محمد ابن محمد، معروف به خواجه نصیرالدین طوسی در جمادی الاولی سال 597 در خانوادهای شیعی مذهب به دنیا آمد و در سال 672 درگذشت. خواجه در حوزههای مختلف قلم زده است. شرح او بر اشارات ابنسینا و ردالمحصل فخر رازی با تالیف تحصیلالمحصل موجب احیای فلسفه مشاء توسط او شد. در این میان او در اخلاق ناصری - که بیشتر جنبه سیاسی و اجتماعی دارد - متاثر از ارسطو با اخلاق شروع میکند و با خانواده و جامعه بحث را به پایان میبرد. اگر چه مقاله اول کتاب، ترجمه و شرح تهذیبالاخلاق مسکویه است اما «خواجه رنگ و بوی دیانتی آن را بسیار کرده و از افزودن اصطلاحات اسلامی خودداری نکرده است». عمده مباحث خواجه در باب عدالت در این مقاله آمده است. این امر حاکی از آن است که نگاه خواجه به عدالت از نظر اخلاق است. اشاره کوتاه خواجه به عدالت در مقاله سوم عمدتا راهبردی است. تلاش او در اساسالاقتباس با ذکر امثله و الفاظ سیاسی و اجتماعی و اخلاقی در این کتاب به دلیل کاربرد آنها در فن خطابه است و اصالت ندارد، و به عبارتی استطرادی است اما در همین استطرادی بودن هم کمتر به عدالت میپردازد.
نسبت عدالت با اخلاق
اما بحث مهمتر در باب آموزش عدالت را میتوان از کلیات کتاب خواجه دریافت. خواجه در مقدمه کتاب و فهرست کتاب را در سه مقاله و 30 فصل معروض میدارد. در مقاله اول که در تهذیب اخلاق است دو قسم مباحث را از هم تفکیک میکند: مبادی و مقاصد و پس از بیان مبادی هفت گانه که حول محور معرفت، کمال و سعادت نفس است، مقاصد دهگانه را تشریح میکند. او در مقصد اول تصریح میکند که تغییر اخلاق ممکن است.
نکته مهم در آرای خواجه توجیه و تبیین مطلوبیت عدل است. اگر انسانها به درکی بینالاذهانی - در هر سطح - از عدالت برسند و سپس مطلوبیت آن درک برای آنها محرز شود، تلاش کمتری صرف اجرای عدالت در جامعه - به ویژه از سوی دولتها - خواهد شد. چنان که میدانیم افلاطون در جمهوری - البته به زبان سقراط - قبل از پرداختن به عدالت از مطلوبیت و ضرورت آن بحث میکند. عمده تلاش افلاطون در تبیین همین توجیه است که البته خواجه به نحوی شامل آن را پی میگیرد. بخشی از فعالیت فکری اندیشمندان معاصر نیز به همین مسئله اختصاص یافته است. به عنوان مثال در اندیشه راولز لازم است افراد همه چیز را فرونهند و در پس پرده جهل بروند تا خالی از هر ذهنیت به تعریف و سپس اجماعی بر سر مفهوم عدالت برآیند.
فضیلت عدالت؛ حد وسط عدالت
خواجه پس از بیان مطلوبیت، و بلکه وجوب، تهذیب نفس به مکارم اخلاق و فضایل، و تقسیم فضایل به سه قوه ناطقه، غضبی و شهوانی، «عدد فضایل را به حسب اعداد این قوا» میداند. فضیلت علم و حکمت، فضیلت حلم و شجاعت و نهایتا فضیلت عفت و سخا «و چون این سه جنس فضیلت حاصل شود و هر سه با یکدیگر متمازج و متسالم شوند از ترکیب هر سه، حالتی متشابه حادث شود که کمال و تمام آن فضایل به آن بود و آن را فضیلت عدالت خوانند.» از نظر خواجه عدالت مربوط و معطوف به حوزه عمل است. او پس از بیان این که تحقق فضایل تعلق به عمل دارد میگوید: «از این جهت حصول عدالت موقوف بود بر حصول سه فضیلت دیگر». خواجه پس از بیان اجناس چهارگانه فضیلت، برای هر فضیلت انواعی بر میشمرد. و اضداد این اجناس را هم به نام اصناف رذایل، حصر میکند.
