حمیدرضا عزیزی؛ دانشجوی دکترای مطالعات منطقهای دانشگاه تهران
اجلاس دو روزه سران کشورهای عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در حالی روزهای 20 و 21 مه (31 اردیبهشت و 1 خرداد) در شیکاگو برگزار می شود که بنا بر برنامه ریزی های قبلی و همچنین اظهارات رسمی و غیر رسمی، موضوع افغانستان مهمترین دستور کار آن را تشکیل می دهد.
مسئله خروج نیروهای ناتو از افغانستان، در حال حاضر در کنار مسئله بحران اقتصادی اروپا، به مهمترین دغدغه کشورهای غربی تبدیل شده که علاوه بر نشست ناتو، در اجلاس گروه «جی. 8»، یا هشت کشور صنعتی در «کمپ دیوید» آمریکا نیز بازتاب پیدا کرد. در حقیقت از دیدگاهی می توان گفت این دو موضوع به طور مستقیم به یکدیگر مرتبط نیز هستند.
در رابطه با افغانستان، اشاره به این نکته ضروری است که ناتو از سال 2003 تاکنون، رهبری 130 هزار نیروی موسوم به «نیروی امنیتی امداد بین الملل» (آیساف) را بر عهده دارد و عملیات های ناتو در افغانستان تحت رهبری و نظارت این نیرو که متشکل از افرادی از کشورهای مختلف عضو ناتو است، انجام پذیرفته است.
با این حال، طی سال های اخیر، یکی از مهمترین موضوعات مورد توجه درباره افغانستان، بحث زمان بندی خروج نیروهای ناتو از افغانستان بوده که طبق آخرین توافق ها، قرار شده این نیروها تا سال 2014 از افغانستان خارج شده و وظیفه تأمین امنیت این کشور به عهده خود نیروهای افغان گذاشته شود.
همین امر، سبب شکل گیری نگرانی هایی، به ویژه میان دولتمردان آمریکایی شده؛ مبنی بر اینکه خروج نیروهای ناتو می تواند به معنای ورود دوباره بی ثباتی و ناامنی به افغانستان و قدرت گیری دوباره طالبان به عرصه سیاسی این کشور تلقی شود.
دولت آمریکا به طور خاص تاکنون برای رفع این نگرانی کارهای مختلفی انجام داده که به نظر می رسد هیچ یک از آن ها تاکنون نتوانسته در اطمینان بخشیدن به آمریکایی ها موفق عمل کند. یکی از این اقدامات، تلاش های آشکار و پنهان آمریکا برای مذاکره با طالبان بود. این تلاش ها که در نهایت به دلایل مختلف نتوانست به نتیجه ای عملی منجر شود، موجب برانگیخته شدن انتقادات شدیدی در میان دولتمردان افغان و همچنین شرکای غربی آمریکا در ناتو نیز شد.
اقدام دیگر آمریکا در این رابطه، امضای موافقتنامه همکاری های استراتژیک با دولت افغانستان بود. این موافقتنامه عملاً به آمریکا اجازه می دهد تا سال ها پس از خروج نیروهایش از افغانستان، در امور امنیتی این کشور دخالت و بر آن کنترل داشته باشد و از این راه، درصدد تخفیف پاره ای از نگرانی های خود درباره این کشور برآید.
اما نکته مهم در مورد این قرارداد، واکنش منفی جمهوری اسلامی ایران است که ضمن انتقاد شدید نسبت به آن، موافقتنامه مذکور را از سویی مغایر با اصل حاکمیت ملی افغانستان و از سوی دیگر – و مهمتر از آن – در تضاد با امنیت منطقه ای و منافع کشورهای همسایه افغانستان ارزیابی کرده است.
شاید به همین علت بود که آمریکا و دیگر هم پیمانان این کشور در ناتو تصمیم گرفتند با دعوت رسمی از پاکستان برای شرکت در نشست شیکاگو، از همراهی حداقل یکی از کشورهای مهم همسایه افغانستان با سیاست های جدید ناتو در این کشور اطمینان حاصل نمایند.
اما مشارکت واقعی پاکستان در سیاست های ناتو نیز محل بحث و تردیدهای فراوانی است. فارغ از این بحث که پاکستان از سوی بسیاری از تحلیل گران به عنوان حامی اصلی طالبان شناخته می شود و همین امر بی طرفی این کشور در موضوع کمک به تأمین ثبات در افغانستان را زیر سوال می برد، روابط پرتنش این کشور با ناتو نیز خود موضوع در خور توجه دیگری است.
از شش ماه قبل و در پی حمله یک هواپیمای بدون سرنشین ناتو به مناطق مرزی افغانستان- پاکستان که به کشته شدن 24 مرزبان پاکستانی منجر شد، روابط این کشور با ناتو تیره شد. پس از این واقعه، دولت پاکستان مسیر تدارکاتی نیروهای ناتو در افغانستان از خاک خود – که اهمیتی حیاتی برای تدارک ناتو در افغانستان داشت – را بست و همین امر به یکی از چالش های مهم ناتو در رابطه با افغانستان تبدیل شد.
