مهندس سیدرضا عظیمی حسینی
صنعت گردشگری در دنیای امروز از صنعتهای مهم و درآمد زای کشورها است و بخش قابل توجهی از مشکلات اقتصادی آنها را سرو سامان میدهد. نتیجتاً کشورها کوشش میکنند تا سهم بیشتری از آن را نصیب خود کنند. بسیاری از کشورها با وجود اینکه از منابع بزرگ انرژی بیبهره هستند، ولی توانستهاند با استفاده از امکانات محدود و جاذبههای اندک خود بیشترین بهره از این صنعت ببرند.
در حال حاضر این صنعت بهعنوان سومین صنعت بزرگ دنیا بعد از صنعت نفت و اتومبیل سازی محسوب میشود. دلیل رشد صنعت گردشگری، رشد چشمگیر افزایش درآمدها، اوقات فراغت، توسعه و پیشرفت حمل و نقل جهانی، بالا رفتن سطح عمومی دانش و آگاهیهای مردم نسبت به سایر نقاط جهان است. البته این پیشرفتها را بایستی بیشتر مربوط به فناوری اطلاعات و ارتباطات و تأثیر شگرف تبلیغات و رسانهها دانست که در نتیجه سبب شده تا زمینه رشد اقتصادی میلیونها نفر را در جهان فراهم کند. گردشگری صنعتی است که اثرات مختلف اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و فرهنگی را دربرمیگیرد و ورود هر گردشگر خارجی 3 تا 9 شغل ایجاد میکند.
برخی از کارشناسان معتقدند که علاوه بر رویکرد صنعتی میتوان گردشگری را نوعی صادرات نامریی خواند یعنی صادرات خدمات گردشگری همان ورود گردشگران و بهرهگیری آنان از خدمات بخش گردشگری است. به مفهوم دیگر توسعه گردشگری بینالمللی با ورود گردشگران خارجی به داخل کشور نه تنها بر ارزش افزوده اقتصادی کشور میافزاید، بلکه تولید ناخالص داخلی را هم ارتقاء میدهد.
خدمات گردشگری بایستی بافناوریهای الکترونیکی هم همراه باشد. گردشگری الکترونیکی یا گردشگری مجازی نقطه عطفی در گردشگری است این فناوری اطلاعات به افراد امکان میدهد قبل از آنکه بهصورت فیزیکی سفر خود را آغاز کنند به صورت مجازی از راه اینترنت وارد محل مورد نظر شده و با مشاهده و مطالعه برنامهها، مقالهها، گزارش نشریات، مزایا و معایب مسافرت را بررسی و به آسانی در مورد سفر خود تصمیمگیری کنند. خرید آنلاین بلیط در گردشگری الکترونیک از اهمیت زیادی برخوردار است.
زیر ساختهایی مانند ایجاد وب سایت، رزرو مراکز اقامتی و گردشگری، اجاره وسایل نقلیه و غیره لازم است. ممکن است رزرواسیونی که به صورت مجازی انجام شود، بهطور عملی از آن استفاده نشود و این عمل نبایستی ایجاد ناراحتی و اشکال کند. از طرف دیگر گردشگری الکترونیکی یا مجازی نوعی تبلیغات مناسب گردشگری به شمار میرود. کشورهای موفق در عرصه گردشگری توانستهاند با ایجاد وب سایتهای متنوع و تسهیل در امر خرید بلیط و ارایه خدمات بهصورت آنلاین پذیرای گردشگران نقاط مختلف جهان باشند.
چنانچه زیر ساختهای گردشگری به ویژه گردشگری مذهبی در مکانهای مذهبی به نحو صحیح برنامهریزی شود، میتوان بهجای یکمیلیون زایر که در سال گذشته از مکانهای مزبور دیدن کردند، از میلیونها زایر شیعه مذهب جهان بهرهگیری کرد.
