دکتر محمودرضا امینی
با توجه به مذاکراتی که در قالب نشستهای مقدماتی معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) اخیراً در وین، پایتخت اتریش برگزار شد، ظاهراً گفتگوهای کشورهای دارنده تکنولوژی و سلاح هستهای ـ به ویژه آمریکا و غرب ـ با کشورهایی که در حال دستیابی به این فناوری هستند، به بنبست استراتژیک رسیده است.
در اینجا باید به چند سؤال اساسی در مورد مسائل هستهای پاسخ دهیم.
اول اینکه کشورهای در حال دستیابی به فناوری صلحآمیز هستهای از یک سو و کشورهای دارنده این فناوری از سوی دیگر، به دنبال اجرایی شدن چه ابعادی از معاهده «ان.پی.تی» هستند؟
دوم، آیا کشورهای دارنده فناوری و سلاح هستهای، میتوانند به آپارتایدی که در محیط بینالملل ایجاد کردهاند، در بلندمدت ادامه دهند؟
سوم، کشورهای دارنده فناوری و سلاح هستهای در حال اجرای چه سناریوهایی در عرصه بینالملل هستند؟
در پاسخ به سؤال اول باید گفت کشورهای غربی و آمریکا به دنبال اجرا کردن ماده 4 این معاهده هستند، که براساس آن، ارائه سوخت هستهای به کشورهای در حال توسعه، فقط از طریق باشگاه دارندگان فناوری و سلاح هستهای صورت میگیرد، اما کشورهای در حال توسعه به دنبال اجرایی شدن ماده 6 معاهده مبنی بر خلع سلاح هستهای هستند.
بنابراین گروهی که فناوری و سلاح هستهای را در اختیار دارد، سعی میکند منافعی را که از دارا بودن فناوری هستهای به دست میآورد، انحصاراً در اختیار خود داشته باشد و اگر قرار است انتقال تکنولوژی انجام شود، حتماً با کنترل خودشان باشد.
به نظر میرسد اهمیت مسائل هستهای برای تمامی کشورها، اعم از کشورهای دارنده این فناوری و کشورهایی که این فناوری را ندارند، معلوم شده و به همین دلیل، نزاعی راهبردی بین کشورها به وجود آمده است.
در مورد سؤال دوم نیز باید گفت، با وقایعی که در عرصه بینالملل و مخصوصاً در سطح منطقه خاورمیانه تحت عنوان بهار عربی و بیداری ملتها اتفاق افتاده است، دورنمای در اختیار گرفتن انحصاری تکنولوژی در هر زمینهای و مخصوصاً در زمینه هستهای که پیشرفتهترین تکنولوژی دنیای معاصر است، به نفع کشورهای اعمالکننده این آپارتاید نیست.
در عصر مدرن، کشورهای جهان مایلند به بالاترین سطح تکنولوژی و علم دست یابند و در این زمینه نمیتوان گزارههای ناعادلانه را به آنان دیکته کرد.
سیاستهایی که از سوی کشورهای غربی و آمریکا علیه کشورهای در حال توسعه اعمال میشود، در واقع برای قرنهای گذشته مناسب بوده است که ملتها و دولتهای آنها در بیخبری به سر میبردند و خیزشهای سیاسی و اجتماعی به وجود نیامده بودند. در دنیای مدرن، راههای تازهای برای اعمال نفوذ در کشورها لازم است که دستکم به دور از تبعیض و اعمال فشار آشکار باشد.
پاسخ سؤال سوم نیز این است که ایالات متحده آمریکا و کشورهای غربی در تلاش هستند سیاست تبعیضآمیز خود را در مورد فناوری هستهای همچنان بر ملتهای جهان تحمیل کنند.
نمونه بارز این تبعیض، سختگیریهای بیمورد غرب و آمریکا نسبت به برنامههای صلحآمیز هستهای ایران از یک سو و رسیدگی نکردن به مسائل هستهای اسرائیل از سوی دیگر است.
اسرائیل که دارنده سلاح هستهای است، نه عضو معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) است و نه اجازه بازدید از تأسیسات خود را به مراجع بینالمللی میدهد.
با این حال، ایالات متحده آمریکا نه فقط خواستار بازدید کارشناسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی از مراکز اسرائیل نشده، بلکه آشکارا به حمایت از این رژیم در منطقه خاورمیانه پرداخته است.
همچنین به عنوان سناریویی دیگر، بعید نیست کشورهای اعمالکننده تبعیض هستهای به سمت مجهز کردن برخی کشورها (که اساساً بیرون از معاهده منع گسترش هستند) به فناوری و سلاح هستهای حرکت کنند.
اگرچه این اقدام وجهه حقوقی در محیط بینالملل ندارد، اما به نظر میرسد کشورهای مدعی ایجاد نظم در جهان، در جهت منافع استراتژیک خود به این اقدامات دست بزنند.سناریوی دیگری که باشگاه دارندگان فناوری هستهای سعی میکنند به اجرا بگذارند، تلاش برای نتیجهبخش نبودن مذاکرات با کشورهایی است که خواستار دستیابی به فناوری صلحآمیز هستهای هستند.
به عنوان مثال، در مورد پرونده هستهای ایران و نشستهای پی در پی که انجام شده است، میتوان این تحلیل را ارائه داد که اساساً این کشورها مایلند مذاکرات را به نفع خودشان و نه جامعه جهانی به پایان ببرند.
بنابراین تا زمانی که آنها با همین شرایط اقدام به مذاکره کنند، بدیهی است که مذاکرات به نتیجه نخواهد رسید.در پایان میتوان به راهکارهایی که برای کشورهای در حال توسعه وجود دارد، اشاره کرد.
به نظر میرسد این کشورها چارهای جز اتحاد با یکدیگر ندارند. کشورهای در حال توسعه روندی مشابه یکدیگر در زمینه مسائل هستهای پیش رو دارند، بنابراین شرایط، برای اتحادی طبیعی بین آنان هموار است.
این کشورها در کنار اتحاد با یکدیگر، باید در برنامههای صلحآمیز هستهای خود نیز ثابتقدم باشند و با پیگیری دیپلماتیک این اهداف، به آنها دست یابند.
این راهکار، همسو با سخنان علیاصغر سلطانیه، نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران در آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در نشستهای مقدماتی «ان.پی.تی» است.
وی به صراحت عنوان میکند که ایران به تلاشهایش برای دستیابی به فناوری صلحآمیز هستهای ادامه میدهد و کشورهای غربی و اسرائیل باید رفتار خود را در قبال خواستههای به حق جمهوری اسلامی ایران، تغییر دهند.