اگر بخواهیم کلى بگوییم، شینتو که دین بومى مردم و حاصل زندگى و خوى آنان بود، بستگى تنگاتنگى با سنتهاى ملى و نهادهاى اجتماعى داشت. شینتو در اصل یک دین سازماننیافته بود، که دشوار بشود گفت داراى یک نظام اعتقادى است; اما کیش آن در اندیشهها و احساسهاى این ملتخوب تجسم یافته است و نفوذ آن در سراسر فراز و فرودهاى تاریخ ملت پایدار مانده است. وحدت ملى و همبستگى اجتماعى همیشه با احترام به خاندان فرمانروا حفظ مىشد و باور به خاستگاه آسمانى اورنگ پادشاهى از پرستش بانوخداى خورشید جدایىناپذیر بود. با آن که فکر شان آسمانى اورنگ پادشاهى در تاریخ توسعه یافته و با کیش وابسته خدایان نیاکانى و پهلوانان ملى همراه بوده، اما همیشه در نهادهاى سیاسى و اجتماعى یک نقش اصلى ایفا کرده است. نقش فکر ماندگارى خانواده و اهمیت زندگى مشترک اجتماعى کمتر از چیزهاى دیگر نبود; هنرهاى دلاورى و وفادارى، همچنین رعایت وفادارانه سنتهاى خانوادگى، همیشه عوامل اصلى دین بومى بودند. [چند و چون] سرنوشت این دین نیاکانى در یک رژیم صنعتى مثل امروز مسئله خطیرى است، بااینهمه باید به طور کامل به نقشى که هنوز شینتو در اندیشهها و حیات این ملت دارد اشاره کرد.
آیین کنفوسیوس، که نظام اخلاقى چینیان شمالى بود، به ژاپن رسید و انگیزهاى براى توسعه بیشتر حیات ملى شد. آموزهاش مصالح و موادى براى نهادهاى اجتماعى، سازمان سیاسى و نظامدهى احکام اخلاقى فراهم آورد. شینتو آغازین مفهوم روشنى از وفادارى یا حرمتبه والدین نداشت، و اینها فضایلى است که نقش بسیار مهمى در حیات اخلاقى این مردم داشت. خود همین نام این فضایل را آیین کنفوسیوس آورد، که به آموزه اخلاقمدارى، نظاممندى مىبخشد و روشهاى آموزش آن را به دست مىدهد. اینجا متافیزیک چینى و اعمال دینى هم نقشى داشتند، اما به روشهاى غیبگویى بدل شدند. اخلاق کنفوسیوسى، که به زمینهاى متافیزیکى آراسته بود، و بعدها به ژاپن رسید، شکل اندیشههایى چینى را داشت که تفکر هندو در آن دستبرده بود. نفوذ اندیشه کنفوسیوسى در ژاپن، همیشه در حوزه نهادهاى حقوقى و آموزشى، مشخصتر از قلمرو احساس دینى بود; نهادهاى شهرى و آموزه اخلاقى، یارمندىهاى چینیان به ژاپن بود.
علاوه بر این تاثیرات، آیین بودا در خدمت آن بود که حیات دینى ژاپنىها را به اوج برساند و نیروى زیستبه آن بدهد و این کار را از راه برانگیختن آرمانهاى کلى و پالودن احساسهاى دینى و زیبایىشناختى آنها کرد. دین بودا را مردم اول براى این پذیرفتند که اشتیاقهایشان را براى رسیدن به یک فراسو ارضا کنند، و این دین مصالح فراوانى براى نظر فرارونده یا متعالى فراهم آورد و جان مردم را به بینشهایى گستردهتر و اسرارى عمیقتر از آنچه تاکنون در خیالشان بود هدایت کرد. هنرها و ادبیات قویا برانگیخته شد; روشهاى تربیت روحى به گونهاى دقیق و سنجیده ساخته و پرداخته شد; نهادهاى مذهبى سازمان یافت; یک نظام کیهانشناسى و آخرتشناسى آموخته شد، با صحنههایى از حیات آینده که به طور گرافیکى ترسیم شده بود، و نیز آن اعمال رازورانه (7) که آیین بودا با خود آورده بود.