به این ترتیب، یکی از اولویت های مهم ناتو در نشست شیکاگو، رفع سوء تفاهمات با پاکستان و راضی کردن این کشور به باز کردن مجدد مسیر تدارکاتی خواهد بود. تنها پس از این اقدام است که همکاری های بیشتر پاکستان با ناتو می تواند به طور جدی مورد بحث قرار گیرد.
چالش دیگری که ناتو در نشست پیش رو باید رفع آن را مدنظر قرار دهد و در ارتباط تنگانگ با موضوع پیشین نیز قرار دارد، مسئله مواضع متفاوت برخی از کشورهای عضو، نسبت به موضوعات مورد توجه این سازمان است. در این رابطه، آنچه به طور خاص در نشست شیکاگو مورد بحث قرار خواهد گرفت، موضعی است که فرانسه تحت رهبری رئیس جمهور جدیدش در مورد موضوع افغانستان در پیش خواهد گرفت.
یکی از وعده های «فرانسوا اولاند»، رئیس جمهور تازه انتخاب شده فرانسه در ایام مبارزات انتخاباتی اش، خارج کردن نیروهای نظامی این کشور از افغانستان، تا پایان سال جاری بود. چنین امری، در صورت تحقق، چالشی جدی پیش روی ناتو و به ویژه آمریکا قرار می دهد که ممکن است کل برنامه زمانی خروج نیروها تا سال 2014 را نیز تحت الشعاع قرار داده و آمریکا را وادار به تمدید حضور خود در افغانستان کند.
به این ترتیب، یکی از اهداف اصلی آمریکا در نشست شیکاگو آن است که ضمن متقاعد کردن فرانسه به حفظ نیروهایش در افغانستان تا سال 2014، از فروپاشی پیش از موعد ائتلاف موجود در افغانستان جلوگیری کند. بر این اساس، تصمیم نهایی فرانسه در این رابطه، از سویی بر آینده سیاسی اولاند در فرانسه و از سوی دیگر بر آینده نیروهای ائتلاف در افغانستان تأثیرگذار است.
اما سومین چالش پیش روی ناتو، مسئله ای دیرپا به نام مسئله روسیه است. هرچند اجلاس سال 2010 ناتو در لیسبون پرتغال که شاهد انجام توافقاتی میان روسیه و ناتو بود، در ابتدا به عنوان ماه عسل روابط دو طرف و نقطه اوج همکاری های روسیه با ناتو معرفی شد، اما گذشت زمان، نادرستی تحلیل های خوش بینانه اولیه را نشان داد.
در حال حاضر، مهمترین موضوع مورد اختلاف روسیه و ناتو، بحث استقرار سپر دفاع موشکی ناتو در اروپای شرقی و ترکیه است که روسیه آن را به عنوان تهدیدی مستقیم علیه امنیت خود تلقی می کند. در این رابطه، ساز و کارهای پیشنهادی روسیه، از جمله ایجاد یک سپر دفاعی مشترک با حضور این کشور، مورد موافقت اعضای ناتو قرار نگرفته و متقابلاً، تلاش های غرب برای اثبات این مسئله که جهت گیری سپر موشکی علیه روسیه نیست، نتوانسته مقامات کرملین را قانع کند.
اختلاف نظرها در این باره طی هفته های گذشته تا حدی افزایش پیدا کرد که رئیس ستاد ارتش روسیه حتی از امکان حمله پیش دستانه این کشور به سپر موشکی ناتو خبر داد؛ امری که اعتراض و انتقاد مقامات غربی را به شدت برانگیخت.
از سوی دیگر، تا همین چند روز پیش مسئله حضور نماینده روسیه در اجلاس ناتو در هاله ای از ابهام بود و تنها روز 14 مه بود که دولت روسیه از اعزام نماینده ای از سوی این کشور به شیکاگو خبر داد. یکی از مسائل مطرح در این رابطه این است که روسیه، حضور خود در نشست پیش رو را به حضور در بقیه کنفرانس های مربوط به افغانستان منوط کرده است.
در حقیقت، آنچه روسیه در موضوع افغانستان از غرب انتظار دارد، به رسمیت شناخته شدن خود به عنوان بازیگری فعال و تأثیرگذار در امور افغانستان از سوی غرب است. روسیه در موضوع افغانستان تاکنون همکاری خوبی با ناتو از خود نشان داده و اخیراً نیز اعلام کرده پایگاه جدیدی را برای انتقال تدارکات غیرنظامی به افغانستان، در اختیار ناتو خواهد گذاشت. در ازای این همکاری، مسکو انتظار دارد نقش و منافعش از سوی کشورهای عضو ائتلاف در افغانستان مورد توجه قرار گیرد.
به این ترتیب، نشست سران ناتو در شیکاگو بیش از آنکه مانند همیشه محملی برای هماهنگی سیاست های اعضا باشد، به محلی برای رفع و رجوع چالش های جدی پیش روی این سازمان تبدیل شده است. چالش هایی که از یک منظر، حتی می تواند آینده ناتو به عنوان یک ائتلاف منسجم را زیر سوال ببرد.