ثمانه اکوان: طی چند روز گذشته خبر انتشار کتاب یکی از نویسندگان روزنامه نیویورکتایمز درباره جزئیات حملات سایبری آمریکا به تاسیسات هستهای ایران، باعث شکل گرفتن موج جدیدی از خبرها درباره ویروسهای منتشر شده برای تاثیرگذاری بر فعالیتهای هستهای کشورمان شد. این خبر زمانی منتشر شد که تنها 2 روز از انتشار خبر تولید ویروس شعله برای جاسوسی از کامپیوترهای ایرانی میگذشت. دیوید سانجر که کتابش را روز گذشته رونمایی کرد، در روزنامه نیویورک تایمز اما به گوشهای از تلاشهای خود برای تحقیق در این زمینه اشاره کرده و جزئیات بیشتری از این عملیاتهای مخفیانه آژانس امنیت ملی آمریکا برای حمله سایبری به ایران پرده برداشته است.
سانجر در این مقاله آورده است: از نخستینماه حضور در دفتر ریاست جمهوری، اوباما به صورت مخفیانه دستور حملات هوشمندانه به سیستمهای کامپیوتری که نقش عمده در تاسیسات غنیسازی هستهای ایران داشتند را صادر کرد و به این ترتیب استفاده مداوم آمریکا از سلاحهای سایبری به طرز قابل توجهی بالا رفت. اوباما تصمیم به سرعت بخشیدن به حملاتی گرفت که در دولت جورج بوش با اسم رمز بازیهای المپیک آغاز شده بود. اوباما اما در شرایطی تصمیم به ادامه بازی جورج بوش با ایران گرفت که ویروس منتشر شده برای آسیب رساندن به تاسیسات هستهای نطنز، بر اثر یک خطای برنامهنویسی در این نیروگاه، در تابستان سال 2010 از سیستمهای نطنز فرار کرده و از طریق اینترنت به کامپیوترهای سراسر دنیا نفوذ کرد. کارشناسان امنیت رایانهای که به بررسی این کرم اینترنتی که توسط ایالات متحده و اسرائیل گسترش یافته بود، پرداختند نامی برای آن انتخاب کردند: «استاکسنت».
در جلسه مهمی که در اتاق وضع کاخ سفید برگزار شد- اتاق راهبری عملیاتهای مهم نظامی و امنیتی کاخ سفید که تصمیمات مهم با حضور رئیسجمهور و معاونان او در این اتاق گرفته میشود (حمله به خانه بن لادن در پاکستان نیز از همین اتاق فرماندهی میشد)- به مساله فرار استاکسنت از تاسیسات نطنز اشاره شد. اوباما با حضور مشاور خود جو بایدن و رئیس آژانس اطلاعات مرکزی وقت، لئون پانتا به این نتیجه رسیدند که جاهطلبیهای آمریکا برای نشان دادن توانایی برخورد با ایران هستهای و اخلال در سرعت رو به افزون پیشرفتها و تلاشهای هستهای این کشور، با فرار استاکسنت به محیط اینترنت بشدت آسیبدیده و به مساله خطرناکی برای آمریکا تبدیل شده است. آنطور که برخی از اعضای تیم امنیت ملی رئیسجمهور که در این اتاق بودند بیان کردند، اوباما پرسید: «یعنی باید این کار را متوقف کنیم؟» اوباما گفته بود که هنوز مشخص نیست ایرانیان تا چه حد درباره این کد (ویروس استاکسنت) میدانند و ممکن است که هنوز هم آثار مخرب آن در سیستمها باقی مانده باشد و به همین دلیل اوباما تصمیم گرفت که حملات سایبری همچنان باید علیه ایران ادامه پیدا کند.
در هفتههای بعد نسخههای جدیدتری از کرم کامپیوتری نوشته شده به تاسیسات نطنز فرستاده شد و در فواصل مختلف یکی پس از دیگری ویروسها به سمت نطنز در حرکت بودند. آخرین سری از این حملات سایبری چند هفته بعد از استاکسنت در سراسر جهان شناسایی شد.