آمارهای نادرست از ظرفیت گردشگری شهرها به ویژه شهرهای کوچک از نظر فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی و غیره مشکلاتی چند ایجاد میکند. فقدان برقراری مراکز درمانی، کمبود امکانات درمانی مطلوب، ارائه خدمات بیمهای، پرداخت هزینههای اجتماعی خسارتهای وارده به گردشگران بهویژه گردشگران خارجی نامناسب بودن امکانات اولیه از قبیل هتل، متل، تالار، فضای مجاور مراکز باستانی، مذهبی و فرهنگی، استاندارد نبودن راهها از لحاظ ایمنی، وسایل و امکانات مربوط به راهنمایی و رانندگی در جادهها، نبود تسهیلات لازم در قوانین رفت و آمد، وجود مشکلات در امکان استفاده از کارتهای اعتباری مخصوصاً برای گردشگران خارجی، استاندارد نبودن محلهای اقامت و مراکز تفریحی با استانداردهای جهانی، برخورد نامناسب مدیران، کارگران رستورانها، هتلها، متلها، مسئولین موزهها، مراکز بناهای تاریخی و رانندگان تاکسی با گردشگران، فقدان مراکز آموزشی برای تربیت افراد مورد نیاز گردشگران، حفظ و نگهداری آثار ابنیه باستانی و مذهبی، فرصتهای آموزشی و کارآموزی برای برنامهریزان، پژوهشگران، طراحان، معماران و راهنمایان که در این زمینه فعالیت دارند، از مشکلات صنعت گردشگری است که بایستی با بهرهگیری از تجارب کشورهای پیشرفته که در این موارد فعالیت دارند، نسبت به رفع مشکلات مزبور اقدام نمود.
گردشگری نوعی مهمانداری و مهمان نوازی است زمانی که خدمتی ارائه میشود بایستی توسط اشخاص وارد و دارای تخصص مربوطه و تربیت شده انجام شود. از آنجا که گردشگر سفر به کشور یا مکانی را ترجیح میدهد که از خدمات داده شده به او راضی و با وی برخورد مناسبی شده باشد، به نحوی که نقشهای میزبان و میهمان برای گردشگر به میزان زیادی تجربه فراموش نشدنی است. بنابراین؛ این صنعت ناگزیر به نیروی انسانی متخصص از جمله راهنمایان ماهر و نیروهای مناسب مختلف در هتلها، رستورانها، آژانسهای مسافرتی و غیره نیاز دارد.
زیرا این نیروهای متخصص و ماهر تضمین کننده بازگشت دوباره گردشگران همراه با گردشگران جدید به کشور خواهند بود. حفظ امینت گردشگران اولین و مهمترین موضوع سفر است. از این رو بسیاری پیش از برگزاری تور گردشگران خود را بیمه حوادث و مسئولیت برای پرداخت خسارت میکنند که مهمترین مفاد قرارداد، سفر است که باید مورد توجه ویژه گردشگران قرار گیرد و برای افزایش ضریب ایمنی و آرامش گردشگران بایستی نسبت به ارایه پوشش بیمهای در قالب طرح بیمهی سفر اقدام شود.
بر پایهی آمارهای اعلام شده توسط سازمان گردشگری جهانی، شمار گردشگران جهان از 25 میلیون نفر در سال 1950 میلادی به 277 میلیون نفر در سال 1980 و در سال 1990 به 438 میلیون نفر و در سال 2000 به 681 میلیون نفر و در سال 2009 به 880 میلیون نفر و در سال 2010 این تعداد به 935 میلیون گردشگر افزایش یافت.طبق پیشبینی کارشناسان در سال 2020 به 6/1 میلیارد نفر خواهد رسید. ناگفته نماند که سالهای 2009 و 2010 جهان با بحران اقتصادی مواجه بود و تصور میرفت این بحران روی تعداد و درآمد حاصل از گردشگری هم اثر منفی بگذارد.
