تونی جان سون، عضو شورای روابط خارجی آمریکا در تحلیلی که چندی پیش در مجله فارین پالیسی منتشر شد، به بررسی نگرانیهای موجود پیرامون مناطق مهم تامینکننده نفت در جهان اشاره کرد. این مناطق که عمدتاً در خلیجفارس قرار دارند، با نا امن شدن منطقه خاورمیانه در معرض تهدید قرار میگیرد و اثرات چشمگیری بر روند انتقال انرژی در جهان خواهد داشت.
به گزارش مهر، در زمانهایی که وابستگی به نفت افزایش مییابد، پتانسیل اختلال عرضه و ثبات مناطق غنی نفتی به نگرانی عمدهای تبدیل میشود. در واقع پتانسیل اختلال در عرضه انرژی در همه مناطق وجود دارد، ولی برخی از این مناطق از حساسیت بالاتری برخوردار است. شاید بهترین نمونه این مناطق حساس تنگه هرمز در خلیجفارس است، جایی که 20درصد تانکرهای نفتی جهان از آن عبور میکند.
در اواخر سال 2011 ایران در پاسخ به تحریمهای صورت گرفته تهدید به بستن این تنگه کرد. لیبی هم به طور غیر منتظره اختلال در عرضه نفت را درسال 2011 تجربه کرده است. نیجریه و ونزوئلا در این خصوص آسیبپذیرند. پتانسیل اختلال در عرضه نفت باعث افزایش شدید قیمت نفت سبک خواهد شد.
پس از تحریم نفتی 1970 برخی از کشورها برنامهای را برای کاهش اثرات اختلال در عرضه نفت تنظیم کردند و برخی از آنها به ذخایر استراتژیک نفت در مقابل کمبود عرضه در کوتاه مدت روی آوردند. تشکیل آژانس بینالمللی انرژی هم از دیگر اقدامات آنها در آن زمان بود که 27 عضو آن شامل ایالات متحده آمریکا در زمان اضطراری نفت را میان اعضا تقسیم خواهند کرد.
در سال 2011 در زمانی که عرضه نفت لیبی از 6/1 میلیون بشکه در روز به 100 هزار بشکه کاهش یافت، کشورهای عضوآژانس بینالمللی انرژی توافق کردندهمکاری کوتاه مدتی را در خصوص استفاده از ذخایر استراتژیک نفت برای کاهش اثرات عرضه جهانی نفت اعمال کنند. اختلال در عرضه یا ترس از چنین مشکلی به دلیل فقدان ثبات سیاسی، تروریسم، تغییر فصل و نبود سرمایهگذاری بلندمدت در این صنعت روی میدهد.
لندیسلاو که پژوهشگر انرژی درمرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی میباشد، معتقد است: حوادث به اختلال در عرضه نفت منجر میشود. همچنین فقدان سرمایهگذاری مجدد درآمدهای نفتی روی زیر ساختهای این صنعت و ملی کردن این منابع مشکل دیگری است که برخی از کارشناسان به آن اشاره میکنند.
لندیسلاو میگوید بهترین راه مقابله با اختلالات عرضه انرژی، متنوع کردن عرضه و عرضه کنندگان این محصول و کارآمدی اقتصادی و مدیریت دقیق ژئوپلیتیک است.
تنگه هرمز راه آبی است که خلیجفارس را به دریای عرب وصل میکند. پهنای آن در باریکترین قسمت 21 مایل است. این تنگه جزو حساسترین و نگرانکنندهترین گلوگاههای جهان به شمار میآید. تنگه هرمز مسیر کشتیرانی حیاتی برای برخی از تولیدکنندگان عمده جهانی شامل عربستان، عراق، کویت، عمان و ایران است. ناگفته نماند خلیجفارس دارای 60درصد ذخایر اثبات شده نفت جهان و 40درصد ذخایر اثبات شده گاز جهان است.
در سال 2011 روزانه حدود 17میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور کرده که 35درصد نفت حمل شده توسط کشتی در جهان است.
یکی از مهمترین خطراتی که تنگه هرمز را تهدید میکند، تهدید ایران برای این تنگه در صورت به خطر افتادن این کشور است. تهدید ایران در زمانی که تحریم غرب علیه این کشور تشدید شد، مجددا مطرح شد.
