بسیج و دهه چهارم انقلاب

سروش حقیقت
واژه بسیج با تمام برداشت های معنوی، نظامی، ظاهری و تشکیلاتی که از آن می شود برخاسته از یک تفکر و گفتمان تا یک تشکل و سازمان است. از این رو هر چند بسیاری بر این باورند که بسیج فراورده و برونداد انقلاب اسلامی و یا در تعبیری جنگ تحمیلی است و بخشی از این تعبیر اگرچه می تواند درست باشد، ولی در عمل کلیت این مفهوم را مورد تحدید قرار داده و تحریف می کند. به واقع بسیج یکی از پارامترهای احیا شده در معنا و جایگاه واقعی آن است که همزمان با انقلاب اسلامی و بعد هم جنگ تحمیلی چه در بعد عملی و چه در عرصه نظری بازتعریف شد.
با این همه، پیشینه بسیج با گذشته اسلام و مسلمین پیوند دارد؛ آنجایی که بسیج مولود مطهر اسلام در بلاد مسلمین در ابعاد و اطراف شگرفی جلوه گر نموده است. چنانکه امام خمینی (ره) در این باره می فرمایند که قضیه بسیج همان مساله ای است که در صدر اسلام بوده است، این مساله جدید نیست، در اسلام سابقه داشته است و چون مقصد ما اسلام است باید هر جوانی یک نیرو باشد برای دفاع از اسلام و همه مردم و هر کسی در هر شغلی که هست مهیا باشد برای جلوگیری از کفر و هجوم بیگانگان.
این محدود و محصور نبودن بسیج در حصار زمان و مکان سبب شده تا بسیج و تفکر بسیجی، روحی در کالبد حکومتها و ملتها در طول تاریخ باشد. این مسئله به نوبه خود این نتیجه را می دهد که چنین تفکری انگاره احتکار در قید و بند هیچ حزب و گروه و دسته سیاسی یا نظامی یا اقتصادی را بر نمی تابد، چرا که روح و تفکر بسیجی، گفتار و پندار و رفتار نیک عموم مردم از بایسته ها و شایسته های علمی و عملی زیست در همه ابعاد آن است و طبیعتاً چنین سلاله و گواره اطهری با استفاده ابزاری و غیرانسانی و اخلاقی سرسازگاری ندارد.
بسیج در انقلاب اسلامی
امام خمینی(ره) 5 آذر ماه 1358 و کمتر از یک ماه بعد از انقلاب دوم، فرمان تاریخی تشکیل بسیج را صادر فرمودند. ایشان در این پیام تصریح نمودند که یک مملکت بعد از چند سالی که بیست میلیون جوان دارد، باید بیست میلیون تفنگدار داشته باشد و بیست میلیون ارتش داشته باشد و یک چنین مملکتی آسیب پذیر نیست.
صدور فرمان رهبر انقلاب اسلامی در هنگامه ای بود که پیش از این تاریخ، بسیج فعالیت خود را عملاً شروع نموده بود؛ حضور در کمیته های انقلاب اسلامی و تشکل های خودساخته مردمی برای یاری رساندن به سپاه و بسیج در مواجهه و رویارویی با گروهکها و ضدانقلاب و کمک به مردم در تامین مایحتاج در قالب محلات و مساجد از عمده عرصه های نقش آفرینی بسیج بود. بعد از این مرحله، تصرف سفارتخانه امریکا در 13 آبان 1358 گام دیگر قوام بخشی بسیج بود؛ مرحله ای که سال بعد و با شروع جنگ تحمیلی وسعت بیشتری یافت، چرا که با تهاجم همه جانبه رژیم بعث عراق در شهریور 1359 بسیج که کمتر از 6 ماه از تشکیل آن می گذشت وارد یک نبرد تمام عیار شد. ورود بسیج با نیروهای مردمی بدون هیچ سازماندهی و پشتیبانی عملیاتی اگرچه ابهامات چندی را بوجود آورد، ولی در عمل تبدیل به برگ برنده ایران در نبرد نابرابر با عراق شد. به مرور زمان، اما این نیرو ساخت و ساختارهای خود را بازشناخت و با سازماندهی و ساماندهی، ماشین عملیاتی عراق را به گل نشاند. انجام عملیاتهایی چون طریق القدس، حصر آبادان، فتح المبین، ثامن الائمه و الفجر 8 ، کربلای 5 و... با دستاوردهای چشمگیر بخشی از کارنامه بسیج در جنگ تحمیلی 8 ساله بود.