ولی برخلاف این تصور متوسط نرخ گردشگران با رشد چند درصدی همراه بود. به طوری که در کشورهای پیشرفته این نرخ در حدود چهار درصد و در کشورهای در حال توسعه هشت درصد بود. گردشگری آسیا در سال 2010 با جذب 204 میلیون گردشگر نسبت به سال 2009 رشد 13 درصدی ( با افزایش 23 میلیون نفر) داشت. ولی اروپا با کندترین روند مواجه بود و رشد 3 درصدی داشت. این قاره در سال 2011 هم به دلیل نوسانات ارزی دستخوش کاستیهایی خواهد بود.
در سال 2008 شمار گردشگران جهانی 922 میلیون گردشگر بود و در حدود 944 میلیارد دلار هزینهی ارزی آنان شد. در سال 2009 شمار گردشگران به 880 میلیون نفر کاهش یافت و در سال 2010 تعداد گردشگران جهانی به 935 میلیون نفر افزایش یافت و متجاوز از 1241 میلیارد دلار هزینه ارزی آنها شد. براساس پیشبینی سازمان گردشگری جهانی تا سال 2020 رقم هزینه ارزی به 2757 میلیارد دلار خواهد رسید.
1ـ آمریکا در سال 2009 از صنعت گردشگری جهانی 94 میلیارد دلار و در سالهای 2008 و 2007 به ترتیب 110 میلیارد دلار و 94 میلیارد دلار جذب کرد.
2ـ اسپانیا در سال 2009 ، 2/53 میلیارد دلار و در سالهای 2008 و 2007 به ترتیب 60 میلیارد دلار و 53 میلیارد دلار به خود اختصاص داد.
3ـ فرانسه در سال 2009 بالغ بر 74 میلیون بازدیدکننده داشت و درآمد ارزی آن 4/49 میلیارد دلار بود و در سالهای 2008 و 2007 به ترتیب 79 میلیون و 77 میلیون گردشگر جذب کرد که از نظر جذب شمار گردشگران در ردهی اول و از نظر درآمد ارزی در ردهی سوم قرار داشت.
4ـ ایتالیا در سال 2009 درآمد ارزی آن 2/40 میلیارد دلار و درسالهای 2008 و 2007 به ترتیب 45 میلیارد دلار و 2/40 میلیارد دلار بود.
5ـ چین در سال 2009 درآمد ارزی آن از صنعت گردشگری جهانی 7/39 میلیارد دلار و جذب شمار گردشگران خارجی 50 میلیون نفر و در سالهای 2008 و 2007 به ترتیب 53 میلیون نفر و 50 میلیون نفر گردشگر خارجی جذب کرد و درآمد ارزی آن از این صنعت در سال 2007 حدود 39 میلیارد دلار بود . سه شهر پکن،شانگهای و گوانگژو به عنوان پربازدیدکننده و ثروتمندترین شهرهای چین انتخاب شدند.
6ـ آلمان در سال 2009 از صنعت گردشگری جهانی 7/34 میلیارد دلار و در سالهای 2008 و 2007 به ترتیب 40 میلیارد دلار و 33 میلیارد دلار و هرساله 25 میلیون گردشگر خارجی جذب کرده است.
7ـ انگلستان در سال 2009 شمار بازدیدکنندگان خارجیاش 28 میلیون نفر و 30 میلیارد دلار درآمد ارزی آن از این صنعت بود. در سال 2008 بالغ بر 30 میلیون نفر بازدیدکننده خارجی داشت و در سال 2007 ، 32 میلیارد دلار ارز جذب کرد.
8 ـ استرالیا درسال 2009 حدود 6/25 میلیارد دلار و در سالهای 2008 و 2007 به ترتیب 8/24 میلیارد دلار و 14 میلیارد دلار درآمد ارزی جذب کرد.