آیین بودایى که به ژاپن آورده شد مهایانه (8) بود، یعنى گردونه یا طریقتبزرگ، همراه با کیشهاى بسیارسویه و نظامهاى فلسفىاش. این شکل از آیین بودا که اندیشهها و اعمال گوناگون را جذب کرده بود و با آسیاى میانه و چین تماس داشت، تمام آن عناصر بسیارگونه را به ژاپن آورد. اما ژاپنىها همیشه آمادهاند که زیادهروىها و گزافهگویىهاى آن را خنثى کنند و مراحل گوناگون آیین بودا را با نیازهاى خود سازگار کنند. به این ترتیب آیین بوداى ژاپنى شاخهاى کاملا متمایز از آیین بوداست که با همه گونههاى قارهاى آن فرق دارد. به نکته دیگرى هم باید اشاره کرد، به این معنى که نه فقط مقدارى از کتابها و سنتهایى که در هند و چین از میان رفتهاند در ژاپن نگهدارى مىشوند، بلکه از طریق آنها مىتوان رد توسعه مستمرى از شکلهاى مختلف آیین بودا را دنبال کرد.
به این طریق، تاریخ دینها و اصول اخلاقى ژاپن برهمکنش نیروهاى گوناگونى را نشان مىدهد که حیاتشان بیشتر در ترکیب نمودار مىشود تا در تضاد. مىگویند شاهزاده شوتوکو (9) بنیادگذار تمدن ژاپنى، سه نظام دینى و اخلاقى موجود ژاپن را به ریشه، ساقهها و شاخهها، و گلها و میوههاى درخت مانند کرده است. شینتو آن ریشه است که در خاک منش مردم و سنتهاى ملى نشانده شده; آیین کنفوسیوس در ساقه و شاخههاى نهادهاى آموزشى دیده مىشود; آیین بودا گلهاى احساس دینى را شکوفا کرد و میوههایش زندگانى روحى بود. این سه نظام را اوضاع و احوال آن زمانهها و نبوغ مردم در یک کل مرکب حیات روحى و اخلاقى ملت قالب زده و ترکیب کرده بود. اما در قرن پانزدهم خط فاصل میان آیین بودا و نظامهاى دیگر مشخص شد، و سرانجام آن ترکیب در سیر قرون بعد تجزیه شد. بااینهمه، این سه نظام چنان از درون و باظرافت در جان و دل مردم عجین شدهاند که حتى ژاپنىهاى امروزى هم، دانسته یا ندانسته، در آن واحد پیروان این آموزههاى گوناگونند، و هیچ نظامى را به طور مطلق کنار نگذاشتهاند.
باید در این فرآیند امتزاج به یک نکته اشاره کرد و آن تساهلى است که در آن مىبینیم. در سراسر این تاریخ تماس و ترکیب، فقط نمونههایى استثنایى از اذیت و آزار و جنگهاى دینى به چشم مىخورد و این تا حد زیادى ناشى از طبیعت عملگراى این مردم بود که آنها را از دویدن به سوى کرانهها یا زیادهروىها و تعصب باز مىداشت. علت دیگر را باید در سرشتخود دینهاى وارداتى جست. آیین کنفوسیوس یک نظام اخلاقى عملى بود که چندان توجهى به اعتقاد و عقیده جزمى نداشت، در حالى که آیین بودا دینى بود که به طور چشمگیرى ایدهالیستى و تساهلگرا بود. این دو نظام هرگز گرفتار کشاکش نشدند، مگر موقعى که کنفوسیوسىهاى متعصب قرن هفدهم، شروع کردند به حمله کردن به آیین بودا، براى انگیزهاى که صرفا دینى نبود. (10) اما به طور کلى مىتوان گفت که تساهل رواج یافت، و این هنگامى بود که این تماس هرگز نه به هماهنگى کامل منجر شد و نه به جذب کامل یکى در دیگرى. نبود چنین تخاصمى شاید تا حدى ناشى از میل به جدا نگهداشتن جنبههاى فرارونده یا متعالى آرمان دینى از اخلاق عملى زندگى روزمره باشد، چنان که گویى تقسیمى میان این دو مرحله از زندگى وجود داشت. همیشه راهحل را در مصالحه عملى مىجستند نه در جستوجوى نظرى یا عقلى پیامدها.