با پایان جنگ، بسیج بار دیگر با تغییر عرصه نبرد از نظامی به اقتصادی روی به سازندگی و بازسازی کشور آورد؛ عرصه ای که پس از دوران سازندگی بر محوریت فرهنگی و اجتماعی و سیاسی استوار بوده است. به واقع در طول این سالها با همکاری و همیاری و اجرایی ساختن بسیاری از پروژه های اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی تلاش داشته تا در همان جبهه نبرد با استکبار بعنوان مدافع نظام در خط مقدم نبرد پیکار نماید.
از این منظر بسیج یک گفتمان سازمان یافته عملیاتی و نه صرفاً نظری در حوزه های اجرایی جامعه است که همواره خود را آماده مقابله و مواجهه در عرصه های نظامی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی می بیند؛ بسیج نهادی اجتماعی با کارکردهای نه صرفاً اجتماعی است که با هدف پاسداری از ارزشها و آرمانهای انقلاب اسلامی بوجود آمده و دوام و قوام آن به نظام اسلامی پیوند دارد. از این دیدگاه است که رهبر انقلاب اسلامی تاکید دارند که بسیج به معنی حضور و آمادگی در همان نقطه ای است که اسلام و قرآن و امام زمان (ارواحناه و فداه) و این انقلاب مقدس به آن نیازمند است و بار دیگر تصریح نمودند که انکار بسیج، انکار بزرگ ترین ضرورت و مصلحت برای کشور است.
وظایف و تکالیف بسیج
سازمان بسیج مستضعفین یا نیروی مقاومت بسیج در 5 آذر 1358 به فرمان امام خمینی(ره) تشکیل شد و پس از تصویب مجلس شورای اسلامی در دی ماه 1359 قانوناً رسمیت پیدا کرد و به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تعلق گرفت. این نیرو اکنون در آغازین سال سومین دهه عمر خود دارد؛ دهه ای که با چهارمین دهه انقلاب اسلامی ـ که با نام دهه عدالت و پیشرفت نمامگذاری شده ـ همزمانی یافته است. این همزمانی سبب شده تا کارکردهای بسیج در چهارمین دهه از عمر انقلاب اسلامی اهمیتی خاص یابد؛ اهمیتی که بیشتر منبعث از یک نیروی پیشران برای پیشبرد امورات کشور و تحقق اهداف و آرمانها مندرج در اسناد بالادستی نظیر برنامه پنجم توسعه و سند توسعه 1404 است. ضمن اینکه تحولات گریزپای منطقه ای و فرامنطقه ای ضرورت همپایی با رشد و توسعه شتاب بخش کشور را مضاعف ساخته است.
1ـ مقابله با استکبار و استعمار: مقابله با استکبار و استعمار جهانی به سردمداری امریکا مهمترین ماموریت بسیج است. ماهیت و هویت این موج مهاجم اگر چه در تاکتیک ها دچار دگرگونی شده و از بعد نظامی و اقتصادی به اجتماعی و فرهنگی تغییر رویکرد داده، اما راهبردها همان ساقط نمودن جمهوری اسلامی است. ابزارهای ساقط سازی هم در طیفی از اقدامات نرم، نیمه سخت و سخت فراگیر است. بر این مبنا تفکر زاینده ای که زاییده حراست و حفاظت از نظام و انقلاب است هنوز هم در همان جبهه ولی با سلاح های متفاوت در نبرد است. از این منظر است که امام خمینی(ره) در پیام 2 آذر 1367 به مناسبت هفته بسیج و چند ماه پس از پایان جنگ تحمیلی تاکید نمودند که من مجدداً به همه ملت بزرگوار ایران و مسئولان عرض می کنم چه در جنگ و چه در صلح بزرگ ترین ساده اندیشی این است که تصور کنیم جهانخواران خصوصاً امریکا و شوروی از ما و اسلام عزیز دست برداشته اند، لحظه ای نباید از کید دشمنان غافل بمانیم. در نهاد و سرشت امریکا کینه و دشمنی با اسلام ناب محمدی - صلی الله علیه و آله و سلم - موج می زند.
