دکتر سیدسلمان صفوی / رییس آکادمی مطالعات ایرانی لندن
آیت الله سیستانی در روز 13 مرداد 1309 مطابق با نهم ربیع الاول 1349 هـجری قمری در شهر مقدس مشهد در یک خانواده اهل علم و تقوا دیده به جهان گشودند و به یمن نام مبارک مولی الموحدین حضرت علی (ع) ایشان را علی نام نهادند. خاندان آیت الله سیستانی از سادات حسینی هستند که در عهد طلایی حکومت صفوی در اصفهان می زیستند. سیدمحمد جد اعلای ایشان از جانب شاه سلطان حسین صفوی به منصب «شیخ الاسلامی» در سیستان منصوب شد و با خانواده در آنجا سکنی گزید. سیدعلی جد معظم له از نوادگان ایشان و نخستین شخصی بود که به شهر مقدس مشهد مهاجرت کرد و در مدرسه مرحوم ملامحمدباقر سبزواری مستقر شد و پس از چندی برای تکمیل درس خویش به نجف اشرف مهاجرت کرد.
آیت الله العظمی سیستانی در پنج سالگی به تعلیم قرآن کریم پرداختند و پس از آن برای آموزش علوم وارد مدرسه دارالتعلیم دینی شدند. طی این مدت ایشان فن خوشنویسی را نیز در محضر اساتید فن آموختند. در سال 1320 به امر پدر تحصیل مقدمات علوم حوزوی را آغاز کردند و مجموعه یی از دروس ادبی همچون شرح الفیه ابن مالک، مغنی ابن هشام، مطول تفتازانی، مقامات حریری و شرح نظام را نزد ادیب نیشابوری و برخی دیگر از اساتید و همچنین شرح لمعه و قوانی را در محضر سید احمد یزدی و بخشی از دروس سطح از قبیل مکاسب، رسائل و کفایه را نزد شیخ هاشم قزوینی تلمذ کردند. پس از فراگیری علوم ابتدایی، مقدمات و سطح در حوزه علمیه مشهد، در سال 1327 به شهر مقدس قم مهاجرت کردند و با حضور در درس فقه و اصول حضرت آیت الله العظمی بروجردی (قدس سره)، از دانش و معرفت فقهی ایشان به ویژه در علم رجال و حدیث استفاده شایان کردند. ایشان در محضر حضرت آیت الله العظمی سیدحجت کوه کمره یی (قدس سره) و تعدادی از علمای معروف آن زمان نیز تلمذ کردند.
آیت الله سیستانی برخی از کتب مهم فلسفی از قبیل شرح منظومه سبزواری، شرح الاشراق و اسفار اربعه ملاصدرا را نزد مرحوم آیسی و شوارق الالهام را در محضر مرحوم شیخ مجتبی قزوینی آموختند و از محضر میرزا مهدی اصفهانی، میرزا مهدی آشتیانی و میرزا هاشم قزوینی نیز بهره مند شدند. معظم له در سال 1330 از قم به نجف اشرف مهاجرت کردند و مدت های مدید در محضر درس فقـه و اصول اساتید بزرگی همچون حضرت آیت الله العظمی خویی و آیت الله شیخ حسین حلی (قدس سرهما) حضور یافتند و در محضر درس بزرگانی همچون حضرت آیت الله حکیم و حضرت آیت الله شاهرودی (قدس سرهما) نیز تلمذ کردند. آیت الله سیستانی اجازه اجتهاد خویش را از حضرت آیت الله العظمی خویی و آیت الله شیخ حسین حلی در سال 1339 اخذ کردند و در همان سال به موطن خویش مشهد مقدس بازگشتند. شیخ آقا بزرگ طهرانی محدث کبیر نیز شهادت دیگری در تبحر ایشان در علم رجال و حدیث مکتوب کرد. معظم له در سال 1340 بار دیگر به نجف اشرف بازگشتند و از همان اوان به تدریس خارج فقه برای طلاب پرداختند که تاکنون نیز ادامه دارد.
ایشان پس از فوت حضرت آیت الله العظمی سید نصرالله مستنبط و حضرت آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی، مرجع تقلید شیعیان جهان شدند. آیت الله سیستانی از جهت فقه سیاسی به ولایت عام فقها در امور حسبیه معتقدند و برای فقها و مراجع صاحب صلاحیت در امور سیاسی، قائل به شان هدایتی و نظارتی هستند. در شکل گیری عراق پس از صدام و تثبیت اسلام به عنوان منبع اصلی قانون در قانون اساسی عراق و حفظ یکپارچگی عراق نقش اساسی داشتند.