نکته دیگرى را که باید در زمینه تساهل مطرح کرد رابطه میان دین و دولت است. شینتو همیشه از سوى حکومت و اجتماع حمایت مىشده، در هر محلى ایزدکدهاى داشته است، اما هرگز به سطح یک سازمان کلیساى دولتى نرسید. از طرف دیگر، آیین بودا هم که مدتى به مقام قدرت کلیساى دولتى رسید و اسقفهایش همپایه مقامات دولتى شدند، باز هرگز سعى نکرد دینهاى دیگر را سرکوب کند، بلکه همیشه تلاش مىکرد آنها را جذب کند. آیین کنفوسیوس در ستحکومت نقش یک ابزار مفید را بازى مىکرد، اما بهندرت مدعى اقتدار انحصارى شد. به این ترتیب کومتشاهرگهاى مهار نهادهاى دینى را در دست داشت، در حالى که مردم، هم دینپیشگان و هم مؤمنان، از رهبرى طبقات حاکم پیروى مىکردند. این وضع تا موقعى رواج داشت که ملت را یک حکومت مرکزى اداره مىکرد و لطنتبالاترین مرجع دین و اخلاق به شمار مىآمد. اما موقعى که کشور به دولتهاى خانخانى یا ملوکالطوایفى (فئودالیسم) تقسیم شد، پیکرهها یا هیئتهاى دینى به نفع قلمروهاى فئودالى شروع کردند به جنگ و جدال با یکدیگر. به این ترتیب، در عصر جنگها که از قرن پانزدهم تا شانزدهم طول کشید، نبردهاى خونینى در میان فرقههاى بودایى درگرفت، در همان حال آشوب زمانه دامنگیر میسیونها یا دستگاههاى تبلیغاتى کاتولیکها هم شد و سرانجام هم آنان را از ژاپن بیرون راندند.
به این طریق، نظر و منافع حکومت مرکزى در مرحله اول، و همین طور هم نظر و منافع طوایف مسلط یا امیران فئودال در مرحله بعدى، سرنوشت نهادهاى دینى و نهضتهاى تبلیغى را تعیین مىکرد. کنترل حکومت، که نجبا از آن حمایت مىکردند، یا رهبرى آن، که به دست طبقات بالا بود، تقریبا همیشه احساسات و وجدان بیشتر مردم را هدایت مىکرد. البته نمونههاى استثنایى هم وجود داشت، مثل موقعى که یک شخصیت قوى اظهار وجود مىکرد یا توده مردم صدایشان را بلند مىکردند، چنانکه در قرن سیزدهم مىبینیم. وانگهى، حالا دیگر زمانه بهسرعت در حال دیگرگونى است و زندگى اخلاقى و دینى ملت وارد مرحله تازهاى از آزادى شخصى و انتخاب فردى مىشود. این تنازع براى آزادى و اظهار وجود از سوى مردم نتیجه اوضاع جدیدى است که خود ناشى از تاثیر یک تمدن نو است، خصوصا در رژیم صنعتى; هر چند پیامد آن را بعدا باید دید، اما این جریان هرگز به سوى رژیم قدیمى فرمانبردارى صرف نخواهد رفت. هنوز یک سؤال باقى است: مسیحیتى که بهتازگى به ژاپن آورده شده بود - که در نتیجه مشکلات تمدنجدید در خانه خودش با بحران دستبه گریبان بود - چه نقشى بازى خواهد کرد؟
دورههاى تاریخ دین
(1) دین آغازین ژاپنىها پرستش سازماننیافته خدایان و ارواح طبیعت و نیز ارواح مردگان بود. این دین، که به شینتو معروف است، در سپیدهدم تاریخ شروع کرد کمابیش به توسعه دادن تجلیات روشن قهرمانپرستى و نیاپرستى، با یک زمینه طبیعتپرستى. این دین بخش تفکیکناپذیر سنت اجتماعى بود، و ایل یا زندگى مشترک اجتماعى مردم تایید و همبستگى خود را از پرستش آن خدایان مىگرفت. وقتى ایلات و طوایف بهتدریج تحت قدرت و اعتبار یک خاندان فرمانروا، که باور مىداشتند از بانوخداى خورشید آمدهاند، به هم آمیختند، به این بانوخدا به مثابه برترین خداى شینتو حرمت مىگذاشتند و پرستش او سیماى محورى آیین ملى شد. این دو جنبه از دین شینتو، یعنى اجتماعى و ملى بودن، در سپیدهدم عصر تاریخى قدرت گرفتند، و آن سنتحتى امروزه هم نقش قابل ملاحظهاى در زندگى اجتماعى و روحى ملتبر عهده دارد.
(2) معرفى تدریجى تمدن چینى، که تاریخش به حدود قرن سوم میلادى مىرسد، و معرفى آیین بودا در قرن ششم، با رشد نیرومند اجتماعى و پیشرفت وحدت ملى همراه بود. ملتشروع کرده بود به آموختن چیزهاى نو و فرهنگ شکوفاى آن زمان قاره آسیا، و آیین بودا از راه الهام بخشیدن به آرمانهاى والاتر و ترغیب هنرها و ادبیات، انگیزهاى حیاتى به توسعه تمدن بخشید. دین نو هنرها و علم، ادب و فلسفه را وارد کرد، و اینها همه به مثابه ابزارهاى تبلیغ عمل مىکردند و از طریق پیشرفتحیرتانگیز کار تبلیغىشان، کل کشور در قرن هفتم به یک سرزمین بودایى بدل شد. میان سلطنت و دین اتحاد تنگاتنگى برقرار شد، و از آنجا که دین وارداتى سخت از وفادارى به حکومتحمایت مىکرد، همین امر تحکیم ملت را تحت فرمانروایى پادشاه ممکن کرد، و این در حالى بود که به ترغیب طبقات حاکم، کارهاى تبلیغاتى بودایى گسترش مىیافت و تسهیل مىشد. به این ترتیب آیین بودا در حدود سیصد سال پس از معرفىاش به ژاپن، در مسیرى محکم و استوار در حیات ملى ژاپن پا گرفت و به راههاى بسیار، شکوههاى فرهنگش تجلى یافت.