صدور پیام امام در هنگامه ای بود که پس از پایان جنگ عده ای سخن از پایان مأموریت بسیج و خاتمه سازمانی آن به میان آوردند. امام اما تصریح فرمودند که بسیج باید مثل گذشته و با قدرت و اطمینان خاطر به کار خود ادامه دهد.
رهبری انقلاب نیز همکلام با امام و با اشاره به آرمان های بلند نظام اسلامی و ایستادگی این نظام در مقابل نظام سلطه و استکبار تاکید دارند که چنین نظامی قطعاً همواره با چالش های مختلفی مواجه خواهد بود و بر همین اساس امام خمینی(ره) بسیج را به عنوان یکی از ارکان آمادگی دفاعی دائمی کشور پایه گذاری کردند و در آن زمان فرمودند اگر کشوری بیست میلیون انسان آماده دفاع داشته باشد، هیچ قدرتی توانایی طمع ورزی به آن را نخواهد داشت و آن کشور شکست ناپذیر خواهد بود.
2ـ مقابله با فتنه‌ها و هجمه‌ها: این رویکرد به نوعی مکمل رویکرد قبلی است. مقابله با فتنه ها و هجمه ها برعکس مقابله با استکبار و استعمار که بیشتر ناظر به تهدیدهای خارجی است، بیشتر ناظر به تهدیدات داخلی است. به واقع این رویکرد نیز به نوعی تقدم و تأخر و یا اقتران زمانی با رویکرد قبلی دارد، اما عموماً بر بسترهایی از نبرد نرم و نیمه سخت استوار است. البته از دیدگاه امام ریشه همه فتنه های درونی، نفس سرکش انسانی و خوی های ناپسند اخلاقی است و سرآمد همه فتنه گران برونی، استکبار جهانی به رهبری آمریکا و صهیونیسم است.
3ـ مبارزه علمی و عملی: از مهمترین عرصه های تقابل جبهه اسلام با استبداد در برهه کنونی عرصه نرم افزاری و فناوری است. سرآمدی در توسعه و تولید علم و پیشرفت در حوزه های حساس علمی چون نانو، هسته ای، فضا و... ـ که اساس آن بر تفکر بسیج علمی و خودکفایی استوار است ـ نشان از نگاهی جهادی و بسیجی به تلفیق علم با عمل دارد. امام خمینی(ره) به این مسئله اشاره دارند و می گویند که مبارزه علمی برای جوانان زنده کردن روح جست وجو و کشف واقعیت ها و حقیقت هاست و اما مبارزه عملی آنان در بهترین صحنه های زندگی و جهاد شهادت شکل گرفته است.
حضرت آیت الله خامنه ای نیز با اشاره به پیام امام خمینی(ره) در سال 67 مبنی بر تشکیل بسیج دانشجو و طلبه آن را نشان دهنده نیاز کشور به روحیه بسیجی در حوزه های علمیه و دانشگاه ها دانسته و خاطر نشان می کنند که عشق و ایمان و اعتماد به نفس همراه با ابتکار مهمترین ویژگی های روحیه بسیجی در عرصه های مختلف است که هم در بعد دفاعی و هم در بعد سیاسی و مدیریتی کارایی برجسته ای خواهد داشت.
4ـ جانشین‌پروری و نخبه‌گرایی: یکی از آسیب هایی که گمانه آن در دهه چهارم انقلاب مطرح می شود به قدرت رسیدن مدیرانی است که در جریان و متن انقلاب نبوده و وفاوداری عملی کمتری به بنیان های انقلاب دارند. اینان بعنوان مدیران نسل چهارم انقلاب شاید به خاطر عدم درک و فهم اصولی انقلاب و از سویی سرمایه گذاری فزاینده نظام سلطه لغزش بیشتری را تجربه می کنند. از این رو یکی از عمده دستورکارهای بسیج رخ می نماید؛ جایی که بسیج می بایست با نخبه گرایی و جانشین پروری انقلاب را از حیث وجود و داشتن مدیران انقلابی ـ که لزوماً انقلاب را تجربه نکرده اند ـ بیمه نماید. افزایش وابستگی و دلبستگی به نیروهای کارآمد اجرایی راهبردی است که باعث توان بخشی نظام می شود. از این رو نخبه گرایی و جانشین پروری مسئله ای است که باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. این مهم ایجاب می کند یکی از رویکردهای اصلی بسیج به جهاد علمی و پژوهشی باشد. گرچه در راستای جنبش نرم افزاری عزم و اراده ای در این راه شکل گرفته و نامگذاری چهارمین روز از هفته بسیج به نخبگان بسیجی و تجلی خودباوری گامی دیگری در این راستاست؛ اما دقت و سرعت عمل برای دستیابی به جایگاه علمی مطلوب و مورد نظر در چشم انداز بیست ساله نیازمند عزمی جزم است. سردار سرتیپ محمدرضا نقدی رئیس سازمان بسیج مستضعفین با اشاره به رویکردهای این سازمان در دهه چهارم انقلاب، جهاد علمی، سازندگی و خدمت به مردم را از مهم ترین رویکردهای این سازمان در این دهه عنوان کرده و می گوید که با تثبیت نظام و امنیت ملی در مقابل تهدیدات استکبار، ما حرکت برای سازندگی، جهاد علمی و از سوی دیگر تهذیب، خودسازی و خدمت به مردم را در دستور کار داریم.
