سرویس خارجی: سرد شدن روابط اسلام آباد و واشنگتن، دولت آمریکا را ناگزیر کرد برای انتقال کالا و تدارکات جنگ افغانستان هنگام عقب نشینی نیروهای رزمی آمریکا در سال 2014 از خاک افغانستان، به دنبال راههای خاکی و آبی کشورهای آسیای میانه هم مرز با افغانستان باشد.
مسئولانی به نمایندگی از سوی دولت آمریکا به پایتختهای 5کشور آسیای میانه که دارای مرزهای مشترک با افغانستان هستند ( قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان) سفر کردند و با مقامات این کشورها موضوع امضای توافقنامه در مورد انتقال تدارکات نظامی آمریکا از افغانستان، از طریق کشورهای مورد نظر در موعد خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان را به بحث و تبال نظر گذاشتند.
آمریکا گفته که طبق برنامه، نیروهای رزمی خود را در سال 2014 از خاک افغانستان خارج خواهد کرد.
حضور نیروهای امریکا و ائتلاف در افغانستان، بدون راههای انتقال تدارکات و آذوقه از طریق مرزهای شمالی این کشور امکان پذیر نبود. این شبکه توزیع شمالی اعم از خط آهن، راه آبی و جاده است که از دریای بالتیک و دریای سیاه شروع میشود و پس از عبور از آسیای میانه به افغانستان میرسد.
توافق بر سر عبور ترانزیت کالا برای تدارکات جنگ افغانستان، فقط مختص کالاهای غیر مرگبار اعم از غذا،سوخت و مصالح ساختمانی و تنها مقصد آن افغانستان است. به رغم بازگشایی مسیر تدارکاتی ناتو از سوی پاکستان، اندکی پس از تیره شدن روابط اسلام آباد - واشنگتن، آمریکا همچنان مصمم است که از شبکه انتقال از مرزهای شمالی افغانستان، برای انتقال تجهیزات سنگین نظامی اش در زمان خروج از افغانستان بهره ببرد.
به دنبال حادثه کشته شدن 28 سرباز پاکستانی در حمله هوایی آمریکا به خاک این کشور در نوامبر سال گذشته، اسلام آباد راه کلیدی عبور مرزی خود با افغانسان را به روی کاروانهای تدارکاتی «ناتو» بست.
افزون بر این، حملاتی که به کاروانهای تدارکاتی آمریکا در مسیر عبوری آنها از خاک پاکستان صورت می گیرد، توجه آمریکا را برای تامین آمایش و پشتیبانی جنگ افغانستان، معطوف به مرزهای شمالی این کشور کرده است. قسمتی از انتقال تدارکات هم مستقیما از راه هوایی یا بنادری در خاورمیانه انجام میپذیرد.
دولت اوباما مصمم به تحکیم روابط واشنگتن به ویژه با ازبکستان، کشور کلیدی در مرزهای شمالی افغانستان، برای انتقال تدارکات نظامی به این کشور است. هیلاری کلینتون چندی پیش ارسال کمکهای نظامی به ازبکستان را قدغن کرد و به همین دلیل، امکان انتقال تسلیحات از خاک تاشکند ممکن نیست.
شبکه راه آهن ازبکستان خطوطی مشترک با شمال افغانستان در شهر مرزی حیرتان دارد. این شهر نقطه ترانزیت خاکی برای عبور کامیون و دارای خطوط آهن و نیز رودخانه برای کشتیرانی است. به باور آگاهان، این همه، تنها مقدمهای برای نشان دادن نقش حیاتی آسیایی مرکزی برای استراتژی آمریکاست و این کشور رویاهای دور و درازی برای این منطقه در سر میپروراند.
پایگاهی با معادله مجهول
قرقیزستان بیتردید یکی از کشورهایی است که طی دو دهه اخیر، از اهمیت ویژهای در نگاه راهبردی آمریکا به آسیای مرکزی برخوردار بوده است، اما با اعلام خبر مذاکره مقامات آمریکایی و قرقیزستانی بر سر آینده پایگاه هوایی ماناس و نگاه نخبگان جدید این کشور، به نظر میرسد که معادلات مربوط به آینده این پایگاه در شرایط متناقضی قرار گرفته باشد.
