محیط نوین سیاسی و نقشآفرینی بازیگران
عمدهترین ویژگی عراق جدید که آن را از دهههای سابق و دوره تحت حاکمیت رژیم بعث متمایز میسازد، حضور و نقشآفرینی بازیگران متعدد در آن از جمله گروههای اجتماعی و سیاسی داخلی و نیروهای ائتلاف میباشد. برخلاف دوره بعث که قدرت سیاسی در انحصار یک گروه خاص بود و شیعیان و کردها به ندرت در ساختار سیاسی مشارکت داشتند، فروپاشی رژیم صدام و از بین رفتن ساختارهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و نظامی آن، شرایطی را به وجود آورد که در پی آن گروههای مختلف اجتماعی و سیاسی عراق و ائتلاف برای ایجاد ساختارهای نوین به رقابت و منازعه پرداختند.
محیط نوین سیاسی پس از اشغال در عراق، نخستین فضای آزاد و رقابتی برای مشارکت و رقابت بازیگران داخلی این کشور از زمان شکلگیری آن بود. این شرایط جدید باعث شد تا شکافهای اجتماعی و اهداف و آرمانهای مبتنی بر آن در محیط و فضای سیاسی وارد شود و هویت اجتماعی به اصل اولیه و اساسی موجودیت سیاسی گروهها تبدیل شده و رفتارها و سیاستهای آنها را تعیین نماید. برگزاری دو دوره انتخابات مجلس و یک همهپرسی قانون اساسی در عراق نشان داد که هویت اجتماعی و منافع و آرمانهای مبتنی بر شکافهای اجتماعی اصلیترین عامل تعیینکننده در رفتار انتخاباتی و سیاسی عراقیها بوده است.(1)
دو شکاف عمده قومی و فرقهای در عراق یعنی شکاف کردی عربی و شکاف شیعه سنی باعث ایجاد سه گروه اجتماعی اصلی کردها، شیعیان و اعراب سنی شده است. کردها دارای مذهب سنی و شیعه هستند، اما قومیت اساس تعیینکننده رفتار آنها میباشد، اما اعراب به دو بخش شیعیان و اعراب سنی تقسیم میشوند. شکافها و گروهبندیهای مذکور باعث شده است که به تدریج منافع و همگرایی مردم عراق در حول و حوش هویت اجتماعی آنها شکل گرفته و اهداف و آرمانهای مبتنی بر این شکل از گروهبندی به اصلیترین عامل تعیینکننده رفتار سیاسی تبدیل شده است. نکته مهم آن که استفاده ابزاری حکومتهای پیشین از شکافهای اجتماعی در جهت منافع حکومتی خود باعث تعمیق اختلافات بین گروهها و به ویژه اعراب سنی با شیعیان و کردها شده است.(2)
در شرایط کنونی و در آستانه تشکیل دولت دایمی در عراق، گروههای سیاسی شیعی حاضر در روند سیاسی و مجلس نمایندگان در قالب ائتلاف عراق یکپارچه گرد هم آمدهاند و شامل مجلس اعلای انقلاب اسلامی، حزبالدعوه با شاخه اصلی و شاخه تنظیم، گروه صدر، حزب فضیلت و برخی شخصیتهای مستقل نظیر حسین شهرستانی میباشد. گروههای کرد در قالب مخالف کردستانی در انتخابات مجلس شرکت کردند و دربرگیرندۀ دو حزب اصلی کردی یعنی اتحادیه میهنی و حزب دموکرات و برخی گروههای کوچکتر است. حزب اسلامی کردستان نیز به صورت جداگانه در انتخابات شرکت کرد.
گروههای اعراب سنی نیز در قالب دو ائتلاف جداگانه، جبهه توافق عراق شامل حزب اسلامی عراق، شورای گفتوگوی ملی و کنفرانس مردم و دیگری جبهه گفتوگوی ملی در روند سیاسی عراق حضور دارند. فهرست العراقیه به رهبری ایاد علاوی نیز گروهی است که متشکل از شیعیان سکولار، اعراب سنی و برخی گروههای کرد میباشد و با نمایندگان کمتر در مجلس نمایندگان حضور دارد.