5ـ هم‌افزایی رویکردهای فکری و فرهنگی: هم افزایی رویکردها و راهکارهای بسیج تداوم و تکمیل اقدامات محوری در چارچوب تحول و تعالی است. در این راه همیاری تعاملی در اجرای ماموریت مقابله با تهدید نرم و عمق بخشی درهر سطح، موضوع، قشر و بخش اقدامات محوری را می طلبد که نیازمند تدوین و اجرای دکترین های عصر جدید است؛ عصری که فکر و فرهنگ در قابل فضای سایبری و هیبریدی به مبارزه برخاسته اند. بر این مبنا غایت چنین راهبردی به لحاظ ماهیت از جنس عمق بخشی فرهنگی داخلی و بسترسازی برای تحقق بسیج ده ها میلیونی و مقابله با تهدیدات فرهنگی و اجتماعی است. البته رئیس بسیج سازمان مستضعفین بر این باور است که بسیج 100 میلیونی جهان اسلام را برای تحقق بخشیدن به وعده امام راحل (ره) برای آزادی قدس شریف تشکیل می دهیم. سردار محمدرضا نقدی خطاب به امام گفته که اگر بخواهم به محضرتان گزارش عملکرد بسیجیان را عرض کنم؛ باید بگویم بعد از شما بسیجیان به هر چه تکلیف شان بود عمل کردند. در برابر تهاجم فرهنگی دشمن ایستادند، توطئه های ضد امنیتی دشمن را خنثی کردند و آشوبگری فریب خوردگانی را که می کوشیدند میدان را برای بازگشت استعمارگران فراهم کنند به شکست کشاندند.
6ـ حمایت از گفتمان‌های عدالت‌طلبانه و صدور انقلاب اسلامی: انقلاب اسلامی ایران که با بازتعریف مجموعه ای از ارزشها و آموزه های دینی و اسلامی موجی از دین خواهی و اسلام گرایی را در منطقه بوجود آورد و دستاوردهای معنوی و تحول ادراکی آن رویدادی شگرف برای جهان تعبیر می شود، در هر برهه از زمان نیازمند پاسداشت است. اگر چه اهمیت انقلاب اسلامی ایران با وجود گذشت بیش از 3 دهه هنوز ناشناخته باقی مانده است، اما این انقلاب سیر تحولات سیاسی و اجتماعی را دستخوش دگرگونی عمیقی کرده و امروزه نقشی بی بدیل در رویدادهای منطقه ای و فرامنطقه ای دارد. تا آنجا که ساموئل هانتینگتون نظریه پردار نظریه برخورد تمدنها می گوید که پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1979 می تواند نقطه آغاز جنگ پنهان تمدنهای غرب و اسلام را رقم بزند.
این نبرد ـ که البته نبردی معنوی و اسلامی است ـ بیش از 3 دهه است که آغاز شده و در این مدت دستاوردهای زیادی به همراه داشته است. چنان که انقلاب اسلامی را نه تنها یک جنبش بزرگ مذهبی، بلکه یک تحول سیاسی همراه با عدالت اجتماعی، استقلال و آزادی برای مردم می شود تعبیر نمود. از این رو ضربان های این گفتمان در طول این سالها بارها و بارها به صدا درآمده و در آغاز دهه چهارم با بسامد بسیاری در خاورمیانه عربی و افریقای شمالی و اروپا و امریکا انعکاس یافته است.
