پروین طالبیان:
گروه سیاسی- محمود احمدینژاد، رئیس جمهور، 23 فروردینماه، در ادامه سفر خود به استان هرمزگان وارد جزیره ابوموسی شد. این سفر مورد انتقاد شدید امارات متحده عربی قرار گرفت و وزیر امور خارجه امارات سفر احمدینژاد به ابوموسی را «نقض آشکار حاکمیت امارات بر سرزمینهای خود» دانست.
سفر محمود احمدینژاد به جزیره ابوموسی نگرانی اماراتیها را پدید آورده است و از آن روز تا کنون هر اقدامی علیه این حرکت را میتوانستند انجام دهند را کردهاند. وزیر امورخارجه امارات که در بهمن سال گذشته از ایران دیدار کرده بود در واکنش به سفر رییس جمهوری ایران به جزیره ابوموسی گفته است: اقدام احمدینژاد و رویکرد تحریکآمیز وی در تضاد با ادعاهای ایران مبنی بر تمایل آن به داشتن روابطی خوب با امارات متحده عربی و سایر کشورهای منطقه است.
به گفته وی، اقدامات احمدینژاد در حالی رخ می دهد که دو کشور توافق کرده اند تا تلاش های مضاعفی را برای حل منازعه میان خود صورت دهند . انجام این سفر نقض فاحش توافقات صورت گرفته است. شیخ عبدالله بن زاید آل نهیان از ایران خواسته است تا ابتکارها و مواضعی اتخاذ کند که اعتماد میان کشورها و مردم منطقه را تحکیم ببخشد و از دامن زدن به تحریکات خودداری کند. ایران در مقابل اظهارات مقامات اماراتی درباره حاکمیت بر سه جزیره ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک را بیاساس دانسته و اختلافات میان دو کشور را «سوء تفاهم» میخواند.
وزارت امورخارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد که سفر محمود احمدینژاد به ابوموسی یک موضوع داخلی است. حسین امیر عبداللهیان، معاون عربی آفریقایی وزارت امورخارجه ایران گفت: موضوع بازدید محمود احمدینژاد از این جزیره (ابوموسی)، موضوع داخلی است که در چارچوب سفر استانی وی انجام گرفته است. همچنین در اعتراض به سفر رییس جمهور ایران به ابوموسی، سفیر این کشور در ایران به امارات احضار شده و حتی تیم ملی فوتبال امارات نیز بازی دوستانه خود با ایران را که قرار بود سه شنبه هفته آینده در فجیره امارات برگزار شود، لغو کرده است.
همچنین بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز قرار است نشست اضطراری کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در هفته جاری به دنبال اعتراض امارات متحده عربی به سفر محمود احمدینژاد به جزیره ابوموسی برگزار شود. رویترز میگوید که این نشست اضطراری روز چهارشنبه هفته جاری در شهر ریاض، پایتخت عربستان سعودی، برپا می شود. همچنین امارات در ادامه ادعاهای خود درباره جزایر سهگانه نامهای اعتراضآمیز به سازمان ملل ارسال کرد.
به گزارش روزنامه الخلیج امارات؛ دولت امارات نامهای اعتراضآمیز به سازمان ملل فرستاد و درباره سفر «محمود احمدینژاد» رئیس جمهوری ایران به جزیره ابوموسی انتقاد کرد. از سوی دیگر نجیب المیقاتی نخست وزیر لبنان اظهار داشت که به سفیر ایران در بیروت گفته است: اظهارات رئیس جمهور ایران در سفر به جزیره ابوموسی اقدامی در راستای افزایش نزاع موجود در منطقه است.
به گزارش یوناتیدپرس، میقاتی در بیانیهای درباره دیدارش با غضنفررکنآبادی سفیر ایران در بیروت درباره موضوع سفر احمدینژاد به جزیره ابوموسی گفت: موضع احمدینژاد در سفر به جزیره ابوموسی به معنی تعمیق نزاع است و این در حالی است که ما نیازمند حسن درایت برای افزایش آرامش و ثبات هستیم. آرامش و ثبات برهمه منطقه تاثیر مثبت میگذارد و باعث رشد و پیشرفت این منطقه میشود. در این بیانیه همچنین آمده است: گفتههای رئیس جمهور ایران درباره اینکه(در منطقه) هیچ فرهنگ و تمدنی به استثنای تمدن ایرانی وجود نداشته، تعجب انگیز است.
دولتهای لیبی، مراکش و اردن نیز در این زمینه موضع گیری کردهاند. در بیانیه دولت لیبی آمده است، اقدام احمدینژاد در دیدار از ابوموسی غیرقابل توجیه و نقض تلاشها برای برقراری آرامش و حل مسالمتآمیز مشکل جزایر اماراتی است.
دولت لیبی همچنین از دولت ایران خواسته از چنین موضعگیریهایی خودداری کند؛ موضعگیریهایی که به ادعای مقامات طرابلس، به افزایش بحران منطقه منجر میشود. در این بیانیهخواسته شده مساله جزایر سهگانه از طریق گفتوگو یا مراجعه به دادگاه بینالمللی لاهه حل شود.