برخی از تحلیلگران میگویند ایران توان نظامی لازم برای محاصره کامل تنگه هرمز را ندارد و ایران میتواند حرکت کشتیها را در تنگه هرمز مختل کرده و باعث بالا رفتن قیمت نفت شود.
کارشناسان میگویند بسته شدن تنگه هرمز حتی برای دوهفته عواقب قابل توجهی برای اقتصاد جهانی خواهد داشت و برخی از آنها میگویند که این اختلال می تواند قیمت نفت را تا 50 دلار ظرف چند روز افزایش دهد.
طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی استفاده از خطوط لوله پرهزینه و کندتراست.آژانس بینالمللی انرژی برای استفاده از ذخیره استراتژیک مانند وضع لیبی اعلام آمادگی کرده، ولی نگفته است که چه مقدار نفت را میتواند عرضه کند. ولی برخی از گزارشها میگویند رقم آن حدود 14 میلیون بشکه در روز است.
ایران به عنوان سومین صادرکننده نفت بعد از روسیه وعربستان سعودی است. کشتیهای ایران حدود 5/2 میلیون بشکه در روز جابجا میکنند که مسیر بسیاری از آنها آسیا است. علاوه بر تنگه هرمز، بکارگیری تحریم بینالمللی علیه ایران یا رویارویی نظامی نگرانیهایی را در خصوص عرضه نفت ایجاد کرده است.
برخی از تحلیلگران معتقدند ایران مشتریان نفتش را پیدا خواهد کرد. برخی از تحلیل گران میگویند در صورت کاهش یک میلیون بشکه نفت در روز از صادرات ایران، تولید نفت عربستان باید افزایش یافته و از ذخایر استراتژیک هم باید استفاده شود. البته تحریمها به عرضه نفت در میان مدت اثر نامطلوب خواهد گذاشت. پیشبینیها حاکی ازکمبود یک میلیون بشکه نفت در روز در چند سال آینده در صورت نبود سرمایهگذاری جدید است. درسال 2008 در خلال افزایش تنشها سران اوپک اخطار دادند که قادر به جبران نفت ایران که 10درصد تولید اوپک را تشکیل میدهد، نیستند.
نیجریه، دومین تو لید کننده نفت در قاره آفریقا و پنجمین عرضهکننده نفت به آمریکا است. در زمان بالا گرفتن جنگ داخلی دراین کشوردر بین سالهای 2006-2008، مقام این کشور از هشتمین تولیدکننده به دوازدهمین تولید کننده تنزل کرد.
در سال 2009 حکومت نیجریه با شورشیان نظامی که باعث جلوگیری از دسترسی دولت به درآمدهای نفتی شده بودند، مصالحه کرد. البته هنوز در این کشور امکان بازگشت خشونتها وجود دارد. نیجریه در اوایل سال 2012 مواجه با درگیری سراسری به علت کاهش سوبسیدها بود. توزیع ثروت نفت یکی از عوامل اصلی ایجاد منازعات است. علیرغم وجود ثروت عظیم نفتی در این کشور70درصد مردم نیجریه با درآمدی معادل کمتر از یک دلار در روززندگی میکنند و فساد دولتی در این کشور مشکلاتی را ایجاد کرده است. شرکتهای نفتی باید با ربودن مقدار زیادی نفت خام که برخی از سیاستمداران و افسران سطح بالای نظامی در آن دست دارند، مقابله کنند.
تولید نفت لیبی در جریان سقوط قذافی به 100 هزار بشکه در روز در اوایل سال 2012 رسید؛ در حالی که تولید آن قبل از تحولات این کشور840 هزار بشکه در روز بود. مقامات لیبی امیدوارند به همین میزان تولید نائل شوند ولی شرایط سیاسی این کشور هنوز بیثبات است.
رشد درآمدهای نفتی باعث افزایش ملیگرایی در اکثر کشورهای تولیدکننده نفت در آمریکای لاتین مانند بولیوی، اکوادور و ونزوئلا شده است. ونزوئلا نهمین تولیدکننده نفت جهان، بیشتر از پیشبینیها تولید میکند.نفت صادراتی این کشور به آمریکا یک میلیون بشکه در روز است. آمریکا همچنین تحریمهای محدودکنندهای را علیه شرکت نفت ونزوئلا برای انجام معامله با ایران وضع کرده است. هوگوچاوز هم در مشاجرات دیپلماتیک تهدید کرده صادراتش را به ایالات متحده قطع خواهد کرد. برخی از کارشناسان نگرانند که ونزوئلا به اندازه کافی روی اکتشاف نفت و تاسیسات نفتی سرمایهگذاری نکرده و بجای آن پول نفت را برای تثبیت حکومتش خرج کرده باشد.