7ـ بصیرت‌افزایی و افزایش آگاهی: آشنایی بسیج با هجمه های فرهنگی و ترفندهای متعدد و متنوع دشمنان در جنگ نرم ضرورتی بایسته است که راهبرهای مقابله ای مقتضی را می طلبد؛ در این راه بصیرت افزایی و افزایش فرهنگی بسیج در مواجهه با تکانه ها و ناتوهای داخلی و خارجی می تواند راهگشا باشد. چنان که رهبری انقلاب نیز بر این دیدگاهند که اساس بسیج در جمهوری اسلامی، بر آگاهی است. در این جا نظام جمهوری اسلامی هرگز نخواسته است عده ای بیایند و چشمهایشان را ببندند و با اطاعت کورکورانه و بی خبر از آنچه که اتفاق می افتد، به میدان بروند و اسلحه ها را بکشند و بنای جنگیدن بگذارند.
جمهوری اسلامی و امام این جمهوری - رضوان و رحمت خدا بر او - عکس این حرکت کردند. ملت ما با آگاهی راه افتاد، میدان را انتخاب کرد و در آن میدان جنگید. کسانی که در جبهه های نبرد، در هشت سال جنگ تحمیلی و قبل از آن و مقداری بعد از آن ایستادند و جنگیدند، علی بصیره جنگیدند. مکرر در مکرر از زبانشان شنیدیم که ما برای خاک نمی جنگیم، ما برای یک وجب زمین نمی جنگیم؛ ما برای اهداف و آرمان هایمان می جنگیم. ایشان تاکید دارند که من می خواهم عرض کنم: جوانان عزیز! بسیجیان عزیز! هر جای کشور که هستید، این بصیرت را روز به روز زیاد کنید. نگذارید بعضی از نیازهای مادی و مسائل کوچک، جلو بصیرتها را بگیرد. بصیرتتان را حفظ کنید و دشمنتان را بشناسید. دشمن، ترفندهای گوناگون دارد و آن ملتی موفق می شود که فریب نخورد. »
8ـ تحکیم مودت و محبت با لایه‌های مردمی: رهبر انقلاب در این باره بیان نمودند که شما بسیجی ها باید به گونه ای رفتار کنید که احترام و محبت مردم جلب شود. شما باید نمونه اخلاق و تواضع و مهربانی و رعایت مقررات باشید. آن کسی بسیجی تر است که مقررات را بیشتر رعایت می کند، به خاطر آنکه این فرد بیشتر از همه برای نظام دل می سوزاند و مقررات، لوازم قطعی اداره درست نظام است.
ایشان تاکید دارند که هر جوان بسیجی، مرد بسیجی، زن بسیجی، دانش آموز بسیجی، دانشجوی بسیجی، کارگر بسیجی و روحانی بسیجی می تواند محور باشد و انسانهایی را به خود جذب کند و با سخن و اخلاق و رفتار و درس خواندن و کار کردن و احساس مسئولیت و آگاهی سیاسی و اطلاعات دینی و معنوی خود، مثل شمعی دلها را روشن کند و دیگران را امیدوار به آینده و آماده به کار برای حضور در میدانها قرار دهد. ببینید چه مسئولیت بزرگ و سنگین و درعین حال شیرین و هیجان انگیزی است.
تقویت بسیج سازندگی و جهاد اقتصادی، تحکیم جنبش نرم افزاری و فناورانه، تبیین هویت اسلامی و ایرانی، خودسازی با همت مضاعف، تثبیت پاک زیستی، تقویت دیپلماسی عمومی و همراهی مردمی و... از دیگر گزاره هایی است که بر استوانه های از جنس دانایی، آزادی، آگاهی و نقشه خوانی از راه و کلام رهبری در آستانه چهارمین دهه از عمر انقلاب اسلامی بر مبنای دو اصل پیشرفت و عدالت وظایف و تکالیف بسیج را سامان می بخشد. البته برای زیستن در دکترین های عصر جدید و تحقق اولویت و آرمانها، بسیج نیازمند بازتعریف و بازشناخت تهدیدها و فرصت ها و توانمندی ها و ظرفیت های وجودی است تا به تعبیر حضرت امام(ره) غفلت از ایجاد ارتش بیست میلیونی، سقوط در دام دوابر قدرت جهانی را به دنبال نداشته باشد.