9 ـ ترکیه در سال 2009 بالغ بر 25 میلیون گردشگر خارجی و 3/21 میلیارد دلار ارز جذب کرد و در سالهای 2000 تا 2008 شمار گردشگران خارجی خود را از 8 میلیون نفر به 25 میلیون نفر افزایش داد.
10 ـ اتریش در سال 2009 از صنعت گردشگری جهانی 4/19 میلیارد دلار ارز به خود اختصاص داد که معادل 9 درصد درآمد ناخالص داخلی آن بود و در سال 2007 از این صنعت 17 میلیارد دلار ارز جذب کرد.
ایران در کجای این صنعت گردشگری جهانی قرار دارد؟
ایران در سالهای 1387 و 1388 هر سال در حدود 2 میلیون گردشگر خارجی به خود اختصاص داد و در سال 1389 تعداد گردشگر خارجی آن به 3 میلیون نفر افزایش یافته است که از این 3 میلیون گردشگر خارجی 930 هزار نفرآن زایر بودند.
سهم ایران در این سه سال یک درصد بوده است و با توجه به برنامه گردشگری ایران برای جذب گردشگران خارجی 20 میلیون نفر در سال است. بنابراین ارقام بالا نسبت به برنامه 20 میلیون گردشگر خارجی ناچیز است. حتی از 250 تا 300 میلیون نفر جمعیت شیعه مذهب فقط توانستیم در حدود یک میلیون آنها را جذب کنیم. تحقق نیافتن این مهم نشان دهندهی این است که خدمات گردشگری در کشورمان در پائینترین حد خود است.
صنعت گردشگری جهانی در 10 سال گذشته از پیشرفت خوبی برخوردار بوده است، ولی ایران در عرض این مدت نه تنها پیشرفت نکرده، بلکه عقبگرد هم کرده است. هرچند که در سال 2009 گردشگران خارجی آن به 3 میلیون نفر افزایش یافته است. ولی کشورهای رقیب مانند ترکیه، ژاپن، تایلند، کرهجنوبی، مالزی، امارات و غیره از پیشرفتهای چشمگیری برخوردار بودند.
جای بسی تعجب و شگفتی است کشوری که دارای تمدنهای کهن چند هزار ساله میراث فرهنگی و جاذبههای شگفتآور معماری، کاشیکاری بیش از 2000 اثر باستانی ثبت شده، اقلیمهای گوناگون و متنوع آب و هوایی و سایر جاذبههای گردشگری در شمال و جنوب و سواحل آرام و گسترده کرانههای دریای مازندران، خلیجفارس و دریای عمان و قرار داشتن آن در مسیر جاده ابریشم، وجود مناطق بکر و دستنخورده طبیعی و حفاظتشده، کویرها، دژها، قلعههای تاریخی کهن، نوع زندگی اجتماعی شهری و روستایی ایرانیان و همچنین صنایع دستی با قدمت هفت هزار ساله که نشانه استمرار تمدن و بنای فرهنگ ما است و از نظر تنوع و تولید در رده اول، بازار جهانی در رده چهارم، به لحاظ جاذبه گردشگری در ردیف دهم و از نظر میراث جهانی در رده چهاردهم کشورهای جهان است، چگونه نتوانسته از کشورهای رقیب پیشی گرفته و در جای به حق خود قرار گیرد.
تمامی کشورها آرزو میکنند گوشهای از این شمار بیکران را از آن خود داشته تا بتوانند ثروت وافری وارد کشورشان کنند.با توجه به اینکه این صنعت در جهان امروز از صنایع مهم درآمدزای کشورها است باید دقیقاً بررسی و تحقیق شود که آیا این برنامههایی که تاکنون اجرا و به طور صحیح برنامهریزی شده یا خیر و چنانچه نشده است، کجای آن اشکال دارد. آیا زیرساختهای گردشگری و گردشگری مذهبی به گونهای برنامهریزی شده که 20 میلیون گردشگر را جذب کند. متأسفانه آمار میگوید خیر اینطور نیست. اکثر گردشگران که به ایران سفر میکنند، برای دیدن موارد فرهنگی آن است. برای سایر موارد به دلیل مشکلات نمیآیند. به نظر یک گردشگر مکزیکی که از ایران بازدید کرده، مهماننوازی ایرانیان را ستوده است ولی به نظر وی امکانات و زیرساختها به ویژه در شهرهای کوچک کم است.
