نیروی انسانی کارآمد، یکی از مهم ترین اجزاء توسعه پایدار است. تجربه نشان داده که نگهداری و حفظ این نیروها اگر از تربیت آنها مشکل تر نباشد، آسان تر نیست . موضوع مهاجرت نخبگان یا به اصطلاح فرار مغزها مسئله ای است که از آن به عنوان یک ضایعه ملی یاد شده وتقریبا اکثر کشورها هر چند با شدت و ضعف متفاوت با آن مواجه هستند. برخی تحقیقات نشان می دهد که برآیند این روند به شدت به ضرر کشورهای در حال توسعه است . نیروی انسانی نخبه از عمده عوامل مهم رشد و توسعه در هر کشور است و کشورهایی به رشد واقعی دست یافته اند که در کنار منابع خدادادی، دانش و تکنولوژی، هم از نیروی انسانی با دانش بالا برخوردار بوده و هم از این نیروی نخبه به نحو مطلوب استفاده به عمل آورده اند.
در مورد فرار مغزها باید به این مسئله توجه نمود که این یک پدیده اجتماعی که تنها در چند سال اخیر اتفاق افتاده باشد، نیست، بلکه مسئله ای است که دنیا، و خصوصا جهان سوم از حدود چهل سال قبل با آن روبه روست ولیکن در این میان کشورهای در حال توسعه بیشترین ضرر را متحمل می شوند چرا که اولا حاصل سرمایه گذاری چندین ساله خود را که تقریبا غیر قابل جبران هم می باشد از دست می دهند و ثانیا به واسطه اینکه از حیث نیروی انسانی به شدت از کمبود متخصص رنج می برند و بالاجبار باید برای پیشبرد برنامه های خویش از متخصصان خارجی استفاده نمایند و در عین حال با گسترش آموزش و اعزام دانشجو به خارج از کشور متحمل هزینه بالایی شوند .
در دوران پس از انقلاب اسلامی تا سال ها در مورد مهاجرت نخبگان حساسیتی وجود نداشت و یا اگر بود مطرح نمی شد. از حدود سال 79 مسئله فرار مغزها جنبه جدی به خود گرفت و یکی از موضوعات اجتماعی بود که روزنامه ها و رسانه های گروهی به طور گسترده ای به آن پرداختند. علی رغم این ابراز نگرانی ها جز در موارد معدود، مطالعه یا برنامه ریزی سازمان یافته ای در برابر مهاجرت نخبگان صورت نگرفت . تقریبا از سال 88 به بعد گروه ها و سازمان هایی تحت عنوان پذیرش دانشجو برای خارج از کشور و بورسیه های تحصیلی فعالیت شان را دو صد چندان کرده و بیش از پیش در این امر همت گماشته و در جذب نخبگان فعالیت کرده اند. آن هم به این علت است که کشورهای ابر قدرت از قدرت یافتن ایران اسلامی بیش از گذشته احساس خطر کرده و سعی در فراری دادن مغزها دارند چرا که ما هر روز در زمینه های علمی پیشرفت داشته و داریم .
خبرهایی مبنی بر افزایش فعالیت سفارت خانه های فرانسه، آلمان و ژاپن در دانشگاه های کشور به بهانه اعطای بورسیه تحصیلی به دانشجویان نخبه نگرانی ها را زیادتر می کند .
اما به راستی چه عواملی موجب مهاجرت و یا استقبال نخبگان از بورسیه ها می شود؟
چرا باید برخی از دانشجویان ایرانی در مراسم سفارت خانه هایی مثل ژاپن در تهران به راحتی دعوت شوند؟
گفته می شود اعطای بورس تحصیلی به اتباع کشورهای دیگر، یکی از برنامه ها و مسئولیت های سفارت خانه ها در کشورهای دیگر است. این مسئولیت شامل گسترش اعطای بورس ، انتخاب متقاضیان ، تشکیل پرونده برای آنان ، نظارت بر حسن اجرای روند انتخاب فرد و تضمین و پیگیری و پویایی شبکه های پیشین است !
به طور مثال آلمان از سال 2003 یک مرکز اطلاع رسانی IC در تهران دایر کرده است و به طور رایگان کلیه خدمات مزبور را در جذب نخبگان ارائه می دهد. و یا یک مرکز بین المللی دیگر که برنامه اصلی آن برقراری ارتباط میان دانشجویان، اساتید و پژوهشگران سایر کشورها با آلمان و پذیرش و آموزش آن ها در این کشور است .
