مسعود رضوی
اشغال سفارت آمریکا در آبان ماه سال 1358، یکی از مهمترین حوادث تاریخ انقلاب اسلامی ایران بوده است. این واقعه، کیفیت فضای سیاسی کشور ما را دگرگون کرد و مناسبات و توازنهای تازه را به عرصه سیاست انقلابی تحمیل نمود. ماجرای ورود جمعی از دانشجویان به محوطه و ساختمان سفارت آمریکا، دستگیری اعضای باقیمانده سفارت، مخالفت و حمایت گسترده رجال و احزاب و نهادها از این حرکت، حمایت رهبر فقید انقلاب، گروگان نگاه داشتن این گروه، حمله هواپیماها و هلیکوپترهای آمریکایی از طریق طبس و... تا زمان آزادی گروگانها در 444 روز بعد از آن، یعنی روز تحلیف رونالد ریگان و وداع جیمی کارتر از کاخ سفید، فصلهایی پر ماجرا از داستانی شگفت و تاریخی است. هیچکس نمیتواند اهمیت این موضوع را از منظر تاریخ، سیاست و حتی تغییر نگرشهای وسیع دیپلماسی در سطح جهان منکر شود.
سوای وجوه فوق، نکتهای که کمتر مورد توجه قرار گرفته و برعکس بسیاری از جزئیات، مغفول واقع شده اسناد بر جای مانده و منتشر شده سفارت است که به نام «اسناد لانه جاسوسی آمریکا» در تیراژ وسیع و در مجلدات پر تعداد، چاپ و منتشر گردید. این اسناد در واقع تعیین تکلیف قطعی وضعیتی حاد و شکننده در عرصه سیاسی کشور بود و کار سیاست را به سود جریانی خاص یکسره نمود. نخستین مطالبی که از سوی دانشجویان تسخیر کننده سفارت منتشر شد و اکنون خود به سندی تاریخی بدل شده است، اطلاعیهها و مصاحبههای برخی اعضای گروه بود. اطلاعیههای پی در پی در توجیه و بیان فلسفه این حرکت و توضیح و تفسیر اهداف ایشان در مصاحبههایی با شمایل و تمایل انقلابی در تلویزیون متناوباً و در مطبوعات مکرراً دیده میشد. اینها خود، سندی بود که امروز ما میتوانیم با محک نقد سیاسی، سود و زیان واقعه را ارزیابی کنیم.
اما از آنجا که هنوز پرتو این واقعه ـ شبیه پرتوهای نوترونیک خورشیدی که پس از چندین و چند سال نوری به ما میرسد و روی مغز و ژنها اثر میگذارد ـ از بین نرفته و بر سیاست خارجی و داخلی کشور اثر میگذارد، لذا به جای نقد تاریخی، میباید ظرفیت سنجی نیز صورت گیرد و بهرهگیری از ظرفیت واقعه به نفع منافع ملی کشور و جلوگیری از زیانهای آن نیز مدنظر باشد. واقعه اشغال سفارت ـ یا به قول دانشجویان پیرو خط امام «لانه جاسوسی آمریکا» ـ هنوز کاملاً به مدار تاریخی وارد نشده و در مرز سیاست جاری و تاریخ معاصر قابل رصد است.
نکته مغفول دیگر اینکه بد نیست اگر پژوهشگری علاقهمند و تیزبین و با حوصله، در صفحات تاریخ ایران جستوجو کند و این تمایل تسخیر سفارت در برخی جریانهای سیاسی ایران ـ و شاید روانشناسی اجتماعی ما ـ را مورد ارزیابی و ریشهکاوی قرار دهد.
در واقع میتوان به گذشتههای دور رفت و مثلاً زمان سلطان محمد خوارزمشاه که تجار و سفرای مغول، حداقل در دو نوبت، مشمول نوازش برخی متنفذان شده و به ایلغار اینان کشته شدند و در نتیجه بلاها رفت بر ما که کابوس همه تاریخ بشر تواند بود. ماجرای گریبایدوف و هجمه به سفارت روس یا واقعه سقاخانه و بمبگذاری در سفارت اردن و اشغال سفارت آمریکا در دو یا سه نوبت و...، تا حالا که برخی سفارتخانههای گستاخ مثل قلعه سنگباران مورد هجوم تظاهرکنندگان جوان و عصبی قرار میگیرد، همه و همه قابلیت تحلیل جامعهشناسانه دارند.