این گزارش از تلاش آمریکا و اسرائیل برای تضعیف برنامه هستهای ایران بر اساس گفتوگو و مصاحبههایی است که ظرف 18ماه گذشته با مقامات امنیتی فعلی و قبلی آمریکا، اروپا و اسرائیل که در این برنامه مشارکت داشتهاند تهیه شده است. هیچ کدام از این افراد به دلیل اینکه اطلاعات طبقه بندی شده را در اختیار نویسنده کتاب قرار میدادند و تلاششان برای تسریع بخشیدن به حملات سایبری علیه ایران بشدت محرمانه است، اجازه ندادهاند نامشان فاش شود. این مقامات ارزیابیهای متفاوتی از میزان موفقیت برنامه خرابکاری و کند کردن پیشرفت ایران در زمینه دستیابی به توانایی تولید سلاح هستهای ارائه کردهاند. منابع داخلی دولت اوباما معتقدد این تلاشها ظرف 18ماه تا 2 سال نهایتا به نتیجه میرسد اما کارشناسان دیگر در داخل و خارج از دولت شک و تردید زیادی درباره میزان اثرگذاری این برنامهها روی فعالیتهای هستهای ایران دارند. آنها معتقدند با توجه به پیشرفت ایران در غنیسازی اورانیوم و غنیسازی پیوسته صورت گرفته در تاسیسات هستهای این کشور که منجر به تهیه اورانیوم 5 درصد تا 20 درصد شده است، کارآمدی این حملات سایبری زیرسوال رفته است. در عین حال درباره این مساله که آیا ایران واقعا به دنبال طراحی و ساخت سلاح هستهای است هم اختلافات زیادی وجود دارد. تازهترین برآورد سازمانهای اطلاعاتی ایالات متحده حاکی از این است که ایران بعد از سال 2003 تلاشی برای دستیابی به توانمندیهای تولید سلاح هستهای نداشته است.
ایران در وهله اول وجود استاکسنت در تاسیسات غنیسازی خود را تکذیب کرد اما بعد از آن بیان کرد که این ویروس را شناسایی و پاکسازی کرده است. سال گذشته این کشور اعلام کرد که بخش سایبری برای واحدهای نظامی خود تشکیل داده است و سرتیپ غلامرضا جلالی رئیس سازمان پدافند غیرعامل ایران اعلام کرد که ارتش جمهوری اسلامی آمادگی مقابله با دشمنان در فضای مجازی و جنگ سایبری را دارد اما در هر صورت شواهد کمی وجود دارد که نشان دهد ایران حملات تلافیجویانهای در این زمینه انجام خواهد داد. دولت ایالات متحده اخیرا اذعان کرده که در حال توسعه سلاحهای سایبری است و تاکنون هرگز اعتراف نکرده بود که از این سلاحها استفاده میکند. گزارشهایی وجود داشت که نشان میداد حملاتی علیه کامپیوترهای شخصی اعضای گروه القاعده استفاده شده و گزارشهای دیگری هم نشان میداد حملاتی سایبری علیه سیستم دفاع هوایی لیبی در زمان حمله ناتو به لیبی در سال گذشته نیز وجود داشته است اما بازیهای المپیک نوع کاملا متفاوت و هوشمندانهای از حملات سایبری است.
به نظر میرسد این برای نخستینبار است که ایالات متحده به طور مکرر از سلاحهای سایبری برای فلج کردن زیرساختهای کشوری دیگر آن هم با استفاده از کدهای کامپیوتری استفاده کرده است و تا قبل از این حملات باید حتما به صورت جاسازی مواد منفجره و استفاده از عواملی در داخل کشور هدف انجام میشد. کری ناخنبرگ معاون رئیس شرکت نرم افزاری سیمانتک یکی از گروههایی که این کد را رمز گشایی کردهاند، در نشستماه آوریل دانشگاه استنفورد گفت: این کد به تنهایی 50 بار بزرگتر از کرمهای کامپیوتری معمولی است. این تحقیقات اما به نتیجه مشخص درباره اینکه منشأ اصلی این کد کجاست و چه کسی مسؤول ساخت آن است، نرسیده است. فرآیند مشابهی نیز هم اینک در حال حاضر در حال وقوع بوده و ریشههای دیگری از سلاح سایبری به نام فلیم یا شعله کشف شده است که به کامپیوترهای ایرانی حمله کرده و تمام اطلاعات آنها را جارو میکند. به نظر میرسد 5 سال از عمر این کد کامپیوتری میگذرد و مقامات آمریکایی میگویند این کد نیز بخشی از بازیهای المپیک است. مقامات اما اعلام نکردهاند که آیا ایالات متحده مسؤول اصلی و تولیدکننده ویروس شعله است یا پای کشورهای دیگری نیز در میان است.