بازیگر عمده دیگری که به غیر از گروههای عراقی مذکور در فرایند تشکیل دولت دایمی در عراق تأثیرگذاری و نقش عمدهای دارد، ائتلاف خارجی به رهبری آمریکا میباشد. آمریکا به همراه دیگر متحدان خود، از ابتدای اشغال عراق سعی در پیشبرد و هدایت روند سیاسی عراق بر مبنای اهداف و در چارچوب منافع و برنامههای منطقهای خود داشته است. آمریکاییها با اشغال نظامی عراق و کنترل امور امنیتی و حضور در معادلات سیاسی، عمدهترین بازیگر تأثیرگذار خارجی در تحولات عراق بودهاند و نقش و تأثیرگذاری آنان و شدت فعالیتهایشان در جریان تشکیل دولت دایمی عراق از مراحل پیشین بیشتر شده است و این امر بر پیچیدگیهای رقابتها و منازعات بین گروههای مختلف افزوده است.(3) در زیر به عملکردها و رفتارهای هر یک از گروههای عراقی و آمریکا در روند تشکیل دولت دایمی در عراق میپردازیم.
الف. گروههای شیعی
ائتلاف عراقی یکپارچه که اکثر گروههای شیعی را در بردارد، توانست در انتخابات مجلس نمایندگان بیشترین تعداد کرسیها را به دست آورد و طبق قانون اساسی عراق این ائتلاف باید نخستوزیر را انتخاب کند. گروههای شیعی در انتخابات پیشین نیز اکثریت را به دست آوردند و پست نخستوزیری و پستهای با اهمیت دیگری چون وزارت کشور را در دولت اشغالی در اختیار داشتند. در این دوره نیز گروههای شیعی ضمن مذاکره در خصوص تعیین نخستوزیر دولت دایمی، بر به دست آوردن پستهای وزارتی عمده نیز تأکید داشتند.
هرچند که ائتلاف با توجه به علل مختلفی چون حمایت مرجعیت شیعی، فراگیری وسیع گروههای مختلف شیعی و تمایل شیعیان به حفظ یکپارچگی خود در مقابل دیگر گروههای اجتماعی عراق، در انتخابات پیروز شد، اما رفتارها و عملکرد این گروهها بعد از انتخابات و در جریان تشکیل دولت دایمی عراق حاکی از رقابتهای قابل توجه در میان احزاب و گروههای شیعی است. محور عمده رقابت گروههای شیعی با همدیگر در مورد تعیین نامزد پست نخستوزیری بوده است و این رقابت حتی در ابتدا حزبالدعوه و مجلس اعلای انقلاب اسلامی را به مذاکره با کردها و دیدار با رهبران کرد رهنمون ساخت.
در ابتدا سه نامزد اصلی مطرح شده در میان گروههای شیعی برای پست نخستوزیری شامل ابراهیم جعفری از حزبالدعوه، عادل عبدالمهدی از مجلس اعلای انقلاب اسلامی و حسین شهرستانی به عنوان نامزدی مستقل در ائتلاف عراق یکپارچه بود. اما با کمرنگ شدن زمینههای حضور شهرستانی در مرحله بعد ندیم الجابری از حزب فضیلت به جعفری و عبدالمهدی اضافه شد. به تدریج و با انجام مذاکرات و رایزنیهای گوناگون سرانجام جعفری و عبدالمهدی به عنوان دو نامزد اصلی نخستوزیری مطرح شدند و در نهایت با انجام رأیگیری در میان نمایندگان شیعه، ابراهیم جعفری با اختلاف یک رأی نسبت به عبدالمهدی از سوی ائتلاف برای پست نخستوزیری معرفی شد.
طولانی شدن روند معرفی نامزد نخستوزیری از سوی ائتلاف عراق یکپارچه و سرانجام عدم توافق و واگذاری این انتخاب به رأیگیری، حاکی از رقابت فزاینده بین گروههای شیعی و به ویژه حزبالدعوه و مجلس اعلای انقلاب اسلامی است. اما عدم واگرایی و حفظ انسجام این گروهها با وجود رقابتهای مذکور و توسل به ساز و کارهای مناسب برای پیشبرد امور سیاسی نشان میدهد که گروههای شیعی به مشکلات و پیامدهای منفی احتمالی ناشی از عملکرد جداگانه و ناهماهنگی واقف بوده و در جهت انسجام و همراهی تلاش میکنند. چرا که فروپاشی ائتلاف و جدایی گروههای شیعی میتواند به تضعیف شدید شیعیان در مقابل گروههای کرد و اعراب سنی و سرانجام تضعیف مجدد قدرت آنان در ساختار سیاسی جدید منجر شود.