بالاخره روزی باید این برادران و خواهران بزرگوار بدانند که اگر قرار بر حمله به سفارت و کنسولگری باشد، با آن همه ضد انقلاب و اپوزیسیون که در خارج هست و با آن همه اختلافات تاکتیکی و استراتژیکی که بسیاری دولتها با ما دارند، اگر مقابله به مثل کنند، ممکن است قلب همه ما جریحهدار شود. سفارت، بخشی از حریم هر کشور، و حفاظت از آن را بر عهد و عهده دولت ما و هر متعرضی به این حریم، به جز از طریق دیپلماتیک مرسوم و بر اساس معاهدات پذیرفته شده بینالمللی، مشمول مجازات تواند بود. این مسائل البته به هزار و یک دلیل، در مورد اشغال سفارت آمریکا صدق نمیکند و حتی نگارنده معتقد است که این عمل در آن برهه، از بروز نوعی رادیکالیسم خشن و متمایل به خونریزی و ترور جلوگیری کرد. این یک حسن، آنقدر اهمیت دارد که برای اصل موضوع، پرونده جداگانهای باز کنیم.
اما اسناد سفارت یا همان اسناد لانه جاسوسی آمریکا نخستین اسناد از میان انبوهه کاغذهای سالم یا رشته رشته شدهای که بعداً به هم پیوست، توسط مترجمانی جوان به فارسی برگردانده و به سرعت منتشر شد. این اسناد، عمدتاً حاوی فعالیت و ارتباط جمعی از رجال و تشکلهای سیاسی موسوم به «لیبرال»ها در صدر انقلاب بود و افرادی که در دولت مهندس بازرگان حضور داشتند و در رأس امور قرار گرفته بودند. سمبل این گروه مهندس عباس امیر انتظام، سخنگوی دولت بود که مدتی افشا شد و سپس دستگیر و در دادگاههای انقلابی به ریاست آیتالله محمدگیلانی محاکمه و به حبس ابد محکوم شد.
مهندس بازرگان و یارانش، البته تفسیر متفاوتی داشتند و فعل و قول امیر انتظام را امری معمول در مجاری و محافل دیپلماتیک و در چارچوب قانون میدانستند، ولی در آن زمان رابطه با آمریکا همان گناه کبیره و میوه ممنوعه بود که مرتکبان بخشوده نمیشدند و در میان نفرت عمومی و باران بد و بیراه، راهی محاکم یا در گریز و تبعید طرد میشدند. پس از انتظام، نوبت به مقدم مراغهای، احمد مدنی دخالتهای غیر قانونی دولت آمریکا و دیپلماتها و جاسوسان آن کشور درخاورمیانه نیز بر ملا شده بود. سبکشناسی اسناد نیز شاید بتواند مؤید این نظر باشد.
مجموعه اسناد، به تدریج در قطع رقعی ـ و یکی، دو مورد وزیری ـ در حدود 70 ـ 60 جلد منتشر شد. راقم این سطور، با زحمت زیاد 62 جلد را تهیه کرد و چنان این اسناد پراکنده و حجیم بود که امکان نگهداری و استفاده مورخان معاصر از آن بسیار کاهش مییافت. تقریباً اغلب نویسندگان، در کتابخانهها یا پژوهشگاههای تاریخی این کتاب را میجستند و پس از یافتن، با هزار جور گرفتاری دیگر در تحقیق و تورق و بهرهگیری روبهرو میشدند. کثرت کتابها و اسناد زیاد، قابلیت بهرهگیری از این سند مهم را بسیار کاهش داده بود. در سال جاری، خوشبختانه این مسئله ـ و بلکه معضله ـ حل و فصل شد. مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، در هشت مجلد ـ که گویا قرار است به 10 جلد بالغ شود ـ کل این مجموعه را منتشر کرد. این چاپ، نه یک مزیت که پرشمار مزایا نسبت به سابق دارد. برخی از این مزایا را بر میشماریم و سپس بحثی در باب اعتبار و اهمیت این اسناد برای تاریخ معاصر مینماییم.
1- این چاپ بسیار منقح و فاقد اغلاط چاپی است.
2- برای حفظ اصالت اسناد، همان ترجمههای منتشر شده، باز چاپ شده است.
3- هر جلد کتاب که بین 800 تا 950 صفحه است، همراه با یک CD حاوی تصویر اسناد و امکان جستوجوی بهتر در اختیار خواننده و پژوهشگر قرار گرفته است و این مهمترین نکته در اعتبار این چاپ کتاب است.
4- برخی مجلدات و اسناد در بایگانی مجموعه قدیم وجود داشت و قرار بود منتشر شود، اما هیچگاه امکان نشر نیافت، اما کل اسناد به دست آمده در CDها مضبوط و منتشر شده است.
5- بخشی که برای نخستین بار در جلد هشت منتشر شده، ترجمه بهتری از ترجمه دانشجویان دارد.
