وزیر امور خارجه آمریکا در سفر آسیایی خود نتوانست دستاورد قابل توجهی را نصیب واشنگتن کند.
هیلاری کلینتون وزیر امور خارجه آمریکا پس از دیدار و گفتگو با مقامات چینی در چارچوب چهارمین دور مذاکرات سالانه راهبردی و اقتصادی چین و آمریکا، پکن را به مقصد بنگلادش ترک کرد و برای ملاقات با رهبران این کشور وارد «داکا» پایتخت بنگلادش شد.
کلینتون پس از بنگلادش به هند سفر کرد و مذاکرات راهبردی خود را با رهبران این کشور در دهلی نو پیگیری کند.
در سفر آسیایی وزیر امور خارجه آمریکا، «تیموتی گایتنر» وزیر خزانهداری و شماری از دیپلماتهای بلند پایه آمریکایی وی را همراهی کردند.
پیگیری اهداف راهبردی و میانبرد
سفر به آسیا برای کلینتون، صرف نظر از دیدار با مقامات چینی، تلاشی جدی برای اشتراک نظر و جلب همراهی دو غول آسیایی (چین و هند) با واشنگتن به حساب میآمد که اهدافی بلند مدت و میانبرد را دنبال میکند.
در سطح کلان، چین و هند به عنوان دو کشور مهم آسیایی، توانستهاند با رشد اقتصادی خیرهکننده و صعود در سلسله مراتب اقتصاد بینالملل و بازار تجارت آزاد جهانی، جایگاه خود را به رخ رقبای غربی به ویژه آمریکاییها بکشند و در تعامل با قدرتهای سنتی در اقتصاد جهان، خود را به عنوان شرکایی راهبردی مطرح کنند.
در این پیوند میتوان گفت که چین در وضعیت کنونی شریک استراتژیک چین در حوزه تجارت و مبادلات اقتصادی و مالی به شمار میرود.
علاوه بر این، به همان میزان که چین در زمینههای اقتصادی توانسته با آمریکا شراکت راهبردی برقرار کند، رقیبی سرسخت برای واشنگتن در ابعاد سیاسی و امنیتی به شمار میرود که اهداف و سیاستهای مستقل و متفاوتی را در زمینه تحولات جهانی دنبال میکند.
هند نیز از نگاه کارشناسان، به واسطه توان و مزیتهای ملی این کشور، مقصد انتخاب راهبردی آمریکا در منطقه جنوب آسیا به شمار میرود و لزوم هماهنگی و اشتراک نظر واشنگتن و دهلی نو در روابط دو جانبه و رخدادهای منطقهای و بینالمللی، از دید مقامات کاخ سفید بیش از پیش ضروری به نظر میرسد.
مذاکره در سایه بحران
در شرایطی که دستگاه دیپلماسی آمریکا از مدتها قبل به فرصت گفتگوهای راهبردی با چین چشم دوخته و به دنبال دستیابی به نقاط تفاهم چشمگیری با این رقیب بین المللی در جریان مذاکرات اخیر بود، اما در عمل نتوانست به اهداف مورد نظر خود در پکن دست یابد.
به باور بسیاری از تحلیل گران، پناهندگی فعال حقوق بشر چینی به سفارت آمریکا در پکن و حمایت واشنگتن از این پناهجو که نارضایتی شدید مقامات حزب کمونیست چین را برانگیخت، به عنوان مهمترین دلیل سردی فضای مذاکرات، موجب شد تا توافقات مورد نظر، تحت الشعاع مذاکرات پیدا و پنهان حقوق بشری مقامات آمریکایی با چینیها قرار گیرد.
در عرصه تعاملات اقتصادی و تبادلات تجاری، موضوعاتی نظیر پایین نگه داشتن نرخ «یوان» واحد پول ملی چین در برابر دلار آمریکا و اعمال تدابیر و قوانین گمرکی برای جلوگیری از ورود برخی کالاهای آمریکایی به چین در ماههای اخیر، همواره مورد اعتراض آمریکاییها بوده است.از این رو تلاش برای کاهش میزان کسری 200 میلیارد دلاری در تجارت با چین، از جمله مهمترین اهدافی بود که از سوی کلینتون در پکن دنبال میشد.
