بسمه تعالی
* سئوال: آقای مهندس بازرگان بسیاری از خوانندگان میزان و اشخاص مختلف و علاقمندان از ما میپرسند چرا آقای بازرگان و همکاران ایشان در دولت موقت که به نمایندگی مجلس انتخاب شدهاند سکوت اختیار کردهاند؟ چرا اعتراض در برابر اتهاماتی که به آنها زده میشود و اعمال خلاف فراوانی که در کشور صورت میگیرد نمینمایند؟ شما که زمان شاه شهامت و صراحت داشتید و از اخراج و زندان و شکنجه نمیترسیدید چرا حالا خاموش نشستهاید؟....
** جواب- این سئوال و تعجب را بخود من هم مکرر ابراز میدارند، از همه نوع افراد، چه مستقیم و خصوصی و چه با نامه و تلفن و پیغام، از خواهش و پرسش دوستانه گرفته تا ایراد و پرخاش، بنابراین خوشحالم که برای عموم توضیحی بدهم و رفع ابهام و ناراحتی هموطنان عزیز بشود.
* س- خوب، چه توضیح و توجیهی دارید و چرا تغییر رویه دادهاید؟
** ج- آن زمان ما در برابر یک نظام ظالم استبدادی بودیم و در راس آن شخصی وجود داشت که برخلاف قانون اساسی و انسانیت و اسلام و همه اصول عمل میکرد، مملکت غرق در خیانت و چپاول و ظلم شده بود که دشمن ما بود. اما حالا نظامی پیروز شده است که علیالاصول اسلامی و جمهوری اسلامی است و خود ما در ایجاد و استقرار آن مشارکت داشتهایم. به علاوه رهبری با کسی است که اکثریت ملت سیاست او و فرمانش را از روی علاقه و عقیده پذیرفتهاند. بنابراین نه اوضاع مانند زمان شاه است نه مواضع ما دشمنی و مخالفت کلی و اساسی است و خود را موظف حفظ و دفاع و اصلاح این نظام و فداکاری در راهش میدانیم.
البته ایراد و انتقاد و اعتراض به بسیاری از جریانها و کارهائی که میشود داریم، باید بگوئیم و پایش بایستیم. اما نه بصورتی که لطمه به انقلاب و رهبری آن و به وحدت و مملکت بخورد.
برای ما هیچ فرمان بتصرف و اختصاص قدرت هدف نبوده است که بهر قیمت ولو با کوبیدن مسئولین و زیان رساندن به مملکت و انقلاب آنرا به چنگ آوریم.
در زمان دولت موقت مخالفین فکر نمیکردند که این دولت از طرف امام منصوب و واجبالاطاعه شده و در هر حال مسئول و مشغول انجام برنامههائی است که امام بدست او داده است و شورای انقلاب نظارت نزدیک دارد بنابراین نباید سیاست و خط مشی معارضی را در پیش گیرند و دولت را بدنام و تضعیف کنند. ولی در زمان حاضر، دوستان ما با آنکه بدولت آقای رجائی رای کبود دادهایم و برنامه و مدیریت و صلاحیت دولت را قبول نداریم، چون از طرف رئیسجمهوری وی به تمایل مجلس تعیین شده و مجلس با اکثریت قاطع تاییدش کرده است و در هر حال مسئول و مشغول کار مملکت در شرایط بس خطیر جنگ میباشد، نق نمیزنیم، کارشکنی نمیکنیم و مزاحمت فراهم نمیآوریم، ما که به افشاگریهای ناروا و اخلالگریها ایراد داشتیم چطور ممکن است مرتکب عملی شویم که آنرا خیانت به انقلاب و ایران میدانیم؟ معذالک آنچه را که تذکر و اعتراضش بنظرمان ضروری آمده است و تا آنجا که آزادی و امکانات وجود داشته است با صراحت و متانت در سخنرانیهای محدود و در بعضی روزنامهها. گفته و نوشتهایم و سکوت مطلق و فرار از وظیفه نداشتهایم.
* س- در مجلس چطور؟
** ج- در مجلس با آنکه در اقلیت قرار داریم چون نمایندگان انتخاب شدگان مردم هستند و رای اکثریت محترم و مطاع است برای آن احترام قائل بوده از اینکه آنجا را مجمعی از سیاستمداران بصیر متعهد و قانونگذاران آشنای توانا نمیبینیم و بیشتر صحنه رجزخوانی و تحویل شعار و تهییج احساسات شده است. رنج میبریم و ناراحتیم از اینکه چرا احساس مسئولیت و بلوغ نمینمایند.
نسبت به اتهامات مغرضانه و اظهارات جاهلانه بعضی از افراد نیز حتیالمقدور دندان روی جگر گذارده نمیخواهیم اوقات ذیقیمت مجلس و افکار ملتهب ملت صرف جدالهای شخصی و مسائل بی حاصل شود، خصوصاً که غالب مردم آگاهی کافی دارند و گذشت زمان و چهره واقعیات بهترین جوابگو میباشد.