بر اساس گفتههای کسانی که در بسیاری از جلسات اتاق وضع کاخسفید حضور داشتهاند، اوباما در بیشتر این جلسات شخصا شرکت داشته است و به این مساله کاملا آگاه بوده که هر حمله سایبری ایالات متحده در وضع جدیدی قرار میگیرد که میتوان آن را به وضع استفاده از سلاحهای اتمی در دهه 1940 یا استفاده از موشکهای قارهپیما در دهه 1950 و هواپیماهای بدونسرنشین در دهه گذشته تشبیه کرد. او بارها درباره اینکه آمریکا اذعان به استفاده از این سلاحها بکند، ابراز نگرانی کرده بود چراکه حتی در شرایط مشخص و اقدام کردن به صورت کاملا آگاهانه، این حرکات میتواند باعث توجیه حملات تروریستها و هکرها شود.
یکی از مشاوران اوباما گفت که ما به طعنه بارها با او در این زمینه بحث کردیم. یکی دیگر از مشاوران رئیسجمهور گفت که دولت در برابر این مساله که اذعان کند در حال ساخت سلاحی است که هنوز امکانات آن به طور کامل کشف نشده، مقاومت میکرد و آقای اوباما بیان میکرد که اگر این سلاح واقعا بتواند ایران را متوقف کند، پس گزینه دیگری برای انتخاب وجود ندارد. اوباما به دستیارانش گفته بود اگر بازیهای المپیک شکست بخورند، دیگر زمانی برای اثرگذاری تحریمها و راهکارهای دیپلماتیک نیز باقی نمیماند. اسرائیل میتواند آغازگر حملهای نظامی باشد که میتواند درگیری را در سراسر منطقه گسترش دهد.
طرح بوش
انگیزه اصلی برای طراحی بازیهای المپیک به زمان دولت جورج بوش در سال 2006 بازمیگردد. هنگامی که جورج دبلیو بوش رئیسجمهور آمریکا بود چندین گزینه در برخورد با ایران در دست داشت. متحدان اروپایی آمریکا اما با توجه به هزینههای تحریم ایران، خود به چند دسته تقسیم شده بودند و دروغ منتشر شده درباره سلاحهای کشتار جمعی صدام باعث شده بود بوش اعتبار کمی در میان رهبران جهان داشته باشد. ایرانیها هم ناامید از مذاکرات هستهای، غنیسازی اورانیوم را در سایتهای زیرزمینی در نطنز ادامه میدادند و ما 3 سال پیش این را متوجه شدیم.
محمود احمدینژاد رئیسجمهور ایران، خبرنگاران را به تور بازدید از تاسیسات هستهای ایران برد و از برنامههای دولتش برای رساندن تعداد سانتریفیوژها به 50 هزار عدد صحبت کرد. برای کشوری که تنها یک رآکتور هستهای داشت که سوخت آن را هم روسها تامین میکردند، صحبت از تعداد بالای سانتریفیوژ و برنامههای هستهای غیرنظامی به نظر دولت بوش مشکوک میآمد. آنها میترسیدند که سوخت تولید شده توسط نیروگاهها در سایتی دیگر ذخیره شده و اگر ایرانیان یک تصمیم سیاسی برای استفاده از این سوختها بگیرند، میتوانند بهراحتی آن را برای مصارف نظامی نیز صرف کنند. جنگطلبان در دولت جورج بوش مانند دیک چنی معاون رئیسجمهور، بارها از او خواستند که مساله حمله به تاسیسات هستهای ایران را در نظر بگیرد اما دولت با بررسی مساله به این نتیجه رسید که حمله نظامی به ایران تنها به شعلهورتر شدن آتش جنگ در منطقه کمک میکند و البته با نتایج مشخصی نیز همراه نخواهد بود.