از علل عمده انتخاب ابراهیم جعفری برای پست نخستوزیری از سوی ائتلاف میتوان به حمایت قاطعانه هواداران صدر از وی اشاره کرد. گروه صدر که برای نخستین بار در روند سیاسی و انتخابات مشارکت کرد، با داشتن حدود 30 کرسی از مجلس نمایندگان تاکنون تأثیرگذاری فزایندهای در معادلات درون ائتلاف و تحولات سیاسی عراق داشته است. رقابتهای هواداران صدر با بدریون و مجلس اعلای انقلاب اسلامی و نزدیکی دیدگاهها و سیاستهای آن در مواردی چون فدرالیسم و ایجاد مناطق خودمختار و مسئله کرکوک با جعفری از عوامل اصلی حمایت صدریون از جعفری در مقابل عادل عبدالمهدی، شخصیت میانهرو مجلس اعلای بوده است.(4)
با وجود انتخاب جعفری از سوی ائتلاف عراق یکپارچه برای پست نخستوزیری، سایر گروههای عراقی یعنی کردها، اعراب سنی و شیعیان سکولار و همچنین مقامات آمریکایی به نامزدهای دیگر و به ویژه عادل عبدالمهدی تمایل بیشتری داشته و از این رو مخالفت خود را با نخستوزیری جعفری اعلام کردند. اما این مخالفت تأثیری بر حمایت صدریون و حزبالدعوه از جعفری نداشت و تنها عناصری از مجلس اعلای تمایل خود به کنارهگیری وی را نشان دادند. با توجه به شرایط مذکور و پافشاری جعفری بر ابقای خود در پست نخستوزیری، تعیین نخستوزیر در حال ارجاع به مجلس نمایندگان است.
رفتار گروههای شیعی عراق در طی فرآیند رقابتها و منازعات مربوط به تشکیل دولت دایمی و تعیین نامزد نخستوزیری از یک سو نشاندهندۀ رقابتها و اختلافات بین این گروهها و همگرایی و همبستگی شکنندۀ بین آنها و لزوم هوشیاری آنان برای کنترل این رقابتهاست و از سوی دیگر نشان میدهد که گروههای شیعه در عین رقابت و اختلاف تمایل دارند که به همکاری و هماهنگی با یکدیگر برای افزایش قدرت در مقابل سایر گروههای اجتماعی عراق و بازیگران خارجی ادامه دهند.
ب. گروههای کرد
گروههای کرد بعد از فروپاشی رژیم بعث به صورت فعالانهای در روند سیاسی مشارکت کردند. کردها در انتخابات مجمع ملی انتقالی بعد از شیعیان دومین گروه عمده پیروز بودند و به همراه ائتلاف عراق یکپارچه، دولت انتقالی را تشکیل دادند. اما در انتخابات مجلس نمایندگان به دلیل مشارکت گروههای سیاسی اعراب سنی، تعداد کرسیهای کردها در حد قابل توجهی کاهش یافت و این امر باعث کاهش قدرت تأثیرگذاری و چانهزنی آنها برای تشکیل دولت نسبت به دورۀ قبل شده است.
کردها در نحوۀ همراهی و ائتلاف با دیگر گروههای عراقی جهت تشکیل دولت، عنوان نمودند که آنها اهداف و برنامهها و آرمانهای خود و میزان همگرایی سایر گروهها با این اهداف و برنامهها را مدنظر قرار میدهند و از جمله اهداف خود فدرالیسم، دموکراسی و حل و فصل مسئله کرکوک را مطرح ساختند. با مطرح شدن طرح ایجاد دولت وحدت ملی و مشارکت تمام گروهها در قدرت از سوی شیعیان، گروههای کرد نیز با اظهار تمایل به مذاکره با گروههای شیعی پرداختند و در جهت افزایش سهم خود در ساختار سیاسی تلاش نمودند. اما تعاملات کردها با شیعیان دارای فراز و نشیبهایی بوده است.