پل برمر حاکم نظامی امریکاییان در عراق درصدد تشکیل حکومتی متشکل از شخصیت های عراقی منتخب امریکا بود و همچنین پیشنهاد کرده بود امریکا قانون اساسی جدید عراق را بنویسد، اما آیت الله سیستانی با صدور فتوایی در نجف اشرف با نقشه برمر مخالفت کردند و آن را به طور بنیادی و ریشه یی غیرقابل قبول دانستند و تاکید کردند که خود ملت عراق باید ترکیب دولت خویش را انتخاب و قانون اساسی جدید را نیز تدوین کنند. پل برمر انتظار داشت با موضع آیت الله سیستانی مخالفت شود، لیکن با فرارسیدن پایان سال 2003 و تظاهرات ده ها هزار نفری ملت عراق در حمایت از تصمیم آیت الله سیستانی صریحا مشخص شد حتی پل برمر حاکم نظامی امریکا و افراد انتخابی او در شورای حکومتی عراق باید تسلیم درخواست های ایشان درباره اجرای انتخابات شوند. بدین ترتیب حاکم نظامی امریکا مجبور به عقب نشینی شد و ملت عراق گام به گام براساس رهنمودهای ایشان خود زمام امور کشور خویش را به دست گرفتند.
نام آیت الله سیستانی به خاطر ایفای نقش مهمی که در تحولات سیاسی عراق پس از صدام داشتند، در صدر اخبار رسانه یی جهان قرار دارد. مجله تایم ایشان را «کینگ میکر» عراق لقب داد. آیت الله رفسنجانی در دیدار با آیت الله سیستانی در سال 1387 اظهار داشت: «شما در قضایای عراق خیلی خوب عمل کردید.» امروز آیت الله سیستانی رمز وحدت عراق هستند و همه قومیت ها و مذاهب اعم از کرد، ترکمن، عرب، سنی و شیعه برای ایشان احترام و اهمیت وافری قائل اند و عملانظر ایشان در امور اختلافی سیاسی بین گروه های حاکم در عراق فصل الخطاب است.
ایشان معتقدند با این روش هم شان مرجعیت حفظ می شود و هم مرجعیت به وظیفه خود در جهت امر به معروف و نهی از منکر در مسائل اجتماعی و سیاسی عمل می کند و ملجا و پناهگاه مردم باقی می ماند: بدون آنکه آلوده به منازعات قدرت سیاسی شود. آیت الله رفسنجانی در دیدار با آیت الله العظمی سیستانی اظهار داشت: «شما قانونا اختیاری ندارید، اما نفوذتان زیاد است و می توانید کارهای فوق قانون انجام بدهید و مردم عراق و مسوولان هم از شما اطاعت می کنند.»
نفوذ سیاسی آیت الله سیستانی بدون در اختیار داشتن مسند حکومتی بیش از نفوذ میرداماد، شیخ بهایی و علامه مجلسی، با وجود دارا بودن مسند در دولت صفویه است. ایشان در صحنه سیاسی عراق منش و تدبیر جدیدی از رهبری خردمندانه مرجعیت شیعه را ارائه کردند که می تواند یکی از مدل های راهنمای ما در رهبری «حوادث واقعه» باشد. این مدل رهبری تا سال ها اسباب مباهات و افتخار شیعیان جهان خواهد بود. یک مرجع ایرانی الاصل در یک کشور عرب - کرد و مختلط از شیعه و سنی، تحت اشغال بزرگ ترین قدرت استکباری جهان در طول تاریخ، موفق شد با کیش و مات کردن امریکا شیعیان را به حکومت برساند و حافظ تمامیت ارضی کشور عراق باشد، بدون آنکه ارتشی تحت فرمان داشته باشد.