برای سالها CIA به دنبال وارد کردن قطعات معیوب و طرحهای ناقص به سیستمهای ایران بود اما این خرابکاریها- حتی با تلاش برای منفجر کردن آنها- اثرات کمی داشت. ژنرال جیمز کارترایت که واحد عملیات سایبری کوچکی را در داخل فرماندهی استراتژیک ایالات متحده تاسیس کرده و مسؤول بسیاری از نیروهای هستهای آمریکا بود برای ارائه ایده جدید خود به دولت بوش به تیم امنیت ملی او پیوست. او در نهایت سلاحی سایبری را به دولت بوش پیشنهاد کرده بود که به مراتب پیچیدهتر از تمام سلاحهای قبلی به کار برده شده در ایالات متحده بود. هدف این سلاح دسترسی و کنترل کامپیوترهای صنعتی نطنز بود تا بتواند دسترسی این کامپیوترها به اینترنت را که در واقع دسترسی این کامپیوترها به دنیای بیرون از این تاسیسات بود، قطع کند و به اصطلاح فنی آن، شکاف هوا در این کامپیوترها ایجاد کند. این کد تنها روی کامپیوترهایی اثر داشت که سانتریفیوژها را کنترل میکردند.
نخستین مرحله این بود که کد کامپیوتری به نام فانوس دریایی ساخته شود که به رایانههای ساخت شرکت آلمانی زیمنس و کامپیوترهای ساخت ایران وارد شده عملیاتهای آنان را شناسایی کرده و نقشهبرداری کند. ایده اولیه این بود که این کد کامپیوتری نقشهای اولیه از طراحی مدارهای برق نیروگاه نطنز تهیه کند تا بتوان طریقه کنترل مدارها و ردیابی کامپیوترها به سانتریفیوژها را شناسایی کرد. اما اتصالات برقی بشدت پیچیده بود و هر تلاشی برای به دست گرفتن کنترل سانتریفیوژها میتوانست به شکست بینجامد. در نهایت فانوس دریایی باید با خانه تماس میگرفت، خانهاش هم جایی نبود جز آژانس امنیت ملی آمریکا و از طریق این تماس باید تمام اطلاعات ساختاری و ریتم روزانه غنیسازی در کارخانه را توضیح میداد. پیشبینیها از موفقیت این طرح اما حکایت از انتظار کم طراحان از موفقیت این طرح داشت. یکی از شرکتکنندگان در جلسه آژانس امنیت ملی معتقد بود که این تلاش گسترده مانند انداختن دانهای شن و ماسه به درون چرخدندههای دستگاههای سانتریفیوژ ایرانی بود و بوش تردید داشت که این مساله جواب بدهد اما در هر صورت گزینه دیگری در دست نبود.
سورپرایز استاکس نت
اوباما در حالی دفترش در کاخ سفید را تحویل گرفت که در طول مبارزات انتخاباتی به مسائل سایبری علاقه نشان داده بود و البته تنها از این بعد به ماجرا پرداخته بود که نگران حریم شخصی افراد در محیط اینترنت و خطرات و احتمالات حمله به زیرساختها مانند شبکههای الکتریکی و سیستمهای کنترل هوایی است. او بعد از انتخاب شدن دستور به بررسی و مطالعه عمیقی درباره چگونگی بهبود دفاع آمریکا داد و با سر و صدای زیاد خبر این کار را در اتاق شرقی کاخ سفید اعلام کرد. چیزی که اوباما اعلام نکرد این بود که او هنر جنگ سایبری را نیز آموخته بود. معماران و طراحان بازیهای المپیک، اغلب اوباما را در اتاق وضع ملاقات میکردند و چیزی با خود داشتند که به آن «پتوی اسب» میگفتند؛ نقشهای شماتیک از امکانات تولید هستهای ایران.
اوباما هر بار پس از اینکه حملهای صورت میگرفت، دستور ادامه کار را صادر میکرد و هر چند هفته یکبار - معمولا بعد از حملهای مهم - وضعیت کار و به روز رسانیها را کنترل میکرد و مرحله بعدی را مورد بررسی قرار میداد. یکی از مقامات ارشد دولت گفت: «اوباما از همان روز اولی که وارد دفتر شد به طور عمیق به تمام راههای مقابله با ایران فکر میکرد و به دنبال راههایی برای کاهش سرعت ایران در دستیابی به انرژی هستهای بود، از دیپلماسی و تحریم بگیرید تا تصمیمات اصلی دیگر و بهتر است بگوییم هر اقدام دیگری که در این زمینه صورت گرفت نیز بر اساس همین قانون بود».