در ابتدا رهبران کرد با وجود عدم تمایل نسبت به نخستوزیری مجدد جعفری، تعیین نامزد این پست را به تصمیم ائتلاف عراق یکپارچه مربوط ساختند. اما به تدریج و به واسطه هماهنگی با سایر گروههای عراقی و رایزنی آمریکاییها به همراه گروههای اعراب سنی مخالفت خود را با نامزدی ابراهیم جعفری برای پست نخستوزیری اعلام کردند. مخالفت رهبران کرد و روابط نامناسب آنها با جعفری با انتخاب وی به عنوان نخستوزیر دولت انتقالی آغاز شد. در مدت زمان حاکمیت دولت انتقالی، کردها اتهامات مختلفی را علیه جعفری مطرح نمودهاند و با سیاستها و عملکردهای وی در دوره تصدی پست نخستوزیری مخالفت کردهاند. آنها عنوان میکنند که دولت جعفری بودجه لازم برای تعیین وضعیت شهر کرکوک مطابق ماده 58 قانون اداره انتقالی را اختصاص نداده است. علاوه بر این رهبران کرد جعفری را به انحصار قدرت و خودرأیی در اداره امور کشور متهم کردهاند.(5)
هدف اصلی کردها در مقطع کنونی افزایش وسعت و میزان خودمختاری دولت منطقهای کردستان از دولت مرکزی عراق و همچنین الحاق برخی مناطق دیگر و به ویژه کرکوک به منطقه کردستان میباشد. از نظر آنان ابراهیم جعفری مطابق انتظارات آنها و در جهت اهداف آنان حرکت نکرده است. لذا علاقهای به نخستوزیری مجدد وی نداشته و شخصیتهای شیعی میانهروتری چون عادل عبدالمهدی و حسین شهرستانی را ترجیح میدهند. عامل دیگری که باعث افزایش مخالفت و خشم رهبران کرد شد، سفر جعفری به ترکیه در اواخر ماه فوریه بود. این در حالی است که ترکها بر دخالت در امور عراق در صورت جداییطلبی کردها تأکید کردهاند.(6)
کردها که در تشکیل دولت انتقالی ضمن ائتلاف با شیعیان در دولت مشارکت کردند، اکنون با توجه به معرفی جعفری، به مخالفت و انتقاد شدید از وی پرداخته و این امر باعث ایجاد مشکلاتی عمده برای ائتلاف عراق یکپارچه شده است. عدم همراهی کردها با جعفری باعث کمبود آراء لازم از سوی ائتلاف برای انتخاب نخستوزیر شده است و ائتلاف عراق یکپارچه اکنون استفاده از آراء خود نظیر ترکمنها و آشوریها و یا معرفی فردی میانهروتر که مورد توافق گروههای دیگر باشد را پیشروی خواهد داشت.
ج. گروههای اعراب سنی
اعراب سنی در انتخابات مجمع ملی انتقالی از ورود به روند سیاسی اجتناب نموده و انتخابات را تحریم کردند، اما در انتخابات مجلس نمایندگان در ماه دسامبر در قالب دو ائتلاف عمده جبهه توافق به رهبری عدنان الدلیمی و جبهه گفتوگوی ملی به رهبری صالح المطلق در انتخابات شرکت کردند و توانستند که بخشی از کرسیهای مجلس را به خود اختصاص دهند. هر چند در ابتدا این گروهها به همراه برخی از گروههای دیگر چون فهرست العراقیه به رهبری ایاد علاوی نسبت به نتایج انتخابات اعتراض نموده و شرکت در تشکیل دولت را تحریم نمودند، اما به تدریج مواضع آنان دچار دگرگونی شد.
طرح تشکیل دولت وحدت ملی از سوی شیعیان و پافشاری بر مشارکت تمام گروهها در تشکیل دولت و همچنین تأکید آمریکاییها بر ورود اعراب سنی به روند سیاسی باعث شد که این گروهها در مذاکرات مربوط به تشکیل دولت دایمی مشارکت نمایند. اما در ابتدا گروههای اعراب سنی به همراه گروه علاوی در پی تشکیل دولت براساس مشارکت گروههای قومی فرقهای مختلف و بدون در نظر گرفتن استحقاق انتخاباتی بودند و این امر باعث بیتوجهی به نتایج انتخابات تلقی میشد و مورد مخالفت ائتلاف عراق یکپارچه قرار گرفت.