قرقیزستان با جمعیتی حدود 5 میلیون و 500 هزار نفر(سرشماری سال2010)، هرچند کشور کوچکی در آسیای مرکزی به شمار میرود، اما امروز به دلیل دارا بودن یک پایگاه هوایی لجستیکی، از اهمیتی راهبردی در موازنه قدرت میان آمریکا و روسیه برخوردار شده است.
پایگاه نیروهای آمریکایی که در سال 2001 میلادی در نزدیکی «بیشکک» پایتخت قرقیزستان، در نزدیکی فرودگاه غیرنظامی «ماناس» احداث شد، از مهمترین پایگاههای پیشتیبانی نیروهای آمریکایی و ناتو در افغانستان به شمار میرود.
آمریکا سالهای متمادی است که از این پایگاه به عنوان قطب لجستیک هوایی در نزدیکی افغانستان استفاده میکند. به نحوی که بیش از 1500 سرباز و پیمانکار آمریکایی و تعداد زیادی هلیکوپتر و هواپیمای نظامی به خصوص سوخت رسان در پایگاه هوایی ماناس قرقیزستان مستقر است.
این هواپیماها در تمامی 24 ساعت به سوخت رسانی مشغول هستند و دیگر هواپیماهای آمریکایی، سربازان و تجهیزات را برای نیروهای مستقر در افغانستان منتقل میکنند.
همچنین، نیروهای نظامی آمریکا در سال 2011 میلادی، 4786سورتی پرواز برای ســوخت گیــری از این پایگاه انجام داده اند. با اتمام قرارداد اجاره این پایگاه در سال 2014 و بر سر کار آمدن «الماس بیک آتامبایف» رئیسجمهوری جدید این کشور و رویکرد جدید وی به این موضوع، خروج این نیروها از این پایگاه و واگذاری آن به روسیه در محافل دیپلماتیک و تصمیم سازی راهبردی مطرح شده است.
البته روسیه که به طور سنتی نفوذ گستردهای در کشورهای آسیای مرکزی دارد، پیشتر خواستار تعطیلی پایگاه هوایی ماناس در قرقیزستان شده و وعده داده است که در صورت تعطیلی این پایگاه، دولت قرقیزستان از کمکهای مالی روسیه برخوردار خواهد شد.
در این زمینه، کارشناسان حوزه راهبردی روسیه معتقدند که پایگاه ماناس، احتمالا پس از خروج نیروهای آمریکایی در سال 2014 به یک مرکز ترانزیت بین المللی تبدیل شود که ارتباط هوایی بین قرقیزستان با روسیه، چین و کشورهای آسیای جنوب شرقی را تقویت کند.
اما با اعلام آغاز مذاکرات آمریکا و قرقیزستان در مورد قرارداد جدید همکاری و اجاره مجدد این پایگاه، گمانه زنی در ارتباط با اجاره مجدد پایگاه یا بازپس گیری و واگذاری آن به نیروهای روسی بالا گرفت.
در این زمینه «پمیل ایستراپلین» سفیر آمریکا در قرقیزستان، در یک مصاحبه مطبوعاتی اعلام کرد که مذاکرات مقامات واشنگتن و بیشکک در خصوص سرنوشت مرکز ترانزیت ماناس آغاز شده و گروهی از کارشناسان آمریکایی به همین دلیل به پایتخت قرقیزستان سفر کردند.
«ایستراپلین» توضیح داد: ما میخواهیم دو مطلبی که آتامبایف پیش از این اعلام کرده، روشن شود و این برای ما بسیار مهم است. رئیسجمهوری قرقیزستان گفته است که مرکز ترانزیتی ماناس تا سال 2014 و تا پایان زمان قرارداد امضاء شده در این خصوص به فعالیت خود ادامه خواهد داد و نکته دوم اینکه آتامبایف بارها اعلام کرده است که باید رایزنیهایی در رابطه با آینده این مرکز، انجام شود که این موضوعات در حال بررسی است.
