در معاهده ای.بی.ام ضمانتهای امنیتی مرکزی را که این معاهده فراهم میسازد، نابود خواهد کرد. (8) ادامه دارد...