امارات متحده عربی با سرمایه مناسب توانسته در سال 2009 هفت میلیون جهانگرد به سوی کشور خود جذب کند. ترکیه هم با جذب حدود 30 میلیون گردشگر خارجی خود را در رده نخست جهان قرار داد. استانبول با مدیریت کارآمد خود توانست اثرات ویرانگر بمبگذاری سالهای پیش را بیاثر کند. همچنین بمبئی با وجود کشته شدن 130 هزار نفر در اثر بمبگذاری که در میان آنها جهانگردان هم وجود داشتند نتوانست از شمار بازدیدکنندگان خارجی خود بکاهد.
کشورهای توریستی جهان دریافتهاند که میتوانند از این طریق کارآفرینی کنند. مثلاً کشور انگلیس با وجود مالیات بالا و گرانی رفت و آمد در شمار 10 کشور توریستی جهان قرار دارد و سوئیس آرام و صلحطلب رقابتیترین کشور در صنعت توریسم شناخته شده است.
برای جذب جهانگردان، کشورها گذشته از تبلیغات گسترده جهانی، مدیران آژانسهای جهانی به کشورهای گوناگون سفر کرده، جزئیات علائق و خواستهای آنها را زیر ذرهبین میگیرند و بررسی میکنند سپس بر پایه آنها تبلیغات خویش را با خواست جهانگردان آن کشور سازگاری میدهند.
در سالهای اخیر به علت گرانی خدمات درمانی و آزمایشگاهی و پاراکلینیکی در اروپا صنعت گردشگری سالانه رقم قابل ملاحظهای به کشورهای مالزی، سنگاپور، ترکیه، تایلند، هند و چین روانه کرده تا از فرار متخصصان خویش پیشگیری کند. به صورتی که گردشگران در زمان اقامت در کشوری با تشکیل پرونده درمانی ضمن آنکه در آبهای گرم طبیعی و دیدار از مکانهای باستانی روح خویش را آرامش میدهند به درمان جسمی خود هم میپردازند. درمان چشمپزشکی، بیماران قلبی، گوارشی، پیوند کلیه و اعضا و بهرهگیری از سلولهای بنیادی مورد علاقه جهانگردان است.
ترکیه در زمینه خدمات چشمپزشکی، جراحی عمومی، دندانپزشکی، جراحی مغز و اعصاب و خدمات فیزیوتراپی سالانه از 190 هزار گردشگر 500 میلیون دلار ارز وارد کشور خود میکند. بیشتر جهانگردان پزشکی ترکیه از کشورهای خاورمیانه و کشورهای اروپایی مانند هلند، بلغارستان، انگلستان، بلژیک، فرانسه، رومانی، اوکراین و کشورهای آسیایی مانند بحرین، جمهوری آذربایجان و غیره هستند. هزینه جراحی زیبایی و پلاستیک در بیمارستانهای مصر به طور میانگین 50 درصد ارزانتر از بیمارستانهای اروپا و آمریکا است. در جراحی لیپوساکشن در آمریکا و انگلیس باید دستکم 2000 دلار پرداخت و حال آنکه این جراحی در مصر فقط با 250 دلار انجام میشود.
ایران با داشتن روستاهای شمالی، جنوبی و کویری میتواند به جذب جهانگرد بپردازد. همانطور که در ژاپن گردشگران در سر سفره روستائیان مینشینند و در کره زندگی گروهی با ساکنین روستاها تشکیل میدهند. در اندونزی گردشگری روستایی در کشتزارهای برنج جاوه و سوماترا تشکیل داده و راهنمایان، گردشگران را به تماشای کشت برنج به کشتزارها و کائوچو به جنگل میبرند، در مالزی دولت مستقیماً وارد این صنعت شده و سرمایهگذاری کرده است و روستائیان را در این زمینه آموزشهای لازم میدهد و در برخی دیگر آژانسهای خصوصی در این بخش فعال هستند.