دولت فرانسه هم در دو بخش بورس های علمی و فنی و بورس های زبان شناسی و آموزشی به متقاضیان از کشورهای دیگر و با عناوین متعدد و تحت پوشش موسسات شبه دولتی اعطا می کند .
علت این همه تحویل گرفتنها چیست؟
عوامل مؤثر بر مهاجرت نخبگان از کشورهای در حال توسعه در دو گروه کلی علل زمینه ساز وجاذبه های مقصد قابل بررسی است و افراد مهاجر در این مسیر با مشکلات وموانعی مواجه هستند. شناخت هر یک از مجموعه عوامل تاثیر گذار بر روند مهاجرت، می تواند برنامه ریزان و سیاستگذاران را در برخورد با مشکل و دستیابی به راهکارهای مؤثر یاری دهد . متاسفانه فهرست دقیق و کاملی از علل زمینه ساز مهاجرت نخبگان از ایران در دست نیست، اما آنچه بیشتر در کشورهای در حال توسعه مورد تاکید قرار گرفته است عوامل اجتماعی و بخصوص علل حرفه ای است که موجب دلزدگی افراد می شود و در کنار عواملی چون تمایل به کسب درآمد بیشتر، برخورداری از رفاه و امنیت لازم و امکانات زندگی بهتر، انگیزه کافی برای مهاجرت به کشورهای ثروتمند و توسعه یافته و بدست آوردن موقعیت پیشرفت در آنجا را موجب می گردد .
لازم به ذکر است که شناخت علل و انگیزه های مهاجرت به تنهایی موجب کاهش مهاجرت نخواهد شد، بخصوص در کشوری مثل ایران که بعنوان یک کشور مهاجرخیز شناخته شده است شاید هرگز نتوان انگیزه های مهاجرت را بطور کامل از بین برد، بلکه تنها می توان با بررسی و شناسایی این تمایلات و با اقدامات لازم و همه جانبه در کلیه ابعاد که لازمه نیل به توسعه پایدار نیز هست، سیر مهاجرت را کندتر کرد و همچنین با در نظر گرفتن تبعات منفی ناشی از مهاجرت نخبگان، تمهیداتی در نظر گرفت که جبران هزینه های مالی و انسانی از دست دادن نیروی ماهر و متخصص تا حدی ممکن باشد .
البته بحث های مختلفی در زمینه مساعدت و ایجاد شرایط اولیه مطلوب برای بازگشت ایرانیان مقیم خارج از کشور بخصوص در چند سال اخیر مطرح شده و اقداماتی نیز از قبیل امکان خرید خدمت نظام، امکان مراجعت برای
خارج شدگان غیر قانونی از کشور پس از پرداخت جریمه، برگزاری نشست ها و سمینارهایی برای ایرانیان مقیم خارج از کشور و دعوت از چهره های علمی شناخته شده در جهان برای بازگشت و همکاری صورت گرفته است .
در این زمینه کارشناسان این امر بیان داشته اند که به طور کلی فعالیت هایی که هدف جذب و به کارگیری نخبگان را دنبال
می کنند عمدتا در محورهای مشخصی قرار دارند که عبارتند از: طراحی و اجرای پروژه های تحقیقاتی در ارتباط با بررسیهای آماری نخبگان مهاجر، بررسی علل زمینه ای مهاجرت در کشورهای مهاجر و همچنین فاکتورهای جذب کننده و نگهدارنده مهاجران در مقصد، ارزیابی روند مهاجرت ها، تحلیل روابط میان عوامل مختلف و میزان تاثیر آنها بر سیر فرار مغزها. بدیهی است که انجام مطالعات پایه ای در این زمینه به برنامه ریزی دقیق و نتایج قابل حصول می انجامد و از این رو معمولا بعنوان قدم اول در برنامه های نگهداری و جذب نخبگان بکار می رود .