(3) در آغاز قرن هشتم و نهم میلادى، وحدت ملى مشخص و حکومت مرکزیتیافته به دست آمد. یارى متقابل سلسله مراتب بودایى و دیوانسالارى دربارى، در سراسر سه قرن بعد، سیماى هدایتگر زندگى اجتماعى و دینى و سیاسى بود. این دوره، که فرمانروایى «صلح و آسایش» خوانده مىشد، در واقع دوره کلاسیک فرهنگ ژاپنى بود. الهام عمیق برگرفته از آیین بودا احساسات و زندگى مردم را مشخص مىکرد، به طورى که مىتوان تاریخ شکوفایى ادبیات ملى را، که عمیقا رنگ و بوى احساس بودایى داشت، از قرن دهم دانست. تعلیم بیش از حد پالایشیافته آیین بودا، با اسرار و جلوههاى هنرىاش، اشراف را که حامیان عمده این دین و مراتب آن بودند به احساساتىهاى زنصفت و تباه بدل کرد. با این انحطاط نجباى دربارى، حکومت مرکزى به ضعف گرایید و پایان رژیم دیوانسالار مقارن بود با واکنش شدید سپاهىها، که در ایالات مىزیستند و کمتر تحت تاثیر احساساتىگرى بودند. این دیگرگونى، که در بخش آخر قرن دوازدهم به اوج رسید، اعلام یک نوزایى نیروى بومى مردم شهرستانها بود، که به تاسیس یک رژیم فئودالى تحتیک خودکامگى نظامى منجر شد.
(4) قرن سیزدهم دوره مهمى را در تاریخ ژاپن مشخص مىکند. همراه با دیگرگونىهاى سیاسى و اجتماعى که در آن قرن رخ داد، دینهاى نو یا شکلهاى نوى از آیین بودا در پاسخ به تقاضاهاى روحى بیشتر مردم پدید آمدند. آیین بودا دیگر یک امر حکومت ملى نبود و مسئله تقواى فردى شد. روح جنگباره آن عصر بازتابش را در دین نیز یافت و رهبران مبارز آیین بودا دوشبهدوش استادان تربیت روحى پیدا شدند که با زندگى نظامیان همساز بودند. نهادها راه را براى منش فردى باز کردند و مردان نیرومند کار تبلیغى را نه فقط جدا از مراجع قدرت، بلکه غالبا در ستیز با آنان انجام مىدادند. از این نظر قرن سیزدهم نشان نوى در جنبش دینى با خود دارد، و نیروى این روح نو در جنبشهاى هنرى و ادبى نیز تجلى کرد.
دیگرگونىهاى بیشتر در قرن چهاردهم صورت گرفت. یک انقلاب سیاسى و جنگهاى داخلى رخ داد که به تقسیم دودمانى انجامید. این بحران اعتبار شاهى انگیزهاى بود براى نوزایى اندیشههاى شینتو ملى که برخى میهنپرستان سخنگویانش بودند. اینان تلاش مىکردند که تمام اندیشههاى اخلاقى و آموزههاى دینى موجود ژاپن را در تجلیل اورنگ شاهى متمرکز کنند. اما روند زمانه مخالف اخلاقگرایان میهنپرستبود، و این زمانهاى بود که نشانههاى انحطاط اخلاقى و تجزیه اجتماعى بیش از پیش در آن نمودار مىشد. در کنار جنگهاى فئودالى آتش جنگ و جدال دینى هم بالا گرفت، و این آشفتگى دویستسال به درازا کشید، تا میانه قرن شانزدهم، که کمکم آفتاب صلح دمید. با آمدن مبلغان یسوعى، در اواسط قرن پانزدهم، آشفتگى بالا گرفت; به دنبال پیشرفتسریع تبلیغاتشان زجر و آزار خونین نودینان رخ داد; و سرانجام هم کار به آنجا کشید که آنان را از ژاپن بیرون راندند. ادامه دارد...