با تداوم روند تشکیل دولت و معرفی ابراهیم جعفری از سوی ائتلاف عراق یکپارچه برای پست نخستوزیری، گروههای سنی حاضر در روند سیاسی به همراه کردها و شیعیان سکولار به مخالفت با وی پرداخته و خواستار نامزدی فردی دیگر شدند. عملکرد اعراب سنی در مخالفت با جعفری از یک سو متأثر از همگرایی بیشتر بین آنها و آمریکاییها در دورۀ جدید (بعد از انتخابات) بوده و از سوی دیگر تحت تأثیر انتقادات و اتهامات آنها علیه جعفری در دوره تصدی نخستوزیری بوده است.
اعراب سنتی از عملکرد وزارت کشور تحت تسلط شیعیان انتقاد نموده و اتهاماتی را در خصوص شکنجه سنیها در زندانهای وزارت کشور و همچنین عملکرد شبهنظامیان شیعی مطرح کردهاند. اما سرانجام با توجه به بینتیجه ماندن تلاشهای مختلف داخلی و خارجی برای انصراف یا کنار گذاشتن جعفری از نخستوزیری و همچنین انجام توافقاتی برای تحدید قدرت نخستوزیر، گروههای عراب سنی برای کسب سهم بیشتر در دولت دایمی و همچنین تضعیف بیشتر ائتلاف شیعی تلاش میکنند.
د. ائتلاف
ائتلاف تحت رهبری آمریکا که از ابتدای اشغال این کشور در جریان دولتسازی و ایجاد ساختار سیاسی نوین در این کشور دخیل بوده است، در مدت زمان بعد از برگزاری انتخابات مجلس نمایندگان و روند تشکیل دولت دایمی بر دامنه فعالیتها و رایزنیهای خود با گروههای عراق افزوده است. آمریکاییها سعی در وارد ساختن تمامی گروهها به روند سیاسی و ایجاد دولتی فراگیر در عراق داشتهاند، اما این امر مانع از سیاستها و اقدامات آنها برای پیشبرد اهداف و منافع خود به واسطه استفاده از شکافها و اختلافات بین گروههای اجتماعی و سیاسی عراق نبوده است.
استفاده از شکافها و اختلافات موجود بین گروههای اجتماعی در عراق سیاست اصلی بسیاری از بازیگران خارجی ذینفع و ذینفوذ در عراق بوده است و آمریکا نیز در جریان روند سیاسی سعی در تقویت گروههای سازگار با اهداف و منافع خود، تضعیف گروههای غیرهمسو و حفظ توانایی خود برای استفاده از گروههای عراقی در مقابل یکدیگر، داشته است. مقامات آمریکایی در انتخابات مجلس نمایندگان به روی کار آمدن و قدرت گرفتن عناصر و گروههای لیبرال سکولار نظیر گروه ایاد علاوی علاقهمند بودند و در این راستا نیز تلاش نمودند، اما برخلاف انتظارات آنها شیعیان اسلامگرا در قالب ائتلاف عراق یکپارچه به اصلیترین نیروی سیاسی بعد از انتخابات تبدیل شدند.(7)
بعد از پیروزی شیعیان اسلامگرا در عراق، سیاست آمریکا در عراق براساس دو محور اصلی قرار داشته است. یکی از این محورها استفاده از گروههای اجتماعی و سیاسی و دیگر گروهها از جمله کردها، اعراب سنی و شیعیان سکولار در مقابل شیعیان اسلامگرا و در جهت کاهش قدرت و کنترل آنان و محور دیگر تلاش برای به قدرت رسیدن چهرههای میانهرو از میان ائتلاف عراق یکپارچه بوده است. آمریکا در این دوره به ویژه از طریق سفیر خود در عراق زلمای خلیلزاد سیاست نزدیکی بیشتری با نیروهای سنی برای ایجاد توازن در مقابل شیعیان طرفدار ایران را دنبال کرده است. اعمال فشار بر روی شیعیان و تأکید بر عدم کنترل وزارتخانههای امنیتی توسط شخصیتهای مرتبط با شبهنظامیان شیعی، تهدید به قطع کمکهای ایالات متحده به عراق، مذاکره با سران سنی در پایگاه نظامی استان انبار از عناصر این سیاست بوده است.(8)