طبق گزارشهای شرکت نفت ونزوئلا بیش از 88میلیارد دلار در سال 2011 درآمد داشته است و از این میزان 15 میلیارد دلار را در شش ماهه اول صرف هزینههای اجتماعی کرده است و 14 میلیارد دلار آن را در بانک مرکزی ذخیره کرده است.کارشناسان نگرانند که کاهش سرمایهگذاری به دلیل ملی شدن صنعت نفت باعث کاهش تولید شده و اکتشافات جدید نتواند جای تولید در حوزه چاههای فرسوده را بگیرد.
عراق دارنده سومین ذخایر اثبات شده نفت در جهان است. قبل از حمله صدام به کویت، تولید نفت این کشورکمتر از 3میلیون بشکه در روز بود. ولی پس از سال 2003 که جنگ علیه این کشورآغاز شد، تاسیسات نفتی هدف حملات گروههای شورشی بوده است و این کشورنتوانسته تولید نفتش را به میزان اولیه برساند.البته تولید نفت این کشور روبه بهبود بوده و انتظار میرود صادرا ت این کشور از 2/2 میلیون بشکه در روز به 6/2 میلیون بشکه در روز تا پایان سال 2013 افزایش یابد. هر چند تاسیسات نفتی این کشور هنوز هدف حملات تروریستی بوده است.
روسیه در دهه گذشته به عنوان ابرقدرت انرژی ظهور کرده است. روسیه دومین تولیدکننده نفت جهان و بزرگترین تولیدکننده گاز جهان است. دیگر تولیدکنندگان منطقه شامل قزاقستان و جمهوری آذربایجان به عنوان تولیدکنندگان مهمی با ذخایر عظیم نفت و گاز ظهور کردهاند. البته این ثروت عظیم در روابط کرملین با برخی از دولتهای برجای مانده از اتحاد جماهیرشوروی مانند گرجستان، بلاروس، ترکمنستان و اوکراین مشکل ایجادکرده است.
به عنوان مثال 80درصد گاز صادراتی روسیه از اوکراین میگذرد.در پایان سال 2008 روابط اوکراین و روسیه به دلیل مشاجره در خصوص قیمت محمولههای گازی به اوکراین و هزینههای ترانزیت خطوط انتقال گاز که از اوکراین عبورمی کند، بیشتر تیره شد. شرکت دولتی گاز پروم روسیه از صادرت گاز روسیه به اوکراین جلوگیری کرد و مقامات اوکراین هم به نوبه خود جلوی حمل محمولههای گازی روسیه به دیگر کشورهای اروپایی را گرفتند و این یکی از دلایل برای دور زدن خطوط روسیه و وصل کردن شبکه نفتی قزاقستان به باکو - تفلیس - جیحان است که از طریق گرجستان، جمهوری آذربایجان به ترکیه منتقل شده و قادر است بیش از یک میلیون بشکه نفت رادر روز جابجا کند. در اواخر سال 2011 روسیه از اجرای طرحی که خط لوله ترکمنستان را به ناباکو انتقال میداد، جلوگیری کرد.
غیر از عامل روسیه، تحلیل گران معتقدند که این منطقه به طور تاریخی منبع درگیریهای سیاسی و قومی بوده است و این مسئله میتواند به جریان صدور نفت آسیب برساند.
ایالات متحده آمریکا هم یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت در جهان است و بخش مهمی از تاسیسات نفتی این کشورشامل 30درصد تاسیسات تولید نفت و 2درصد تاسیسات تولید گاز در خلیج مکزیک است، منطقهای که دچار طوفانهای فراوانی شده است. بندر نفتی دور از ساحل لویزیانا بزرگترین ترمینال ورودی نفت آمریکا است.در سال 2005 به دنبال طوفانهای کاترینا و ریتا در این کشورعرضه نفت دچار اختلال به میزان 8درصد شد و این مسئله باعث جهش در قیمت نفت خام شد که با عرضه نفت از ذخایر استراتژیک تا حدی جبران شد.