زنان روستایی هم در توسعه و گسترش گردشگری روستایی فعال هستند. آنچه که گردشگران را به روستاها میکشاند گونههای جانوری و گیاهی مختلف، صنایع دستی، غذاهای محلی سنتی و آثار باستانی است. الگوی کشورهای آسیایی در جذب گردشگری روستایی کشور فرانسه است. در این کشور روستائیان با آغوش باز و رویی گشاده گردشگران را با خودروهای روستارو به محل زندگی خود میبرند و کشتزارها را به آنها نشان میدهند. البته خودروهای روستارو به گردشگران اجاره میدهند.
راهکارها
از آنجایی که در ایران در زمینه گردشگری سرمایهگذاری چندانی نشده است، بهرهوری چندانی هم حاصل نشده است. برای اینکه گردشگری و جذب گردشگران به نحو مطلوب صورت پذیرد بایستی به نکات زیر توجه شود:
1ـ حتی موضوع زمانبندی برای گردشگران در مورد حمل و نقل و فرودگاه که برای سایر کشورها امری ساده است برای کشور ما یک مشکل حل نشدنی است که بایستی در این مورد اقدامات اساسی صورت گیرد.
2ـ مراکز اقامتی بایستی دارای کیفیت مطلوب و قیمتهای منظور شده قابل رقابت با کشورهای رقیب باشد. با هتلهای موجود و تختهای فعلی نمیتوان گردشگری خاورمیانهای برقرار کرد.
3ـ برای شهرهای بزرگ و کوچک ناوگان مناسب و راهنمایان متبحر وجود ندارد بایستی در این مورد سرمایهگذاری و اقدامات اساسی صورت گیرد.
4ـ منوهای غذایی رستورانها و هتلها حتی ترجمه انگلیسی هم ندارند. بدین ترتیب گردشگران خارجی برای سفارش غذا و خوردن غذا مواجه با مشکل میشوند که بایستی در رفع آن اقدام شود.
5ـ گردشگر خارجی بعد از آمدن به ایران موقعی که متوجه میشود با پرداخت هزینه زیاد حتی از کمترین امکانات از وی دریغ شده است دیگر حاضر به بازگشت به ایران نخواهد بود. با توجه به اینکه گردشگر، گردشگران زیادی را به همراه خود میآورد، باید هزینهها با هزینه خدمات سازمان گردشگری جهانی هماهنگ شود تا بدین ترتیب مشکلی به وجود نیاید.
6ـ امروزه گردشگر با کارت اعتباری جهانی سفر میکند و تمام نیازهای خود را در تمامی کشورها برطرف کرده و بلیط میخرد و به کشورش بازمیگردد. ولی در ایران این کارت به سیستم بانکی متصل نیست و با آن در این کشور نمیتوان کاری انجام داد. در این خصوص هم باید بررسی و اقدام لازم صورت پذیرد.
7ـ دیدنیها نبایستی فقط به آثار باستانی بسنده شود. گردشگریهای درمانی (آب گرم درمانی)، درمان پزشکی، توریسم روستایی و اکوتوریسم به نحو مطلوب برقرار شود و در این زمینه سرمایهگذاری مناسبی به کار رود.
8ـ گرمابههای قدیمی و کهن، کاروانسراها گردشگرپسند هستند. از این رو باید آنها را به نحو مطلوبی مرمت و بازسازی کرد.
9ـ تبلیغات نسبت به کشورهای رقیب بسیار نارسا و ناچیز است. بایستی در این مورد هم اقدام لازم صورت گیرد.