خواجه پس از توصیف فضیلت و رذایل به مرکز و اطراف دایره باز تمثیل ریاضی دیگری مطرح میکند و میگوید: «ملازمت فضیلت مانند حرکت بود بر خطی مستقیم و ارتکاب رذیلت مانن انحراف از آن خط و ظاهر است که میان دو حد، خط مستقیم جز یک نتواند بود و خطهای نامستقیم نامتنهای تواند بود». بر اساس همین وحدت خط مستقیم و نامتناهی بودن خطهای نامستقیم «محقان را ضعف بدایت است و قوت نهایت (چون روشنی صبح) و مبطلان را قوت بدایت است و ضعف نهایت که در اول کمال استیلا و غایت غلبه ایشان را میباشد و در آخر نیست و ناچیز میشوند چون تاریکی شب.» خواجه همچنین در جای دیگر عدالت را در مقابل تقدم و تاخر به معیت تمثیل میکند.
اکتساب فضیلت عدالت
خواجه تاکید میکند که «در انسان به حکم آن که جوهر او در فطرت مجبول بر تعلم و استکمال است» اگر چه به تذهیب قوه ناطقه نپردازد حال او جاری مجری حال حیوان است. او پس از بیان این مفروض، تصریح میکند که جلب همه فضیلتها و دفع همه رذیلتها از روی آگاهی و اکتساب و حکمت است: «پس معلوم شد که عفت و سخاوت و شجاعت نیکو نیاید الا از مرد حکیم و شرایط آن تمام نشود الا به حکمت تا هر نوعی به جای خویش و به وقت خویش و به مقدار حاجت و بر مقتضای مصلحت به کار دارد، پس هر عفیفی و شجاعی حکیم بود و هر حکیمی عفیف و شجاع بود».
خواجه از منظری اخلاقی کسب فضیلت عدالت را صرفا در رابطه با خود عدالت معنا میکند؛ بدین معنی که اگر کسی به واسطه عدم کسب فضیلت عدالت متخلق به آن نباشد و لذا - به جهت کسب منافع یا دفع مضار - ادای ایفای عدالت کند و عمل عادلان را تقلید کند وصف عدالت بر وی ممکن نباشد و اعمال شبه معتدلی او نسبتی با عدالت نیاید. از همین رو خواجه میگوید: «همچنین عملی شبیه به عدالت صادر شود از کسانی که عدالت در ایشان موجود نبود و اظهار اعمال عدول کنند، از جهت ریا و سُمعه تا به وسیلت آن مالی یا جاهی یا چیزی مرغوب جذب کنند».
خواجه بار دیگر در مساله امکان معرفت و آموزش عدالت به تمثیل ریاضی دست میزند و میگوید: «عادل کسی است که مناسبت و مساوات میدهد چیزهای نامتناسب و نامتساوی را مثلا اگر خطی مستقیم به دو قسمت مختلف کنند و خواهند که با حد مساوات برند هر آینه مقداری از زاید، نقصان باید کرد و بر ناقص زیادت کرد تا تساوی حاصل آید و قلت و کثرت و زیادت و نقصان منتفی شود و این را کسی میسر شود که بر طبیعت وسط واقف باشد تا رد اطراف کند با او (با آن معرفت).
مولفههای عدالت
در بحث اجرای عدالت خواجه از سه مولفه و مرجع نام میبرد که یکی ثابت، دیگری صامت و سومی ناطق است و التزام میان آنها موجد عدالت است. این سه عبارتاند از قانون، حاکم و مجری و نهایتا ابزار مادی و عینی. خواجه با اشاره به مدنیالطبع بودن انسان و ارائه تصویری از جامعه انسانی این سه مولفه را شرح میدهد.
همه مباحث در باب حد وسط بودن عدالت و کسب معرفت به عدالت که از سوی ناموس اول تبیین شده است، متوجه عامل دوم یعنی حاکم انسانی است. اگر او عدالت معرفت یابد، «ناموس سوم یعنی حدید به او اقتدا کند» و در آن صورت است که «عدل مدنی حاصل آید» و به دینار که مساوات دهنده مختلفات است احتیاج از آن سبب افتاد که «اگر تقویم مختلفات به اثمان مختلف نبودی مشارکت و معاملت و وجوه اخذ و اعطا مقدر و منظوم نگشتی».
خواجه در رابطه با قانون آن را آموختنی و اکتسابی میداند و امکان تاسیس عدالت را منوط به تمسک به آن میداند. خواجه میگوید: «و عدالت هیاتی نفسانی بود که از او صادر شود تمسک به ناموس الهی، چه مقدر مقادیر و معین اوضاع و اوساط، ناموس الهی باشد. پس صاحب عدالت را به هیچ نوع مضادت و مخالفت صاحب ناموس حق، در طبیعت نیاید، بل همگی همت او به موافقت و معاونت و متابعت او مصروف بود چه مساوات از او یابد...».
