اجلاس نخست وزیران سازمان همکاریهای شانگهای با حضور هیات بلند پایه ایران به سرپرستی معاون اول رئیسجمهوری کشورمان در حالی در روسیه برگزار شد که درخواست ایران برای تغییر وضعیت خود از عضو ناظر به دائم در ساختار این نهاد، بحثهای زیادی را موجب شد.
هر چند ایران از سال 1384هجری شمسی به عنوان عضو ناظر در سازمان همکاریهای اقتصادی شانگهای پذیرفته شده است، ولی در سالهای اخیر تمایلی به تغییر این وضعیت و عضویت کامل کشورمان در این سازمان در میان نخبگان سیاسی و سیاستمداران به چشم میخورد.
سازمان همکاریهای شانگهای در آوریل 1996 میلادی تحت عنوان «پیمان شانگهای ـ 5» بر مبنای توافقات اولیهای شکل گرفت که در سال 1990 میلادی میان اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری خلق چین برای کاهش تأسیسات و نیروهای نظامی در نواحی مرزی دو کشور و اتخاذ اقدامات اعتماد سازی، منعقد شده بود.
در سال 1996 میلادی پنج کشور روسیه، چین، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان در شهر شانگهای پیمانی را به منظور تقویت اعتماد نظامی در نواحی مرزی خود به امضا رساندند که این پیمان در سال 2001 میلادی با پیوستن ازبکستان و سپس مغولستان به «سازمان همکاری شانگهای» تغییر نام داد.
درخواست عضویت دائم ایران به سازمان همکاریهای اقتصادی شانگهای فروردین 1387 هجری شمسی در نشست سران این تشکل در شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان ارائه شد، ولی با توجه به ساختار ناهمگون سازمان از منظر قدرت اقتصادی و سیاسی اعضا، این فرآیند تاکنون طول کشیده است. از سوی دیگر، ظرفیتهای بالقوه سازمان همکاریهای شانگهای و همچنین توانمندیهای آن با توجه به عضویت دو عضو از پنج عضو دائم شورای امنیت در این سازمان، دارا بودن بیش از یک سوم جمعیت جهان، وسعت قابل توجه و توانمندیهای اقتصادی نوید یک ائتلاف بالقوه توانمند را میدهد.
از دیدگاه کارشناسان مسائل سیاسی، عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای میتواند مزیتهای دوسویهای برای هر یک از طرفین داشته باشد، به این معنا که از یک طرف سطح روابط ایران با اعضای این سازمان را ارتقا میبخشد و از سوی دیگر، به تقویت رویکرد شرق گرایانه سازمان به عنوان گزینهای مناسب در برابر زیاده خواهیهای ناتو و غرب منجر خواهد شد.
«تورج اتابکی»، استاد دانشگاه «لایدن» هلند و کارشناس مسائل کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق در ارتباط با جایگاه این سازمان و آینده ایران در آن میگوید: سازمان همکاری شانگهای یک پیمان امنیتی ـ دفاعی، اقتصادی و فرهنگی بوده و در حقیقت بدیلی در برابر نهادهایی است که از سوی غرب به ویژه ایالات متحده آمریکا در این منطقه ارائه شده و مهمترین شان ناتو است.
وی اضافه میکند: سازمان همکاری شانگهای، زمینه را برای همکاری بیشتر ایران با روسیه و چین فراهم خواهد کرد و رویکرد شرقگرایانه در سیاست خارجی ایران هموارتر خواهد شد، همچنین ممکن است دست ایران برای چانهزنیهای بینالمللی بازتر شود.
به عقیده اتابکی، این سازمان یکی از قدرتمندترین پیمانهای جهانی است و اعضای آن، بهطور جمعی در زمینههای امنیتی ـ دفاعی تلاش میکنند تا با همکاریهایی که دارند، زمینه را برای بسط و توسعه فعالیت نهادهای غربی از جمله ناتو محدود کنند.
در همین حال تحلیلگران مسائل سیاسی میگویند اگر چهار کشور عضو ناظر متشکل از مغولستان، ایران، پاکستان و هند نیز به جمع اعضا اضافه شوند، سازمان شانگهای با جمعیتی حدود 7/2 میلیارد نفر و وسعت حدود نیمی از کره زمین به موقعیتی مهمتر دست خواهد یافت.