یکی از مهم ترین اقداماتی که بهتر است در مراحل مقدماتی انجام چنین پروژه هایی صورت گیرد، سازماندهی نظام جمع آوری اطلاعات در زمینه داده های حرفه ای نخبگان مهاجر است. چرا که در اکثر موارد آمارها، منابع خوبی برای تصمیم گیری های کلان و سیاستگذاری هستند و نتایج حاصل از بررسی های ادواری که تنها با صرف هزینه زیاد، گروه خاص و کوچکی را در نظر
می گیرند ممکن است قابل تعمیم به کلیه گروه های مهاجر نباشد .
در این راستا نظرات بعضی از اساتید و کارشناسان این حوزه و دانشجویان دانشگاه ها را پیرو فرار مغزها و فعالیت کشورهای بیگانه در این زمینه جویا شدیم. آن ها به اتفاق گفتند که : به غیر از زمینه نامساعد برای حضور نخبگان در کشورهای جهان سوم، کشورهای صنعتی و پیشرفته نیز برای جذب نخبگان کشورهای عقب افتاده جاذبه دارند و با توجه به شرایط فرهنگی این کشورها که نخبگان و متخصصان به واسطه تحصیلات در دانشگاه ها و یا مراکز علمی با آن آشنا هستند، ترغیب می شوند تا به جایگاه و وطن اصلی علوم و فنون گرایش پیدا کنند .
ما همان گونه که ثروت خود را حفظ می کنیم باید ثروت انسانی و نیروی کارآمد انسانی خود را نیز پاسداری کنیم. به شکلی که شرایط یک زندگی آرام و با آسایش و راحت و در شأن آنها را فراهم کرده و امکانات ترقی آنها را از نظر علمی ایجاد کنیم تا دانش شان را به روز کنند و در خدمت کشور خود باشند .
یک استاد جامعه شناس در این زمینه بیان داشته است ، در بحث جامعه شناختی فرار مغزها، مقوله سلسله مراتب اجتماعی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. جایگاه اجتماعی کسی که تخصصی را کسب کرده باشد باید در ترکیب اجتماع مشخص باشد یعنی مشاغل باید بر اساس شایسته سالاری تقسیم شود. وقتی پست های دولتی و غیردولتی براساس ضابطه و قانون تقسیم نشود، این پدیده به وجود می آید. وقتی برای اشتغال یک متخصص در جایگاه تخصصی خود خریداری وجود نداشته باشد باعث سرخوردگی و تمایل به خروج از کشور می شود .
در این زمینه چند تن از دانشجویان مقاطع مختلف تحصیلی در دانشگاه امیر کبیر اذعان داشته اند که : بودجه ناچیز تحقیقات در کشور ما یکی از علل فرار مغزهاست و راه مقابله با آن حفظ نیروی انسانی تحصیلکرده، بهبود شرایط اقتصادی و وجود امنیت در کشور، ایجاد امکانات و تسهیلات ویژه برای قشر تحصیلکرده، کنترل خروج متخصصین از کشور، اقدام به بازگرداندن و نگهداری نخبگان مهاجر و در سالهای اخیر با گسترش فن آوری اطلاعات و توسعه ارتباطات، استفاده از دانش و توان نخبگان خارج از کشورها در ارتقای سطح علمی موطن ماست. فرار مغزها مهم ترین عامل تفاوت و نابرابری میان کشورهای پیشرفته و در حال توسعه است. اختصاص بودجه مناسب و ایجاد امکانات برای احداث فضای تحقیقی و پژوهشی می تواند پدیده فرار مغزها را کاهش و به مرور ریشه کن سازد .
دولت می تواند با ایجاد زمینه مساعد برای متخصصان داخلی آهنگ گریز مغزها را کندتر کند و با حفظ رفاه، آسایش، آرامش و شأن انسانی آن ها، گامی برای نگاه داشتن آن ها در کشور بردارد، چرا که تا شرایط مناسب مهیا نشود این روند ادامه خواهد یافت .
آیا نمی توان نگاه سیاسی به موضوع داشت؟ آیا همه این امکانات برای جذب نخبگان ایرانی و اعطای بورسیه تحصیلی به آنها نمی تواند جنبه سیاسی و تعبیری به عنوان خالی کردن ایران اسلامی از مغزهایش داشته باشد؟
آیا نمی توان دیگر فعالیت موسسات را اقدامی جاسوسی تلقی کرد؟
اینها موضوعاتی است که نیاز بیشتری به مطالعه و تامل از سوی مسئولان دارد.