از نظر خواجه صاحب عدالت به ویژه آن گاه که قدرت کسب کند چون از پیش متصف به عدالت بر مبنای ناموس الهی هست آنچه از او صادر میشود در جهت رفتن به حد وسط و تحقق عدالت است. به عبارتی دیگر شغل حاکم عادل در همه عرصهها کاستن و فزونی بر دو سر طیف به گونهای است که کارها در وسط به انجام رساند: «پس به حقیقت واضع تساوی و عدالت ناموس الهی است، چه منبع وحدت اوست، تعالی ذکره». با این حال خواجه تاکید میکند که «اشارت صاحب ناموس به عدالت کلی بود نه جزوی».
ملکه عدالت؛ تقدم تهذیب اخلاق بر تدبیر منزل و سیاست مدن
نکته مهمی که خواجه آن را از اسرار علم عدالت میداند و پیش از این اشارهای به آن رفت، و عمدتا با مولفه دوم و حاکم سیاسی و جویای قدرت ارتباط مییابد، ملکه شدن عدالت برای جویای آن است به صورتی که صرف آموختن و تقلید از عدالت و عمل بر اساس آن تقلید نمیتواند موردی به جوهر عدالت باشد. به عبارت دیگر قبل از ورود فرد به حوزه عمل لازم است که علم عدالت ملکه او شده باشد تا بیآن که بخواهد در لحظه عمل و به دستگیری قدرت به تمرین آن اشتغال یابد بیدرنگ پیامدهای عدالت از او ظهور یابد. از همین رو خواجه تاکید میکند که: «بباید دانست که این هیات نفسانی امری بود غیر فعل غیر معرفت و غیر قوت، چه فعل بیاین هیات صادر شود، چنان که گفتیم که افعال عدو از غیر عدول صادر شود، و قوت و معرفت به ضدین تعلق یکسان گیرند چه علم به ضدین و قدرت بر ضدین یکی بود. اما هر هیات که قابل ضدی بود و این معنی در جملگی فضائل و ملکات تصور باید کرد که از اسرار علم است».
خواجه در مبحث ترتیب اکتساب فضایل و مراتب سعادت با تقسیم مبادی اصناف به طبیعی و صناعی، گوید: «تهذیب اخلاق و اکتساب فضایل که ما به صدد معرفت آن آمدهایم، امری صناعی است». «... همچنین طالب فضیلت را بر افعالی که آن از فضیلت اقتضا کند، اقدام میباید کرد تا هیات و ملکهای در نفس او پدید آید که اقتدار او بر اصرار آن افعال بر وجه اکمل به سهولت بود و آنگاه به سمت آن فضیلت موصوف باشد».
از نظر خواجه اگر در مرحله تهذیب اخلاق، عدالت تاسیس نیافته و حاصل نشود، دیگر انتظار نمیرود در تدبیر منزل و سیاست مدن حاصل آید، حوزه منزل و مدن، عرصه ظهور عدالتی است که فرد در لحظه تهذیب آموخته و برای او ملکه شده است. از تقسیمبندی مباحث کتاب اخلاق در مییابیم که عدالت تماما در حوزه ایجاد و آموزش به مقالت تهذیب اخلاق مرتبط است و در دو مقوله دیگر سخنی جدید و به تصریح از عدالت نیست و اگر هست یادآوری مقاله اول است.
(از مجموع 300 صفحه کتاب، صد و پنجاه صفحه به تهذیب اختصاص یافته که دو سوم آن به مبحث عدالت اشاره دارد و 50 صفحه به تدبیر منزل و صد صفحه به سیاست مدن؛ بر این اساس یک سوم کتاب به عدالت اختصاص یافته که میتوان گفت – شاید - خواجه در تحریر کتاب به وضع عدالت نظر داشته است و حد وسط کتاب قرار داده است). او در مقالت سوم در وجوه مدینه فاضله به همین اکتفا میکند که «افعال آنها... مقدر به قوانین عدالت است». که این قوانین را باید قبلا در صناعت تهذیب آموخته باشند و نیز در باب طبقه سوم جماعت مدینه فاضله به کار کرد آنها در اجرای عدالت اشاره میکند. و وقتی که صنف ریاست عظمای مدینه فاضله را بر میشمرد از عدالت خبری نیست، چون مفروض گرفته شده که او قبلا به انصاف آن حائز آمده است. و در صفات هفتگانهای که برای طالب ملک بر میشمرد هم سخنی از شرط عدالت نیست.