اما خوش شانسی زیاد ادامه پیدا نکرد و در تابستان سال 2010 ویروس استاکس نت که قرار بود فقط در تاسیسات نطنز باقی بماند، مانند اینکه در تمام قفسهای یک باغ وحش را باز کرده باشند، به تمام کامپیوترهای دنیا سرایت کرد. چپانه پانتا و 2 تن دیگر از بازیکنان اصلی بازیهای المپیک - ژنرال کارترایت معاون رئیس ستاد مشترک ارتش و مایکل جی مورل معاون مدیر سازمان سیا- باید خبر را به جو بایدن و اوباما میدادند. آنها گفتند که یک خطا در کد ویروس ارسال شده، باعث انتشار آن در سراسر جهان شده است، یکی از مهندسان نطنز رایانه خود را به کامپیوترها وصل کرده و بعد از اینکه از آنجا بیرون آمده و به اینترنت وصل شده، آن را به سراسر دنیا منتقل کرده است. بعد از آن معلوم شد که این خطا در اثر باگ و اسکالی بوده که مهندسان اسرائیلی و آمریکایی در کد نویسی داشتند. در اتاق رئیسجمهور، یکی از افراد به اوباما گفت «ما فکر میکنیم که این خطا به دلیل اصلاحاتی که اسرائیلیها در کد انجام دادند، رخ داده است و نمیدانیم ما هم در آن دخیل بودهایم یا نه.»
بعد از صحبتهای مطرح شده در اتاق و سوالی که اوباما از کارشناسان پرسیده بود، آنها تصور میکردند که اوباما از عواقب انتشار این ویروس نگران است اما او به گروه گفت، به اندازه کافی اطلاعات در این زمینه نداریم و بعد از مدتی دستور به ادامه حملات سایبری داد. این حملات بهترین امید آمریکا برای مقابله با فعالیتهای هستهای ایران بود مگر اینکه تحریمها بیشتر و سختتر شده و باعث کاهش درآمدهای نفتی ایران شود.
آینده نامعلوم سلاح
حملات سایبری آمریکا تنها به ایران محدود نمیشود اما همانطور که یکی از مقامات دولتی گفته است «بیشترین تمرکز دولت روی این کشور بوده است». هیچ دلیلی وجود ندارد که باور کنیم این حملات برای مدت زیادی باقی میمانند. برخی اعضای دولت این پرسش را مطرح کردهاند که چرا درباره کره شمالی از چنین روشهایی استفاده نشده است و برخی دیگر به دنبال فرصتی برای استفاده از این سلاحها در برابر برنامههای نظامی چین و نیروهای ارتش سوریه و عملیاتهای القاعده در سراسر جهان هستند. یکی از مقامات اطلاعاتی سابق گفت: «ما در نظر داریم حملات بیشتری نسبت به آنچه تا امروز انجام دادهایم، انجام دهیم». اوباما بارها به دستیارانش گفته استفاده از این سلاحها یا استفاده بیش از حد از آنها با ریسکهایی مواجه است.
در واقع هیچ کشوری مانند ایالات متحده وابسته به سیستم کامپیوتری نیست و زیرساختهایش تا این حد به سیستمهای نرمافزاری وابسته نیستند و در نتیجه هیچ کشوری مانند ایالات متحده نسبت به این ویروسها آسیبپذیر نیست. در اینجا تنها زمان مطرح است و کارشناسان بر این عقیدهاند تا قبل از اینکه کشوری بخواهد از این سلاح علیه آمریکا استفاده کند، میتوانند از این سلاح علیه ایران استفاده کنند. در این گزارش همچنین درباره نقش رژیم صهیونیستی در تهیه ویروسها و کرمهای کامپیوتری جدید علیه تاسیسات هسته ای ایران بحث شده که در شماره آینده روزنامه در گزارشی به این موضوع پرداخته می شود.