* س- اختلافها و ایرادهای شما نسبت به جریانهای حاکم روی چه موضوعاتی است؟
** ج- همانها است که قبلاً هم میگفتیم و کسانیکه طبیعی هستند و فکر خالی از تعقیب و تحریکات افراطی و انحرافی دارند میپذیرند. از قبیل اینکه بیشتر باید به ترمیم خرابیها و تقویت همه جانبه کشور و تولید پرداخته برنامههای مثبت انقلاب را با مطالعه و درایت در سایه قانون و قدرت بر معیارهای اسلامی صحیح تدریجاً پیاده کنیم نه آنکه یک بار با دستپاچگی و با پیکر از هم گسیخته در همه جبههها به خرابی و خصومت بپردازیم، خودکفائی و انقلاب فرهنگی امور ضروری است اما نه با شعار و تظاهر و تعصب به ایمان و شور و فداکاری بجای خود صحیح و از ارکان پیروزی گذشته و آینده است ولی تخصص و تجربه و تدبیر هم در شرایط اصلی مدیریت است، با تفرق نیروها و تعدد مراکز تصمیمگیری که متاسفانه در حال تزاید است اداره انقلاب و مملکت محال است یا لااقل بسیار مشکل و بعیدالمجهول، سرمایههای انسانی و مادی و معنوی و اداری را که در قشرهای ملت و دولت متمرکز شده است نباید از دست داد و حقش را ادا ننمود.
* س- حال که این اختلاف و ایرادها را اصولی و مهم میدانید و نگران خطرات بزرگ برای مملکت هستید آیا با نگفتن و نخواستن آنها مسئول عواقب آن نخواهید بود؟
** ج- اگر هیچ نگفته. و نخواسته باشیم البته پیش خدا و خلق مسئول خواهیم بود. اما این طور نیست و حقاً مسئله مسئولیت انحرافها و خسارتها و بطورکلی موضعگیری ما در برابر دولت و متولیان انقلاب و مجلس موضوعی است که باید با دقت و انصاف بررسی شود. با تجربهای که از گذشته داریم با توجه به رویه و اختلافنظرهای آقای رئیسجمهوری با سایرین و با فشاری که متولیان به اجرای نظریات خود و انتصاب افراد وابسته دارند ما به این نتیجه رسیدیم که علیوار نظارهگر بوده دخالت و اشکال در کار دستاندرکاران ننمائیم. بگذاریم دولتی بقول خودشان با انجام کامل و هم آهنگی لازم با مجلس تشکیل داده برنامههای خود را اجرا نمایند و امتحانی از شیوه مکتبی و انقلابی خود بدهند. از دو حال خارج نیست یا موفق میشوند و انقلاب و مملکت را به پیروزی و آبادی میرسانند که آرزوی ما است یا نارسائی و اشتباهاتشان ظاهر گردیده به بنبست و اعتراف میرسند.
ما ترجیح دادیم عملی را که اعتراض و اصرار داشتیم مرتکب نشویم، یعنی زایمان با دو ماما. ضمناً باین نکته توجه داریم که وقتی شخصی راساً و رسماً مسئول کاری شد مثبت و منطقی فکر خواهد کرد و گرایش براه درست و کنار گذاشتن اوهام و ادعاها خواهد کرد و اگر خدای نکرده شکست خورد تقصیر خرابی و عدم توفیق به گردن دیگران نیفتاده مسئولیت لوث نمیشود.
بدیهی است که در این وسط مملکت و مردماند و انقلاب است که تاوان سنگین خطاها و آزمایشها را میپردازند ولی مثل اینکه چارهای نیست. وقتی موازین عقلی و استدلال بجائی نرسد عمل و امتحان باید جواب نهائی را بدهد و چشم و دلها را باز کند. ایران انقلابی کرده تبدیل به آزمایشگاه بزرگی شده است. در این آزمایشگاه خودمان هم پژوهشگر هستیم و هم مصالح کار و خرگوشهای تحت آزمایش روی سرنوشت مملکت و آنچه آدم و سرمایه داریم عمل میکنیم.
لااقل در یک مورد حرف ما درست درآمد. همه فهمیدند که ما حق داشتیم برای ارتش ضرورت و ارزش قایل باشیم و در مجموعه احترام و اعتماد به آن بنمائیم. در مورد نقش دستگاه دولت، نیاز مملکت به تولید و سازندگی، ضرورت انضباط و امنیت و مدیریت و بالاخره بلای تعدد مراکز قدرت نیز آقای بنیصدر وقتی رئیسجمهور شد و در برابر واقعیتهای خطیر و مشکلات عظیم اداره مملکت قرار گرفت همان حرفها و دردهای ما را تکرار کرده و میکند....
* س- آیا تا بحال مانع آزادی بیان شما و انجام وظایف و حقوق کسی شدهاند؟
** ج- والله چه عرض کنم؟...
در مجلس دیدید که موقعی که برنامه دولت مطرح بود آقای مهندس صباغیان موفق به اظهارات مخالف نشد. روز دیگر برای آقای دکتر سحابی در بحث راجع به گروگانها چه جنجال راه انداخته شد، برای نطقهای قبل از دستور قرعهکشی کردند که هر جلسه 4 نفر صحبت کنند حال نمیدانم تعمد بوده است یا تصادف که نوبت بنده و دوستان نهضت تماماً به اواخر صورت یعنی دو سه ماه دیگر افتاده است؟ بعد از جبهه ملی و روزنامه بامداد و جمعیتهای قانونی مجاز به دفتر جاما یورش برده و اشغال میشود، رادیو تلویزیون و مصاحبهها و سخنرانیهای رسمی تقریباً انحصاری است.