نوشته: دکتر حمید هادیان
سیستم منطقهای دریای سیاه در امتداد مناطق امنیتی جنوب قفقاز و دریای خزر قرار دارد. در واقع تأمین امنیت انرژی از دریای خزر تا اروپا، به توسعه سیستمهای امنیتی دریای سیاه گره خورده است. دریای سیاه کریدور اکوپولیتیک و ژئواستراتژیک دریای خزر و قفقاز به شمار میرود و خط لوله نفت باکو، تفلیس و جیهان از کریدور امنیت و انرژی دریای سیاه به اروپا میرسد.
بیشک روسیه انتظار دارد در تحقق امنیت انرژی از دریای خزر تا دریای سیاه، مشارکت جدی داشته باشد. این کشور، در سیاستهای جداییطلبانه آبخازیای گرجستان و تحولات سیاسی اوکراین و مولداوی از بازیگران اصلی محسوب میشود. هر چند خود نیز از برخوردهای خشونتآمیز چچن در رنج است. روسها با توجه به انقلابهای رنگی که در حوزههای خارجی نزدیک به روسیه، از جمله گرجستان 2003، اوکراین 2004 و مولداوی 2005 رخ داده است، از همکاری با ناتو استقبال میکنند. «دیمیتری روپل»، رئیس امور اجرایی سازمان امنیت و همکاری در اروپا، در این زمینه میگوید: روسها از اعزام نیروهای حافظ صلح به آبخازیا ابراز نگرانی میکنند و به دنبال اعزام نیرو هستند، اما هدف آنان حفظ نفوذ خود، با توجه به افزایش حضور آمریکا و غرب در گرجستان بر سر تأمین امنیت خط لوله نفت باکو، تفلیس و جیهان است. روپل همچنین یادآور میشود؛ هدف آمریکا، اتصال سازمان گوام به ترتیبات امنیتی دریای سیاه است و گرجستان حلقه اتصال این دو به شمار میرود.(17)
کمیته امور غیرنظامی و امنیتی پارلمان ناتو در پاریس در تاریخ 11/6/2006 بر اهمیت امتداد دامنه امنیتی اروپا-آتلانتیک تا دریای سیاه صحه گذاشت. این کمیته، با صدور بیانیهای از ناتو خواست سیستم دفاعی و موشکی، گارد ساحلی و قابلیت پرواز هواپیماها و کنترل بیشتر ماهوارهها را برای تامین امنیت انرژی باکو، تفلیس و جیهان تحقق بخشد. این کمیته، در بخشی از اطلاعیه رسمی خود، از سازمان امنیت و همکاری در اروپا خواست حداکثر تلاش خود را برای حل و فصل منازعات آبخازیا، اوستیای جنوبی و قرهباغ علیا به کار گیرد. در بخش پایانی این اطلاعیه، بر گره خوردن امنیت انرژی اروپا به امنیت انرژی دریای سیاه و خزر تاکید شده است.(18)
شورای همکاری (مشارکت) اروپا-آتلانتیک با تاکید بر طرح مشارکت برای صلح، برای جلب همکاری کشورهای ساحلی دریای سیاه و کشورهای اطراف و مجاور آن در تامین امنیت انرژی از کریدور دریای سیاه تا اروپا، به تعیین یک گروه کاری تخصصی دست زده است. مسائل مطروح در دستور کار این گروه، به طور خلاصه شامل موارد زیر است:
الف. پشتیبانی از گروه ضربت دریایی ناوگان دریای سیاه ترکیه برای همکاریهای بیشتر با اعضای دیالوگ مدیترانه، همکاریهای نظامی شرق مدیترانه و فرماندهی دریایی ناتو در ناپل؛
ب. افزایش توانمندیهای نظارتی، مراقبتی و اطلاعاتی هوایی و فضایی ایالات متحده به منظور ارتباط و راهبری بیشتر اعضای ناتو در منطقه و مقابله با تهدیدات تروریسم دریایی و پتروتروریسم؛
ج. مساعدتهای مالی و آموزشی به پایگاههای دریایی و هوایی کشورهای ترکیه، بلغارستان، رومانی و گرجستان و تجهیز و پیشرفته کردن این پایگاهها در پی حضور نیروهای نظامی آمریکایی و ناتو؛
د. ارتقای سازوکار نظارتی و مراقبتهای مرزی و ساحلی کشورهای مجاور دریای سیاه، به منظور مقابله با جنایات سازمانیافته و قاچاق مواد مخدر و تسلیحات؛
و. گسترش دامنه عملیات امداد و نجات دریایی کشورهای ساحلی دریای سیاه، برای برگزاری رزمایشهای مشترک دریایی بین اعضای همکاریهای نظامی شرق مدیترانه (آمریکا، ترکیه، اسرائیل، اردن و مصر) و اعضای اجراکننده ترتیبات امنیتی دریای سیاه؛(19)
در ادامه، به برخی از موارد مربوط به تامین امنیت انرژی در دریای سیاه اشاره میشود:
الف) وزیر دفاع روسیه، در ملاقات با همتای آمریکایی، در 11 ژانویه سال گذشته میلادی خاطرنشان ساخت که روسیه میتواند شریک قدرتمندی در پیکار به تروریسم و تامین امنیت انرژی در منطقه دریای سیاه باشد. وی تاکید کرد در انزوا قرار دادن روسیه میتواند موقعیت استراتژیک دریای سیاه، دریای خزر، اوستیای جنوبی و قفقاز را به مخاطره اندازد. ولادیمیر پوتین، از عضویت روسیه در ابتکار ترکیه برای پیکار با تروریسم هستهای، در دریای سیاه خبر داد. پوتین در اجلاس گروه 8 نیز از امضای همکاری مسکو با واشنگتن در پیکار با تروریسم هستهای خبر داده بود.(20)