قبل از این، دولت مراکش هم با صدور بیانیهای از مواضع ضد ایرانی امارات درباره سفر احمدینژاد به جزیره ایرانی انتقاد کرده بود. سخنگوی وزارت خارجه اردن هم در این زمینه با صدور بیانیهای در حمایت از امارات از سفر احمدینژاد به جزیره ایرانی ابوموسی انتقاد کرد.
در این بیانیه گفته شده که سفر احمدینژاد به ابوموسی تلاشهای دیپلماتیک برای حل مسالمت آمیز مساله جزایر را ناکام گذاشت. سخنگوی وزارت خارجه اردن همچنین در اظهاراتی به دور از واقعیت، مدعی اشغال جزایر سه گانه توسط ایران و مالکیت آنها برای امارات شده است. اختلاف از کجا آغاز شد؟
سه جزیره ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک که تا سال 1971 در تصرف بریتانیا بودند همزمان با عقبنشینی نیروهای نظامی این کشور از خلیج فارس و استقلال کشورهای زیر سلطه آن، به کنترل ایران درآمد.
در این میان ابوموسی که تنها جزیره دارای جمعیت در میان این سه جزیره است، بر اساس توافقی میان ایران و شیخنشین شارجه که اکنون بخشی از امارات متحده عربی است به صورت مشترک اداره میشود.
با این حال امارات میگوید که ایران در سال 1992 کنترل کامل جزیره ابوموسی را در اختیار گرفته و اقدام به ایجاد فرودگاه و پایگاه نظامی در آن کرده است.
اما وقتی کمی در این مسئله دقیقتر میشویم چیزهای تازه ای کشف میشود. در سال 2001، اسناد مربوط به مذاکرات ایران و بریتانیا بر سر بازگرداندن حاکمیت سه جزیره ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک که در سال 1971 انجام گرفته بود، میبایست علنی میشد، اما وزارت امور خارجه بریتانیا به علت حساس بودن موضوع، انتشار آن را 10 سال به تعویق انداخت.
در این اسناد آمده که در اواخر قرن نوزدهم و در سال 1886، مساحان یا نقشهکشهای وزارت دریاداری بریتانیا، که غیر از امور دریایی، مسئولیت امنیتی و خارجی کشور بریتانیا را برعهده داشتند و به خصوص در خلیج فارس مستقر بودند، نقشه بسیارریز و دقیقی را در سال 1886 تهیه کردند که در این نقشه به طور کامل و با رنگ مشخص قلمرو ایران، سه جزیره متعلق به ایران شناسانده و تصریح شده است.
اینجا دو مساله وجود دارد، تا قبل از 1820 شیوخ این سه جزیره که به قواسم معروف بودند که همان قاسمیها هستند، در آن زمان اگر دولتهای مرکزی ایران مقتدر بودند، به حکومت مرکزی خراج می دادند و اگر حکومت محلی قوی بود، مانند حکومت لنگه به حکومت محلی خراج می دادند و تحتالحمایه و تحت فرمان آنها بودند.در مواردی هم اگر زورشان میرسید، یاغی و دزد دریایی بودند که از فرمان دولت مرکزی سرپیچی می کردند. ولی در هر صورت، اگر فرمانبری وجود داشته، اینها تابع دولت ایران بوده اند و استقلالی به مفهوم امروز اصلا وجود نداشته است.
از سال 1820 تا سال 1971، این شیوخ به تناوب تحتالحمایه دولت بریتانیا و دولت ایران بودهاند. یکی از مواردی که مورخان بریتانیایی و به خصوص مورخین عرب از طرح آن پرهیز میکنند، مسئله ریشه و تبار شیوخ قواسم است که بیشتر اینها به صفحات جنوبی ایران باز میگردد و وابستگیاشان به ایران کاملا آشکار است.
سرانجام نقشه تهیه شده دو سال بعد توسط ملکه ویکتوریا به واسطه لرد سالزبوری به دربار ناصرالدین شاه هدیه میشود و ناصرالدین شاه بلافاصله وقتی نقشه را میبیند، متوجه این نکته میشود و در مکاتبات بعدی خود به همین نقشه استناد میکند که شما خودتان اذعان دارید این جزایر متعلق به ایران است. بعد که این مسئله مرتب در مکاتبات ایران تکرار میشود، لرد سالزبوری در مکاتبات بعدیاش میگوید اعطای این نقشه به ایران و بهرهبرداری ایران از آن به من یاد داد هرگز به هیچ دولت خارجی نقشه اهدا نکنم.
