تفاوت عمده
در این میان تفاوت عمدهای میان نیازهای عملی شیعیان و سنیها وجود داشته است. شیعه به خاطر منزوی بودن یا تحت فشار حکومتهای بنیامیه و بنیعباس بودن و عدم مسئولیت اظهار نظر در مسائل حکومتی که بیشترین مسائل اجتماعی، سیاسی، قضایی و نظامی را در بر داشته و محدودیت نیازهای اقلیت شیعه به موارد احوال شخصیه و مسائل عبادی، اخلاقی، فرهنگی و نظایر آنها، اجباری در ورود به بخش عمده احکام، وظایف جامعه، حکومت و... نداشتهاند.
در مورد مسائل جدید در قلمرو وسیع حکومت و سیاست خارجی و بیشتر مسائل اقتصادی، قضایی، امنیتی و نظامی و ابواب معاملات و امور خاص حاکمیتی که علمای سنی باید جوابگوی سوالات و نیازها باشند، معمولا به علمای شیعه مراجعه نمیشد و اگر نظری میدادند، چه بسا برعکس آن عمل میشد.
طبیعی است که اگر علمای اهل سنت در آن زمان به منابعی مثل نظرات ائمه معصوم توجه میکردند، میتوانستند فقه پیشرو، جامع و افتخارآمیزی برای اسلام به ارث بگذارند. حتی اگر بعد از دوران حضور هم به این فرصتها و منابع توجه میکردند، به خاطر نزدیکی به زمان حضور و وجود اسناد معتبر و بیشتر، وضع غیر از آن میشد که امروز هست.
به هر حال محدثان عالی مقام شیعه در سده اول بعد از غیبت در حفظ، جمعآوری، تنظیم و نقادی احادیث شیعه خدمت بسیار بزرگی انجام دادند تا آنجا که فقهای نامدار شیعه و بسیاری از فقهای اهل سنت مدیون تلاشهای بسیار ارزشمند آنها بوده و هستند و اگر در آن زمان که هنوز اسناد تولید شده زمان حضور در دسترس بود، این خدمت بزرگ و جاویدان انجام نمیشد، مطمئنا این فرصت از دست میرفت و در دورانهای بعد امکان دسترسی کامل به وجود نمیآمد؛ زیرا در آن زمان که طبع، چاپ و چاپخانه نبود، تهیه اسناد، متکی به دستنوشتههای محدود بود و معمولاً در جریان ناامنیها و جنگها و حوادث، بسیاری از آنها از دست میرفت یا بر اثر تکرار استنساخها به خاطر غفلتها یا مسامحهها یا به خاطر نبودن نقطهگذاری و اعرابگذاری و تشابه حروف و کلمات، تغییرات زیادی رخ میداد که از اعتبار اسناد میکاهید.
شهرهای مبارک قم (شیخ طوسی در کتاب «غیبت» آورده است: شیخ حسین بن روح کتاب «التأدیب» را به قم فرستاد و به فقیهان قم نوشت که این کتاب را ملاحظه و بررسی نمایید و ببینید مطلبی برخلاف نظر شما در آن وجود دارد.الکنی و الالقاب، مرحوم شیخ عباس قمی، ج3، ص76) و شهر ری (ری در این زمان شهری است آباد با مدرسهها و کتابخانهها و مجمع عالمان و فقیهان و محدثان. مجالسالمؤمنین، قاضی نورالله شوشتری، چاپ سنگی تبریز بدون تاریخ، تهران 1268، ص392) بیشترین سهم را در پایهگذاری این نهضت مقدس داشتند. ضمن اینکه بعضی از بزرگان و پیشتازان این علوم برای جمعآوری اسناد و شنیدن از بزرگان دیگری که احتمالاً حامل اطلاعات اضافی بودند، به مراکز دیگر هم سفر کردند.