ب) حضور چین در سازمان همکاریهای شانگهای و نیز کنفرانس «سیکا» برای برقراری توازن قوا بین نگهبان خزر، سازمان گروه گوام و ترتیبات امنیتی دریای خزر بوده است. چین در نظر دارد تامین امنیت انرژی را از آسیای مرکزی به جنوبشرقی آسیا، را تحقق بخشد؛(21)
ج) «استانی اسکو درو»، سفیر سابق آمریکا در جمهوری آذربایجان و سرپرست کنونی کمپانی نفتی فلوریدا در این کشور، در مذاکرات اخیر اعضای اتاق بازرگانی باکو و واشنگتن، از قوت گرفتن طرح نگهبان خزر خبر داد. این طرح، به دنبال حضور نظامیان آمریکایی و اسرائیلی در پایگاههای دریایی و هوایی جمهوری آذربایجان و نیز مجهز و پیشرفت شدن ارتش این کشورها در دریای خزر است(22)؛ بیشک طرح نگهبان خزر درصدد گسترش ایمنسازی خطوط انتقال نفت باکو-تفلیس و جیهان تا دریای سیاه و اروپا است؛
د)پیشنهاد جدید اعضای شورای همکاری خلیجفارس، مبنی بر تشکیل پلیس بینالمللی نفت خلیجفارس و طرح انتقال جایگزین انرژی از دریای سرخ به کانال سوئز و مدیترانه، حاکی از امتداد پیمانهای نفتی-امنیتی خلیجفارس فرماندهی مرکزی، درباره امنیت انرژی در خلیجفارس، تا دریای سرخ، کانال سوئز و مدیترانه است. طرح خلیجفارس و انتقال جایگزین آن از طریق دریای سرخ، منطبق با پیشنهاد یاد شده است. طرح نظامی کردن شرق مدیترانه و برگزاری رزمایشهای مشترک دریایی بین آمریکا، اسرائیل، ترکیه، اردن و مصر، همه در جهت تامین امنیت انرژی در مواقع ضروری بوده است.
یکی از اهداف آمریکا گسترش دامنه ترتیبات امنیتی دریای سیاه تا مدیترانه است؛
و) مشارکت اسرائیل در طرح آمادهسازی پایگاههای هوایی و دریایی جمهوری آذربایجان و حضور شرکتهای کشاورزی اسرائیلی در قفقاز، به منزله حضور این کشور در منطقه دریای خزر است. در گردهمایی اخیر سهامداران پروژه خط لوله باکو، تفلیس و جیهان، بنیامین بن الیزار، وزیر انرژی اسرائیل در رأس هیئت نمایندگی آن کشور حضور داشت. این، به منزله ادامه حضور اسرائیل در دیالوگ مدیترانه، طرح نظامی کردن شرق مدیترانه و اکنون در بین اعضای نگهبان خزر است. کنسرسیوم نفتی خط لوله باکو، تفلیس و جیهان متشکل از «بریتیش پترولیوم»، «شورون»، «کانوکو»، «توتال» و «ان.ای.آی» است.
اسرائیل، از زمان انعقاد قراردادهای نظامی با جمهوریآذربایجان و گرجستان در سال 2005، در تامین امنیت این خط لوله مشارکت دارد. باکو و تفلیس، هر یک جداگانه، مبالغی معادل 24 میلیون دلار از قراردادهای نظامی یاد شده با اسرائیل دریافت میکنند. این مبالغ از محل بودجه نظامی آمریکا برای کمک به اسرائیل پرداخت میشود. در حال حاضر اسرائیل میتواند 20درصد از واردات نفتی خود را از طریق این خط لوله دریافت کند و این به منزله دور زدن روسیه و تضعیف این کشور است. هدف استراتژیک اسرائیل کاهش نقش منطقهای روسیه در تامین امنیت جریان انرژی از دریای خزر به دریای سیاه، مدیترانه و اروپاست. نشریه «کومر سانت»، چاپ مسکو، در شماره 14 جولای سال جاری میلادی مینویسد: خط لوله نفتی باکو-جیهان میتواند اسرائیل را در تامین امنیت جریان انرژی، از دریای خزر به دریای سیاه، مشارکت دهد. این نشریه ادامه میدهد: در همین خصوص، پروژه احداث خط لوله زیر آبی اسرائیل-ترکیه نیز در دست تهیه است که میتواند خط لوله جیهان را به بندر اسرائیلی «اشکلون» برساند و از آنجا از طریق شبکه خط لوله اصلی، به دریای سرخ مرتبط شود.
اسرائیل در نظر دارد در صادرات انرژی از طریق بندر «ایلات» به سوی بازارهای آسیایی نقش کلیدی داشته باشد. سایت خبری «جروزالمپست» در تاریخ 1/8/2006 در این باره مینویسد؛ نفت باکو-جیهان، از طریق اسرائیل به هند و آسیای جنوبشرقی منتقل میشود. بندرهای جیهان و اشکلون، در حاشیه مدیترانه واقع شدهاند و 400 کیلومتر از یکدیگر فاصله دارند.