در چارچوب تحولات جاری بین المللی، رسیدن جریان مذاکرات گروه پنج به علاوه یک به مرحله حساس مذاکرات بغداد، موجب شد کلینتون به امید همراهسازی بیشتر چینیها برای اعمال فشار بر جمهوری اسلامی ایران، خواستار همکاری بیشتر پکن با واشنگتن شود و اعلام کند که همسویی بیشتر چین با آمریکا، به بهترین وجه راه حل مناقشات پیرامون پرونده هستهای جمهوری اسلامی ایران را هموار خواهد کرد.
در پیوند با تحولات سوریه، واشنگتن در ماههای اخیر به صورت مکرر مسئولان چینی را به انفعال متهم کرده بود.
کلینتون در سفر به پکن، اظهار داشت که در شرایط کنونی، بایستی اعضای جامعه بینالملل از جمله چین و آمریکا، با وادارسازی رژیم سوریه به انجام وظایف و تعهدات بینالمللی و نیز مسئولیت در قبال حقوق اساسی شهروندان این کشور، از به خطر افتادن اعتبار شورای امنیت جلوگیری به عمل آورند. در رابطه با تحولات سودان نیز، کلینتون ضمن ستایش از رأی مثبت چین به قطعنامه شورای امنیت در حمایت از طرح صلح اتحادیه آفریقا، خواستار همراهی بیشتر پکن با مواضع و سیاستهای جامعه جهانی در خصوص تحولات سودان شد.
اما نرمش و به عبارتی عقب نشینی کلینتون در برابر حکومت پیونگ یانگ که در بیانیه پایانی مذاکرات راهبردی چین و آمریکا آشکار شد، از دید بسیاری از ناظران، در تعامل و مذاکره با دولت چین به عنوان بزرگترین حامی بین المللی حکومت کره شمالی حاصل شد.
در این رابطه، وزیر امور خارجه آمریکا اعلام کرد: «در صورتی که کره شمالی مسیر خود را تغییر دهد، آمریکا آماده همکاری با این کشور است. همچنین رهبری جدید در پیونگ یانگ هنوز فرصت این را دارد که مسیر خود را تغییر داده و منافع مردم کشور خود را در اولویت قرار دهد.»
با توجه به اظهارت مقامات دیپلماتیک چین و آمریکا، در بیانیه پایانی که در قالب تعارفات معمول دیپلماتیک، چیزی جز تاکید بر لزوم همکاری و همگرایی بیشتر در سطوح مختلف و بیان دیدگاههای دو کشور در خصوص موضوعات بین المللی و منطقهای در آن به چشم نمیخورد، بسیاری از ناظران، سفر کلینتون به پکن را فاقد دستاورد عملی برای دستگاه دیپلماسی آمریکا دانستند.به نظر میرسد چینیها همچنان بر مواضع خود در قبال ایران، سوریه و کره شمالی تاکید دارند و در آینده نیز از آن به عنوان برگ برندهای در برابر واشنگتن استفاده خواهند کرد.
در زمینه تعاملات دو جانبه اقتصادی نیز چینیها در مذاکرات خود چنین استدلال کردند که آمریکا در روابط اقتصادی با دهها کشور دیگر نیز دارای کسری تراز تجاری است و پکن حاضر نیست به خاطر حساسیتهای بیمورد آمریکا از مزیتهای اقتصادی و تجاری خود در روابط دو جانبه تجاری ـ اقتصادی چشم پوشی کند.علاوه بر آنچه گفته شد، به گمان تحلیلگران، به موازات سایه گستر شدن ابرهای تنش زای تحمیل شده بر فضای مذاکرات به واسطه دعوای حقوق بشری اخیر، کلینتون در ازای ارائه درخواستهای خود به مقامات پکن، هیچ امتیاز، مشوق یا کارت برندهای با خود به پکن نبرده بود تا نظر مساعد چینیها را نسبت به همراهی و همگرایی بیشتر با واشنگتن جلب کند.