نیشابور، استرآباد، مشهد مقدس، مرو، سرخس، سمرقند، بلخ، ایلاق، فرغانه، همدان، بغداد، کوفه، مکه، مدینه و ... از مراکزی هستند که در آن زمان مدرسه و مکتب داشتند و محدث و عالم شیعی یا سنی در آنها وجود داشتند و محدثان بزرگ سعی داشتند از ذخایر آنها بهره بگیرند. به عنوان نمونه جملاتی که یاقوت حموی درباره اوضاع کتابخانه و مدارس مرو گفته است، قابل تأمل است: «مرو را در سال 616 ترک کردم. در آن هنگام در شهر، 10 کتابخانه موقوفه دایر بود که من در دنیا نظیرشان را از جهت کثرت کتاب و خوبی نسخهها ندیده بودم. از آن جمله بود دو کتابخانه در جامع مرو، یکی به نام خزانهالعزیزیه که در آن 12هزار کتاب بود. کتابخانه دیگر خزانهالکمالیه بود... دیگر کتابخانه شرفالملک بود ... در مدرسه ابوسعید محمد بن منصور.... دیگر خزانهالکتب در مدرسه نظامالملک حسن بن اسحاق... و دو کتابخانه از خاندان سمعانی و کتابخانه دیگری در مدرسه عمیدیه و کتابخانه مجدالملک... و کتابخانههای خاندان خاتونی در مدرسه ایشان و کتابخانه ضمیریه...» (معجمالبلدان، یاقوت حموی، بیروت، دارصادر، 1388ق/ 1968م، ج5، ص112)
مرحوم شیخ صدوق از کسانی است که با تحمل مشکلات سفرهای آن زمان به همه مراکز حدیث فوقالذکر سفر کرد و بهره گرفت. البته افراد و شخصیتهای فراوانی در آن خدمت بزرگ سهم داشتند؛ ولی چند نفر از آنها گوی سبقت را ربودهاند و با ایفای نقش بیبدیل تاریخی، شایسته نام بردن بیشتر هستند که در اینجا امکان ذکر نام همه افراد، میسر نیست و به ذکر نام و خدمات چند نفر از این بزرگان اکتفا میکنم.
از میان خیل عظیم علمای حدیث، چند نفر بسیار نامدارند و آثارشان هنوز مورد استفاده است:
1ـ علی بن ابراهیم قمی، متوفای 307ق، صاحب آثار فراوان و معروف تفسیر و فقه و روایات.
2ـ محمدبن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی، متوفای 329ق، صاحب کتاب شریف کافی که اساتید و شاگردان این عالم فراوان و دارای آثار گرانبها هستند.
3ـ علی بن حسین بن موسی ابن بابویه قمی، متوفای 328 تا 329ق، پدر شیخ صدوق که دارای بیش از دویست کتاب است و در اکثر ابواب فقه اثر فقهی، روایی، تاریخی و ... دارد.
4ـ ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی ابن قولویه، متوفای 368ق، شاگرد کلینی و استاد ابن جنید و شیخ مفید و دارای آثار فراوان از جمله «کامل الزیارات» و کتب فقهی، روایی و تفسیری.
5ـ محمدبن علی بن حسین بن موسی بابویه، متوفای 381ق، معروف به ابن بابویه که دارای آثار گرانقدر و ممدوح اکثر علما و رجالیون است.
6ـ شیخ صدوق، سرآمد محدثان و فقهای زمان خود و متوفای سال 381ق، استاد شیخ مفید و صاحب آثار بسیاری که تا سیصد اثر ایشان شمرده شده و بسیاری از آنها مرجع محدثان و فقهاست و کتاب «من لایحضره الفقیه» و «الهدایه» معروفتر از آنند که نیاز به معرفی و ذکر داشته باشند.
محدثان و فقهای قرن اول غیبت نقش بسیار عظیمی در حفظ و تنظیم و تنقیح اسناد روایی، تفسیری، تاریخی و بنیانگذاری فقاهت داشتهاند و برای حفظ و انتقال اسناد دوره حضور بهترین راویان و امانتداران هستند و غنای منابع مکتب اهل بیت در تاریخ اسلام مدیون جهادهای علمی این بزرگان است.
معارف اهل بیت زمینه اجتهاد را فراهم کرد
با شروع غیبت، کمی بعد از شکلگیری دوره محدثان، دوره اجتهاد و تفقه هم شکل گرفت و عوامل مهم آن احساس خلأ حضور ائمه معصوم و دارا بودن سرمایه عظیم اسناد معارف اهل بیت(ع) و بالاتر از آن، احساس وظیفه برای جوابگویی به نیازهای شرایط جدید پیروان مکتب اهل بیت است که در نقاط بسیاری از جهان اسلام به حکومت رسیده بودند. نیازی که قبلا باعث رشد فقه و اجتهاد اهل سنت شده بود. ادامه دارد...