در این چارچوب، این سوال اساسی مطرح میشود که دورنمای این پایگاه راهبردی با وجود مخالفت نخبگان داخلی، منافع اقتصادی آن برای قرقیزستان و رقابت میان آمریکا و روسیه چگونه خواهد بود؟
دورنمایی متناقض
کشورهای آسیای مرکزی اگرچه پس از دوران فروپاشی شوروی و دهه 90 میلادی از اهمیتی راهبردی برای آمریکا برخوردار بودند، اما این اهمیت پس از حوادث یازدهم سپتامبر2001 و حمله آمریکا به افغانستان دوچندان شد، به نحوی که آمریکا با درک تغییر الگوهای رفتاری این کشورها و روسیه در قبال حضور آمریکا در منطقه، به سرعت فعالیتهای خود را در آسیای مرکزی افزایش داد.
یکی از این کشورها قرقیزستان بود. در این میان پایتخت قرقیزستان به دلیل در اختیار داشتن یک پایگاه هوایی نظامی به طور بالقوه توانایی حضور نیروهای آمریکایی برای ترانزیت محمولههای نظامی را داشت و در نتیجه دولت وقت آمریکا طی یک قرارداد، این پایگاه را تا سال2009در اختیار گرفت اما در سال 2009 و با پایان مدت اجاره آن، دولت روسیه هنگامی که پارلمان قرقیزستان خواستار تعطیلی پایگاه هوایی آمریکا در ماناس شد، با ارایه پیشنهاد اعطای وام بلاعوض 2 میلیارد دلاری تلاش کرد تا دولت قرقیزستان را تشویق به برچیدن پایگاه آمریکا کند.
اما دولت آمریکا در توافقی با «قربان بک باقیاف» رئیسجمهوری وقت این کشور، توانست با افزایش اجاره بها این پایگاه را تا سال 2014در اختیار گیرد. اما با سر کار آمدن آتامبایف در سال 2011 در قرقیزستان، چهره جدیدی از این کشور با رویکرد روسی به نمایش گذاشته شد که براساس آن، بسیاری از کارشناسان احتمال خروج نیروهای نظامی آمریکا از این پایگاه را حتمی دانستند.
دراین زمینه خود آتامبایف نیز پس از انتخاب بهعنوان رئیسجمهوری جدید و با هدف تغییر در سیاست خارجی این کشور، خروج نیروهای آمریکایی از این پایگاه را اعلام کرد.
در این زمینه، آتامبایف در اولین کنفرانس خبری پس از پیروزی در انتخابات، اعلام کرد که نیروهای نظامی آمریکایی در سال 2014 و با پایان مدت اعتبار قرارداد مربوط به اجاره پایگاه نظامی ماناس، بطور کامل خاک این کشور را ترک خواهند کرد.
اما برخی شواهد، نشانههای متفاوتی از موضع رئیسجمهوری قرقیزستان را نشان میدهد. چراکه قرقیزستان در طول سالهای متمادی دچار مشکلات اقتصادی بسیاری شده است و به نظر میرسد تلاش دارد با ایجاد بازی منافع میان رقبا بیشترین منافع را برای خود جذب کند.
در این زمینه باید به اظهارات سفیر آمریکا در قرقیزستان اشاره کرد که گفت: این کشور بابت 10 سال استفاده از پایگاه هوایی ماناس معادل یک میلیارد و 400 میلیون دلار به قرقیزستان کمک کرده است.
بنابراین، این احتمال مطرح شده است که در پایان مدت قرارداد فعلی، این مبلغ میتواند از 63 میلیون دلار در سال،به 150 میلیون دلار افزایش یابد. همچنین روسیه در سال 2011 بر خلاف وعده قبلی، از اعطای اعتبار 106 میلیون دلاری به این کشور منصرف شد که این امر دولت جدید قرقیزستان را با مشکل رو به رو کرد.
بر این اساس، دولتمردان جدید این کشور با سناریوهای مختلفی برای تصمیم گیری مواجه هستند که میتواند با توجه به زوایای مختلف منافع ملی و رویکرد نخبگان این کشور گرفته شود و هریک از تصمیمات نیز به دلیل تاثیرپذیری از عنصر خارجی (رقابت آمریکا و روسیه) دورنمای متناقضی خواهد داشت.