بدون شک خرد، تقوا، تواضع، سجایای اخلاقی، بی توجهی ایشان به عناوین و هیمنه و حشمت دنیوی، محبوبیت و مقبولیت مردمی و مشروعیت والای برجسته علمی و معنوی معظم له نقش مهمی در موفقیت های چشمگیر ایشان در رهبری جامعه پیچیده، لغزنده، ناپایدار و موزاییکی عراق داشته است. آیت الله سیستانی معتقدند از موجودیت جمهوری اسلامی باید دفاع شود. البته آیت الله سیستانی از تندروی ها ناراحتند و معتقدند تنها روش اعتدالی می تواند حافظ اقتدار نظام جمهوری اسلامی در داخل و خارج باشد و کارهای افراطی، شیعیان را در عراق و سایر نقاط جهان دچار مشکل می سازد. ایشان از حرمت شکنی ها گلایه دارند و زیر سوال بردن خدمات دولت های گذشته را حرکت خطرناکی می دانند که موجب زیر سوال رفتن نظام جمهوری اسلامی و انقلاب می شود. در ایران در اوایل پیروزی انقلاب از ایشان انتقاد می شد، اما امروز بسیاری از مقامات سیاسی و حوزوی ایران با ایشان در ارتباطند و برای ایشان احترام ویژه یی قائل هستند.
امروزه علاقه به ایشان در ایران گسترش یافته، به نحوی که مجله نیوزویک در یک مقاله تحلیلی در سال 1388 از آیت الله سید جواد شهرستانی، داماد و نماینده ایشان در ایران و مدیر موسسه آل البیت به عنوان یکی از 20 چهره بانفوذ در ایران نام می بـرد. آیت الله سیستانی مخالف دخالت حکومت ها در امور حوزوی هستند و معتقدند حوزه های علمیه باید استقلال خود را از حکومت ها حفظ کنند. ایشان مراکز تحقیقاتی، فرهنگی و کتابخانه های تخصصی متعددی در ایران تاسیس کرده اند. آیت الله سیستانی از مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی ایران و جهان کاملاآگاهند و دژ استوار دفاع از منافع جهان تشیع به شمار می روند. این مرجع آگاه در هفته اول جنگ 33 روزه 2006 اسراییل علیه لبنان علاوه بر محکومیت کتبی تجاوزات اسراییل به لبنان از جهانیان درخواست کرد به تجاوزات وقیحانه اسراییل علیه لبنان خاتمه دهند و در کنار ملت لبنان قرار گیرند. پس از بمباران روستای قانا، آیت الله سیستانی به درخواست نبیه بری، رییس مجلس لبنان طی اخطاری شفاهی به جورج بوش اظهار داشتند: «مردم اسلامی منطقه، امریکا را در این خصوص نخواهند بخشید.» «عادل عبدالمهدی» معاون اول رییس جمهور عراق پیام شفاهی آیت الله سیستانی را به «جورج بوش» رییس جمهور وقت امریکا، «دیک چنی» معاون اول رییس جمهور و «کاندولیزا رایس» وزیر امور خارجه امریکا ابلاغ کرد.
بوش در پاسخ به پیام آیت الله سیستانی طی نامه یی از تلاش خود در شورای امنیت برای یافتن یک راه حل نهایی شامل پایان جنگ خبر داد. اخطار آیت الله سیستانی به جورج بوش از عوامل مهم پایان یافتن حملات اسراییل علیه حزب الله لبنان بود. آیت الله سیستانی در قضایای بحرین نیز از نفوذ خود برای دفاع از حقوق شیعیان استفاده کردند. حمایت ایشان از آیت الله شیخ عیسی قاسم، رهبر شیعیان بحرین نقش مهمی در تثبیت موقعیت ایشان و شیعیان در مقابل دولت بحرین و حکومت سعودی داشت. مرجعیت این فقیه جامع الشرایط و عالم جامع الاطراف بیدار و روشن بدون کمک هیچ حکومتی در عالم تشیع بلامنازع است. ایشان از یک اتاق ساده و محقر بر قلب میلیون ها مسلمان حکومت می کنند و نقشه های دشمنان اسلام و تشیع در عراق را بدون توسل به قوه قهریه با تدابیر خود نقش بر آب می کند. با رعایت منافع و ملاحظات مشروع همه بازیگران سپهر قدرت و ایستادگی در برابر زیاده خواهی ها، به نوعی همزیستی مسالمت آمیز و همگرایی منطقی با حفظ اختلافات و رقابت ها نائل آمد. از دید خبرگان و ملت مسلمان آیت الله العظمی سیستانی یک مرجع عالی قدر متوازن، معتدل، آرام و دارای نفوذ و تاثیر بسیار در برخورد با مشکلات هستند.