به عقیده کارشناسان مسائل اقتصادی، هر چند در کوتاه مدت نباید انتظار داشت که پیوستن احتمالی ایران به سازمان همکاری شانگهای زمینه را برای تحولات بسیار سریع و چشمگیر آماده کند، اما این سازمان در دراز مدت میتواند راه انتقال تکنولوژی و کالا را به ایران هموارتر کند.
از دید آنان ایران میتواند با اعضای این سازمان به صورت جمعی رابطه اقتصادی، دفاعی ـ امنیتی و فرهنگی داشته باشد و با تک تک این اعضا نیز رابطهای گرمتر و عمیقتر پیدا کند.
درخواست عضویت دائم ایران در سازمان همکاریهای شانگهای از سوی برخی از اعضا با استقبال گستردهای مواجه شده و در این میان قزاقستان و تاجیکستان به شکل ملموسی از تغییر وضعیت کشورمان در ساختار این سازمان حمایت کردهاند.
در همین راستا نخست وزیر قزاقستان در نشست سران سازمان همکاری شانگهای در «آستانه» پایتخت این کشور در دیدار با رئیسجمهوری کشورمان اعلام کرد که بیتردید حضور جمهوری اسلامی ایران در اجلاس سازمان همکاری شانگهای، اهمیت و جایگاه این اجلاس را ارتقاء خواهد داد، زیرا امروز ایران در منطقه از جایگاه ویژهای برخوردار است.
از سوی دیگر با توجه به تغییرات راهبردی در وضعیت جغرافیای سیاسی منطقه و تغییر موازنه ساختارهای قدرت در کشورهای اسلامی به نفع ایران در قالب الگوگیری مردم کشورهای عربی دستخوش انقلابهای مردمی از پیروزی انقلاب اسلامی کشورمان، به نظر میرسد حتی روسیه نیز که پیش از این به شکلی محتاطانه در خصوص تغییر وضعیت ایران در سازمان شانگهای سخن میگفت، دچار تغییر در موضع گیریهای خود شده است.
در همین ارتباط «الکساندر لوکاشویچ» سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه به تازگی اعلام کرد که دلیلی برای مخالفت با پیوستن اعضای جدید از جمله ایران به ساختار سازمان همکاری اقتصادی شانگهای وجود ندارد.
لوکاشویچ با بیان این مطلب که در سازمان همکاریهای اقتصادی سازمان شانگهای برای پذیرش اعضای جدید باز است، افزود: بدیهی است که این امر در مورد تمامی کشورهای متقاضی عضویت در سازمان، اعم از ایران، پاکستان، هند و ترکیه صدق میکند. وی اظهار داشت: البته پیوستن به جمع سازمانهای منطقهای همانند شانگهای، روال خود را دارد و در این راستا درخواست ایران نیز پس از ارائه از سوی اعضا، بررسی و با اسناد و مفاد منشور آن مطابقت داده خواهد شد تا انتظار طرفین از یکدیگر تحلیل و بررسی شود.
بدیهی است که درخواست عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای نیز به لحاظ ملاحظات ناشی از ساختار، در حال تغییر دائمی مناسبات بینالمللی و به شکلی تدریجی و رویکرد آینده محور صورت میگیرد و سیاستمداران ایرانی با درک تحولات روزافزون موازنههای قدرت در عرصه جهانی، اهداف کشورمان را در این مسیر پیش میبرند.
از سوی دیگر درخواست عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای نه از موضع انفعال، بلکه همراه با پیشنهادهای سازنده در راستای کمک به ارتقای جایگاه این سازمان بوده است.
در همین راستا محمد رضا رحیمی، معاون اول رئیسجمهوری ایران پس از پایان نشست سران سازمان همکاری شانگهای در شهر دوشنبه اعلام کرد که ایران در آن نشست پیشنهادهایی در باره پذیرش ایران در این نهاد، ایجاد پول منطقه ای، ترانزیت کالا و مبارزه با قاچاق مواد مخدر و تروریسم را به اعضا ارائه داده است.
رحیمی آن زمان با اشاره به اهمیت سازمان همکاری شانگهای به عنوان یکی از گستردهترین و پرجمعیتترین سازمانهای منطقهای اظهار داشت که این نهاد با امکانات گسترده خود میتواند در سطح بینالمللی کارساز باشد و دعوت از ایران به عنوان عضو ناظر در سازمان نیز به این دلیل بوده است.