دعوا بر سر سه جزیره ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک در دوران معاصر از زمانی شروع میشود که در سال 1968 نیروهای نظامی بریتانیا شروع به خارج شدن از خلیج فارس کردند. تا سال 1903 که نیروهای نظامی دولت بریتانیا جزایر سهگانه را اشغال نکرده بودند، جزایر به مدت طولانی و بهطور کامل در اختیار ایران بودند. در ابتدای سلطنت مظفرالدین شاه، به دلیل ضعف دولت مرکزی و غفلت صورت گرفته، بریتانیا نیروهای خود را در این سه جزیره مستقر کرد و وضعیت تا سال 1971 بههمین صورت ماند. در سال 1968، دولت بریتانیا برای اولین بار تصمیم گرفت نیروهای خود را از خلیج فارس خارج کند و به امارات موجود در آنجا که تحتالحمایه خودش بودند، استقلال بدهد.
نکتهای که حتما باید توجه کرد، این است که در طول سالهایی که این جزایر در اشغال نیروهای غیرایرانی بودند، هیچ دولت و دولتمرد ایرانی این اشغال را به رسمیت نشناخت و نپذیرفت که این جزایر متعلق به ایران نیست. روز10 نوامبر1971 در کاخ بابلسر، مذاکراتی بین سفیر وقت بریتانیا و شاه برگزار شد که البته زاهدی هم در مذاکرات حضور داشت.
موضوع این مذاکرات، بازگرداندن حاکمیت جزایر سهگانه به ایران بود، یعنی در ابوموسی به نوعی حاکمیت مشاع باشد، به عبارت دیگر، حاکمیت نظامی به طور کامل به ایران تعلق گیرد و حاکمیت در مراکز غیر نظامی به طور مشترک بین ایران و امارات باشد، ولی ایران همچنان تفوق بر امور حساس نظامی و غیرنظامی داشته باشد، ولی شارجهایها هم در ابوموسی باشند. در دوره رضا شاه و محمدرضا شاه، همه رجال ایرانی اعم از شاه و نخستوزیران، همواره تاکید داشتند که این جزایر متعلق به ایران است و اشغال شده و باید هر چه زودتر به ایران بازگردد.
به خصوص در دوره رضاشاه، تیمورتاش تا آنجا که در توان داشت، برای بازگرداندن حاکمیت این جزایر به ایران بسیار تلاش کرد. وقتی مساله بحرین پیش آمد و به دلایل مختلفی ایران مجبور شد از حاکمیت خود بر بحرین چشم پوشی کند، شاه به این نتیجه رسید که باید به نوعی در برابر مسئله بحرین دست به کاری بزند.
مسئله جزایر سهگانه، مسئلهای بود که شخص شاه تصمیم گرفت که هرگز مماشات نکند و هیچ امتیازی ندهد. صرف نظر از محمد رضاشاه، رجال و سیاست گذاران ایران نیز در این موضوع اتفاق نظر داشتند.
اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی اختلاف جمهوری اسلامی ایران با امارات و کشورهای عربی، پس از تاسیس دو دفتر دریایی در جزیره ابوموسی از سوی ایران در اواخر مرداد ماه سال 87بالا گرفت. اقدام ایران با احضار کاردار سفارت ایران در امارات و اعتراض شورای همکاری خلیج فارس مواجه شد.
در پی احضار کاردار سفارت ایران، حسن قشقاوی با تاکید بر ایرانی بودن جزیره ابوموسی گفت: جمهوری اسلامی ایران همواره اعلام کرده است که هرگونه سوء تفاهم در مورد ترتیبات اجرایی در جزیره ابوموسی در چارچوب یادداشت تفاهم 1971 و براساس گفتوگوی دو جانبه قابل حل است.
پس از پاسخ ایران، امارات متحده عربی با ارسال یک نامه رسمی به بانکیمون، دبیر کل سازمان ملل، به اقدام ایران اعتراض کرد. در این نامه آمده بود: اقدام غیر مشروع ایران (در بازگشایی دفاتر دریایی در جزیره ابو موسی) نقض یادداشت تفاهم امضا (در سال 1971) و تلاشی به منظور تغییر وضعیت قانونی این جزیره است. پس از آن عبدالرحمان العطیه، دبیر کل شورای همکاری خلیج فارس هم در بیانیهای اقدام ایران را محکوم کرد و گفت، جزیرههای تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی متعلق به امارات متحده عربی است و توسط ایران اشغال شدهاند.
وزیران امورخارجه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، با انتشار بیانیهای از ایران خواستند دفاتر دریایی خود را در جزیره ابوموسی تاسیس کرده است، برچیند. حسن قشقاوی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران پس از انتشار بیانیه شورای همکاری خلیج فارس درباره سه جزیره در تنگه هرمز ضمن تاکید بر «ایرانی بودن این جزایر»، ادعاهای مطرح شده در اینباره را «تکراری، بیپایه و اساس و مردود» خواند.
امارات در این سالها اقداماتی نظیر ساخت سه جزیره مصنوعی جمیره، جبل علی و دیرا در فاصله کمی از سواحل جزی ره ابوموسی یا ایجاد سکویی برای انتقال گاز در چند مایلی جزیره ابوموسی و در کنار سکوی مبارک در حوزه سلیمان انجام داده، که موجبات انتقاد مقامات کشورمان را برانگیخته است.