قوانین عدالت
تنها یک جا است که در مقاله سیاست مدن از عدالت تقریبا به تفصیل سخن میآید: « و بر پادشاه واجب بود که در مال رعیت نظر کند و بر حفظ قوانین معدلت توفر کند چه قوام مملکت به معدلت بود». خواجه پس از بیان چهار اصل یا قانون برای عدالت پادشاه، به مسئله احسان او با رعایا میپردازد. در واقع این چهار قانون هم مبحثی تازه نیست بلکه خواجه با ذکر این چهار قانون و پس از آن طرح احسان با رعیت، خواسته بار دیگر در حوزه سیاست تفاوت میان عدالت و تفضل (جود) را متذکر شود. چون خواجه تفضل فرد را در حق خود روا میدانست، ولی چون حاکم با رعیت و دیگران سرو کار دارد اولا و بالذات باید عدالت را جاری سازد ولی اگر جایی برای احسان باشد با شرایطی اعمال میشود که در ذیل میآید. به بیان دیگر عدالت دارای قوانینی است که پس از رعایت آنها- و حتما پس از رعایت از آنها- حاکم میتواند از عدالت به وجود و تفضل عدول کند.
جمعبندی
1.عدالت خواجوی برای زمانه ما بیشتر به استعاره میماند. چنین عدالتی چون در کسی انخراط یابد، شخصیت فرد از میان محو میشود و وصف معدلتی است که خود را ظاهر و آشکار میکند. به رغم این که خواجه از افلاطون و ارسطو متاثر است اما در مواردی از آنان بدیعتر سخن میگود. به عنوان مثال افلاطون و البته به زبان سقراط- از این که ظالمی به عدل تظاهر کند و هشدار میدهد. اما خواجه از این که فرد غیر ظالمی به تقلید عدالت اقدام ورزد پرهیز میدهد. همچنین در بحث از مولفههای عدالت، قاموس الهی وی «آشکارا شکل دینی شده تعبیر ارسطو است». برای خواجه معیار اخلاق، عدالت است. اگر چه تحقق عدالت یعنی وفادار به معیار عدالت خود مودی به اخلاق است؛ به عبارت دیگر اگر انسان طبیعی از خرد به اخلاق میرسد در نظر خواجه انسان از عدالت به اخلاقی میرسد زیرا با تعادل میان دو سویه طیف، افراط و تفریط و یا اول و آخر- که ضرور تا هم نقیض هم نیستند- اخلاق و تمامیت اخلاقی را محقق میسازد.
2. خواجه نصیر هم در باب عدل الهی و هم عدل انسانی سخن گفته است. نکته مشترک بحث وی در هر دو زمینه معیار وسطیت و میانه است. خواجه در رساله اثبات واجب به عدل خدا اشاره دارد که «حکمت صانع حکیم اقتضا کرده است که هر یکی از عناصر اربعه در کیفیت مساوی یکدیگر باشند تا از امتزاج ایشان با یکدیگر معدن و نبات و حیوان حاصل آید و اجسام عالم را نظامی و قوامی ظاهر شود و از این جهت گفتهاند که بالعدل قامت السماوات و الارض». خواجه در توضیح و تفسیر این آیه میگوید چون بعضی از عناصر اربعه ضد یکدیگرند بر دو جزو خود و بعضی ضد یکیدگرند بر یک جزو خود، دون جزو دیگر... صانع حکیم آن دو عنصر مضاد مانند آب و آتش و خاک و هر دو را با هم مقارن نکرده است بلکه عنصری که مضادات او با ایشان به یک جزو است در میان حایل گردانیده است مانند آب که در میان خاک و هوا حایل است و مانند هوا که میان آتش و آب حایل است تا آن دو عنصر که مضادت میان ایشان به دو جزو است، از هم دور باشند و طبیعت هر یک از ایشان به سبب مبادرت با یکدیگر مقهور نشود.
3. از این جا میتوان به مقایسه میان اندیشه سنت و شیعه دست زد که شیعه میگوید مردمان همه عادل شوند تا از میان آنها یکی که حاکم میشود، عادل بوده باشد و پس از آن سیاست از ظلم مصون ماند و اهل سنت میخواهد تا حاکم مستقر را عادل سازد تا از عدل او جامعه به عدالت دست یابد اگر چه همراه سیاست آرمانی است اما نزدیکی اولی به واقع و قرابت دومی به امر محال به صواب نزدیکتر است چه نه تاریخ حاکمی را نشان داده که پس از کسب قدرت به عدل گرایش یافته باشد یا به ویژه که کسب قدرت عمدتا طی تاریخ به شیوههای تغلب وجود (غیر عدالت یا ضد عدالت) حاصل شده است. و نه دوره حکومت، دوره تهذیب نفس و پرداختن این صناعت است. (وانگهی در نظر خواجه حکومت متغلب و اگر چه شبیه بود به ملک ولیکن در حقیقت ضد مُلک بود).