معاون اول رئیسجمهوری کشورمان در آن نشست تصریح کرد که کشورهای این سازمان بدون مشارکت جمهوری اسلامی ایران نمیتوانند کار مهمی در امر ترانزیت کالا انجام دهند. با تمامی اینها طرح درخواست عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای ابعاد مختلفی داشته و تحقق این امر بسته به رویکرد کشورمان در قبال آن و بالعکس، میتواند دستاوردهای متفاوتی به دنبال داشته باشد.
کارشناسان مسائل بینالمللی بر این باورند که اگر عضویت جمهوری اسلامی ایران در سازمان همکاریهای شانگهای در سطح راهبردی امر مثبتی تلقی شود، در این صورت واقعبینی اقتضا میکند که در آغاز عضویت، چشمانداز این همکاری از نقطهنظر ظرفیتها، توانمندیها یا محدودیتهای آن مورد توجه قرار گیرد.
از دید این عده، جمهوری اسلامی ایران در مورد نحوه و سطح همکاری با سازمان شانگهای دو گزینه تداوم عضویت ناظر و نیمه فعال کنونی با هدف آگاهی از تصمیمات سازمان و مشارکت در زمینههایی که احتمالاً در راستای منافع ملی جمهوری اسلامی ایران قرار دارد و کوشش برای عضویت کامل و حضور فعال در سازمان با هدف ارتقای نقش منطقهای و بینالمللی آن، هم در عرصه همکاریهای اقتصادی منطقهای و هم در عرصه موضعگیریهای سیاسی بینالمللی را در پیش روی خود دارد که انجام هر یک، نتایج متفاوتی را به دنبال خواهد داشت.
با توجه به گذر کشورمان از گزینه نخست و تمایل به عضویت دائمی ایران در سازمان همکاری شانگهای، در صورت تحقق گزینه دوم، عضویت ایران در سازمان اگر چه فرصتهای جدیدی را برای فعالیتهای سیاسی و اقتصادی ایران فراهم میکند و متناسب با ارتقای نقش سازمان در سطح منطقهای و بینالمللی، نقش ایران نیز افزایش خواهد یافت، اما این امر مستلزم پذیرش تصمیمات و موضعگیریهای سازمان خواهد بود.
منتقدان عضویت دائم ایران در سازمان همکاریهای شانگهای در عین برشمردن مزیتهای نسبی تحقق این امر اعلام میکنند که در حال حاضر، ابهاماتی در مورد اهداف و جهتگیریهای کلان و دراز مدت سازمان وجود دارد و برای مفاهیمی چون مقابله با اسلامگرایی افراطی به عنوان یکی از اهداف اولیه شکل گیری این نهاد هنوز تعریف مشخصی ارائه نشده است.
آنان همچنین یادآوری میکنند که در یک دهه سپری شده از بنیانگذاری سازمان همکاری شانگهای با توجه به موقعیت روسیه و چین در آن، سازمان بهطور عمده بر مدار اهداف و مقاصد مورد نظر این دو کشور، حرکت کرده است و عضویت دائمی ایران در آن باید به گونهای باشد که بتواند تحولی در جهتگیریها و رویکردهای آتی این نهاد داشته باشد. در این میان موافقان عضویت کامل ایران در سازمان همکاری شانگهای میگویند که تحقق این امر میتواند نقش منطقهای و بینالمللی این نهاد را افزایش دهد، ضمن اینکه برخی تعهدات را نیز برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد کند.
به عقیده این عده، جمهوری اسلامی ایران با استفاده از فرصت عضویت دائم در سازمان همکاری شانگهای میتواند با اتخاذ مواضع اصولی، تصویر مغرضانهای را که از سوی غرب در باره کشورمان ارائه شده است، بزداید.
در نهایت میتوان گفت که با توجه به پذیرش ایران به عنوان عضو ناظر سازمان همکاری شانگهای بر مبنای اصولی مانند اشتراکات منطقهای به خصوص در موضوع مخالفت با سیستم تکقطبی جهان به رهبری ایالات متحده آمریکا و تهدیدات ناشی از یکجانبهگرایی و نیز تجارب موفق ایران در زمینه مبارزه با تروریسم، قاچاق مواد مخدر و موقعیت جغرافیایی راهبردی آن، ادامه این رویکرد میتواند زمینهساز عضویت دائم کشورمان در این نهاد در آینده باشد.