غیر از گرایش آمریکا به سوی سنیها که در ماههای اخیر باعث بد شدن روابط آن با شیعیان شده است، مخالفت ائتلاف خارجی با نامزدی ابراهیم جعفری برای نخستوزیری از سوی ائتلاف عراق یکپارچه، عنصر دیگری از سیاستهای آن در روند دولتسازی در عراق میباشد. هر چند برخی از تحلیلگران ضعف مدیریت و رهبری جعفری را از علل اصلی مخالفت آمریکاییها با وی عنوان میکنند، اما بسیاری دیگر، مواضع ضدآمریکایی و مستقلتر جعفری، گرایش به سوی ایران و اجازه دادن به فعالیت شبهنظامیان شیعی چون ارتش مهدی و سپاه بدر را از علل اصلی این سیاست برمیشمارند.(9)
از آن جایی که آمریکاییها به نخستوزیری چهرههایی چون عادل عبدالمهدی و حسین شهرستانی علاقه داشتند، روی کار آمدن جعفری را به ویژه به خاطر پیوند با عوامل و گروههای ضدآمریکایی چون گروه صدر، استقلال بیشتر و نارضایتی کردها و سنیها از عملکرد آن، برخلاف منافع و اهداف خود ارزیابی کردند. از این رو مقامات آمریکایی با اعمال فشار بر شیعیان با شیوههای گوناگون و در آخرین تلاش سفر وزرای خارجه آمریکا و انگلستان به بغداد سعی کردند که تصمیم ائتلاف یکپارچه عراق برای نخستوزیری جعفری را تغییر دهند، اما تداوم حمایت گروه صدر و حزبالدعوه باعث شد تا تلاش آمریکاییها در این مرحله راه به جایی نبرد. با این وجود آمریکاییها برای ایجاد توازن در مقابل شیعیان اسلامگرا به راهکارهای دیگری چون اجازه فعالیت به شبهنظامیان سنی و ایجاد محدودیت برای عملکرد نیروهای امنیتی عراق توسل میجویند.(10)
فرجام سخن
بررسی رفتار بازیگران حاضر در روند سیاسی عراق در جریان تشکیل دولت دایمی در این کشور، اعم از گروههای داخلی و ائتلاف خارجی تحت رهبری آمریکا حاکی از الگوهای رفتاری متفاوت هر کدام از آنها در جهت اهداف و منافع خود میباشد. ویژگی رفتاری عمدۀ شیعیان اسلامگرا در قالب ائتلاف عراق یکپارچه، رقابتهای متداوم درونی در عین حفظ هماهنگی و همبستگی شکننده بوده است. الگوی رفتاری کردها بر همگرایی و همکاری تاکتیکی با گروههای مختلف در جهت دستیابی به اهداف عمده خود یعنی افزایش وسعت منطقه کردستان و خودمختاری بیشتر متمرکز بوده است، به طوری که مخالفت با جعفری و همسویی با آمریکاییها و اعراب سنی در این راستا بوده است.
اعراب سنی در پی افزایش قدرت و ارتقاء جایگاه خود با شیوههای گوناگون و از جمله همسویی با آمریکاییها، کسب حمایت از بازیگران خارجی و تضعیف گروههای شیعیاند. ائتلاف نیز از یک سو در پی کنترل و کاهش قدرت و نفوذ شیعیان اسلامگرا به واسطه سایر گروههای عراقی بوده و از سوی دیگر در جهت به قدرت رسیدن عناصر میانهروتر شیعی نظیر عادل عبدالمهدی و کنار گذاشتن ابراهیم جعفری تلاش کرده است. هدف آمریکاییها در عراق خرد کردن قدرت و گروههای سیاسی در عراق برای افزایش قدرت مانور، مدیریت و صحنهگردانی خود میباشد.