تلاش برای جبران ناکامیها
وزیر امور خارجه آمریکا با توجه به دستاوردهای کم مذاکرات پکن، امیدوار بود تا در جریان سفر خود به هند، ناکامیهای گفتگوهای راهبردی با چین را به فراموشی بسپارد.
علاوه بر گفتگوهای راهبردی واشنگتن ـ دهلی نو بر سر مؤلفههای همکاریهای دو جانبه اقتصادی و نظامی ـ امنیتی، موضوع جلب مشارکت بیشتر هندیها در اعمال فشار بر جمهوری اسلامی ایران، از جمله مهمترین دستورکارهای سفر کلینتون به هند بود.
در شرایطی که چینیها حتی حاضر نشدند برای همراهی بیشتر با واشنگتن، اعلام کنند که از بیمه کشتیهای حامل محمولههای سوختی ایران به مقصد شرق آسیا چشم پوشی خواهند کرد، آمریکاییها تلاش کردند تا پروژه کاهش مبادلات تجاری تهران ـ دهلی نو و خرید نفت ایران توسط هند را در این کشور کلید بزنند.
بنا بر تحلیل برخی رسانههای غربی، دستیابی تهران و دهلی نو به برخی توافقات تجاری در جریان سفر دو ماه پیش هیات بلند پایه اقتصادی هند به ایران و همچنین حضور هیأت بازرگانی جمهوری اسلامی ایران در هند برای پیگیری توافقات پیشین و گسترش روابط، موجب تکاپوی دستگاه سیاست خارجی آمریکا برای جلوگیری از نزدیک شدن بیش از پیش تهران و دهلی نو شد.
در حالی که آمریکا و هند دارای روابطی گسترده و نزدیک در زمینههای مختلف هستند و از ماهها پیش از این، موضوعات متعددی در زمینههای مختلف در دستور کار مذاکرات این دو کشور قرار گرفته بود، اما در این دور از گفتگوهای مقامات آمریکایی و هندی، موضوع روابط دهلی نو ـ تهران و همراهی بیشتر هند با تحریمهای مورد درخواست غرب، از اهمیت خاصی برخوردار بود.
جمهوری اسلامی ایران با صدور روزانه 340 هزار بشکه نفت، دومین کشور تامینکننده انرژی مورد نیاز هند به شمار میرود و در مقابل، صادرات نزدیک به 3میلیارد دلاری این کشور به ایران، بازار کشورمان را به یکی از مهمترین مقاصد کالاهای تجاری هند تبدیل کرده است.
از آن گذشته، اجرایی نشدن تحریمهای نفتی اتحادیه اروپا علیه ایران تا این لحظه، توافق دهلی نو و تهران بر سر پرداخت بخش مهمی از خرید نفتی هند به روپیه (واحد پول ملی هند) و افزایش حجم تبادلات کالا به کالا در تعاملات اقتصادی دو کشور در ماههای اخیر که منافع متقابل تجاری چشمگیری در پی داشته است، پذیرش درخواست کلینتون مبنی بر کاهش سطح روابط با ایران را توسط مقامات دهلی نو، با دشواریهای جدی روبرو کرد.
هندیها حتی خواستههای قدیمی خود از آمریکا را مثل فروش بیشتر اورانیوم به هند، رفع برخی تحریمهای تسلیحاتی، دریافت سیستمهای فوق پیشرفته نظامی یا موافقت با معافیت هند از تحریمهای تکمیلی ارزی و نفتی، در قبال تن دادن به چشم پوشی از گسترش روابط با تهران، برای کلینتون مطرح نکردند.
در این زمینه نشریه هندی «ایندین اکسپرس» کار دیپلماتهای هندی در مذاکرات همزمان با تهران و واشنگتن را بسیار دشوار توصیف و آن را به راه رفتن بر روی بند تشبیه کرد. با توجه به حضور همزمان هیات تجاری جمهوری اسلامی ایران و دیپلماتهای آمریکایی به سرپرستی کلینتون در هند، تصمیمگیری مقامات هندی برای برقراری تعادل و توازن در دو سوی محورهای ناهمخوان و متعارض تعاملات خود با ایران و واشنگتن، بسیار دشوار بود.