6- پروندهای از یکصد و 10 نفر از رجال دوره پهلوی، به روایت اسناد سفارت آمریکا، در جلد هشتم کتاب منتشر شده که بیوگرافی نویسان را بسیار به کار خواهد آمد و منبعی غیر قابل چشمپوشی در این عرصه محسوب میشود.
7- طبقهبندی و فهارس ابتدا و اعلام انتهای کتاب بسیار مفید است.
8- نرمافزار قابل انعطاف و جالبی برای استفاده از CDها مورد بهرهبرداری قرار گرفته که تقریباً در همه برنامههای موجود کامپیوتری در ایران قابل استفاده است.
9- جلد و کاغذ بسیار عالی و قیمت نسبتاً مناسبی برای این چاپ در نظر گرفته شده است.
10- به واسطه نرمافزار و امکانات رایانهای، امکان حمل آن به کشورهای دیگر ـ خاصه آمریکا ـ میسر شده است.
اینها نکاتی است که عجالتاً در فضیلت این چاپ اسناد میتوان بیان کرد و خواننده علاقهمند، البته خود در خواهد یافت که این اسناد چند وجه مهم دارند که نه به شکل، بلکه مربوط به محتوای سندهاست. برخی از آنها هم اجمالاً ذکر میکنیم:
1- این اسناد، مهمترین مجموعه خام مکاتبات سیاسی، اطلاعات تحلیلی، ارزیابی دیپلماتیک و هضم و گردآوری اطلاعات یک کشور از کشوری دیگر در دوره معاصر است.
2- اطلاعات پرشماری در باب وقایع، افراد، نهادها، جریانات و مسائل تاریخ معاصر ایران، خاورمیانه در این متن هست.
3- تأثیر سیاسی انتشار این اسناد چنان وسیع بوده که پس از قریب به سه دهه هنوز تداوم خود را از دست نداده است.
4- در ایالات متحده آمریکا به طور خاص قانونی مبنی بر جلوگیری از ورود یا انتشار یا حمل یا تملک این اسناد تصویب و به اجرا گذاشته شده است.
5- آمریکاییها و روش سیاسی آنها را در این اثر بهتر از هر اثری میتوان شناخت. مثلاً در حذف صورت مسئله در موارد غامض، یک نمونه را میتوان در صفحه 714 جلد 7 ملاحظه کرد. در آنجا معتقدند که با تبعید امام خمینی به ترکیه، از دست مشکلات مربوطه، رها شدهاند و نفس راحتی میکشند، اما اگر کمی ـ نظیر ریچارد کاتم یا جان استمپل ـ عمیقتر به قضایا مینگریستند میفهمیدند که این «آخر ماجرا» نیست بلکه «ابتدای قضیه» است.
6- کیفیت گزارشنویسی، طبقهبندی موضوعات، تحلیل مسائل، برخورد با افراد، و مهم دانستن مسائل و... در این اسناد، درسی برای دانشجویان علوم سیاسی و دیپلماتهای جوانتر خواهد بود. شاید اگر اسناد و مکاتیب فروغی یا تقیزاده در سفارتهای ایشان چنین است، اما اینجا از هیچ زائده یا معترضه ادبی خبری نیست. مگر به ندرت و بدون تأثیر روی اصل گزارش یا متن یا تلگراف.
7- این متن منبع بسیار مناسبی برای تحقیقات دانشگاهی خواهد بود که شاید به دلیل همان مشکلات پیش گفته تاکنون کار در خوری در باب آن صورت نگرفته، خدا کند همتی بدرقه راه شود و کسانی این کار را از زوایای مختلف بررسی و تحلیل و معرفی کنند.
8- تحلیل جناحهای سیاسی و دستگاه دیپلماسی آمریکا نیز از خلال این اسناد، ای بسا بهتر از هر متن و تکست و منبع بهتری میسر باشد.
9- تا آنجا که امکان مقایسه و ذهنیت پیشین نگارنده اجازه میداد و نیز با تورق و آمار تصادفی متن و مقایسه آن با کتابهایی که در سنوات صدر انقلاب منتشر شده، حذف و جرح و تعدیلی به جز ویرایش و سجاوندی دیده نشد، این امر به جای خود جالب و با توجه به امکان گسترده جستوجو از طریق CDهای موجود در هر جلد، همه مشکلات سابق را برای هر نوع استفادهای برطرف کرده است.
10- اسناد مذکور، موجب بزرگترین تحول در جناحبندی سیاسی و حذف و ابقای برخی جریانهای سیاستگر ایران در سالهای 1359 و 1358 شده است، از این منظر باید به عنوان عاملی مهم مدنظر قرار داده شود ... والسلام.