در نگاهی گذرا، باید گفت که همکاریهای نظامی آمریکا و قرقیزستان که از سال 2001 میلادی و با در اختیار گرفتن پایگاه نظامی ماناس در بیشکک آغاز شد، با آغاز مذاکرات میان دو طرف برای تمدید قرارداد آن، به مرحله حساسی رسیده است. در این چارچوب، پایگاه نظامی ماناس، در منگنه رویکرد نخبگان جدید این کشور به منافع بلندمدت و فضای منطقهای قرار گرفته که برای آینده آن در کوتاه مدت نمیتوان دورنمایی متصور بود و این در حالی است که با روی کار آمدن «آتامبایف» بهعنوان رئیسجمهوری قرقیزستان، رویکرد نخبگان جدید به طرف روسیه نزدیکتر شده است که در بسیاری از اظهارات آتامبایف به ویژه درباره خروج نیروهای آمریکایی از منطقه، قابل مشاهده است.
اما در دیگر سو، فضای منطقهای بهعنوان یک عنصر تأثیرگذار دیگر، میتواند خارج از رویکرد این نخبگان عمل کند. در این زمینه، هنگامی که قرقیزستان تصمیم خود را برای تعطیلی پایگاه ماناس در سال 2011 اعلام کرد، کشورهای قزاقستان، تاجیکستان و ازبکستان اعلام کردند که آمریکا میتواند موقتاً از خاک این کشورها برای انتقال تجهیزات انسان دوستانه یا لجستیک غیر نظامی، استفاده کند. بنابراین به نظر میرسد که با توجه به امتیازات اقتصادی، این پایگاه میتواند دستکم در حوزه غیرنظامی نیز فعال باشد.
همچنین در این رابطه «ولادیمیر آنوخین» نایب رئیس آکادمی مسائل ژئوپلیتیکی روسیه نیز بر این عقیده است که آمریکا به آسانی از این مساله نخواهد گذشت. به گفته وی، تعطیلی پایگاهی مانند ماناس، روندی بسیار طولانی خواهد داشت زیرا این پایگاه برای عملیات نظامی آمریکا در افغانستان، اهمیت بسیار زیادی دارد و مقامات واشنگتن تلاش خواهند کرد تا راهی برای حفظ منافع خویش در قرقیزستان پیدا کنند تا این پایگاه بتواند همچنان به فعالیت خود ادامه دهد. در نهایت، به نظر میرسد که موضوع ادامه کار نیروهای آمریکایی یا حضور نیروهای روسی، خود به تناقضی برای نخبگان سیاسی قرقیزستان تبدیل شده است که تصمیم گیری در این ارتباط میتواند دورنمای اصلی سمت و سوی سیاست خارجی این کشور را تعیین کند.
تأسیس پایگاه در تاجیکستان
تاجیکستان نیز از دیگر کشورهای آسیای مرکزی است که رقابت قدرتها را برای حضور در خاک خود نظاره میکند. در این میان، برخوردهای رخ داده میان دوشنبه و مسکو جای توقف بیشتری دارد.
مناقشه دیپلماتیک مسکو- دوشنبه بر سر تمدید حضور نظامیان روسی، در حالی به چالشی جدی در روابط دو کشور انجامیده است که پایگاههای خبری منطقه در پس این مناقشات، از احتمال تأسیس پایگاه نظامی آمریکا در خاک تاجیکستان خبر میدهند.
این روزها بحث پیرامون احتمال تأسیس پایگاه نظامی آمریکا در تاجیکستان در میان محافل سیاسی، کارشناسان امور منطقه و رسانههای روسیه و تاجیکستان به شدت ادامه دارد.
پیشتر، برخی ژنرالهای روس نگرانی خود را درباره احتمال به بن بست رسیدن مذاکرات مسکو و دوشنبه بر سر تمدید ادامه حضور پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان، بیان کرده بودند و حتی در اینباره نصیحتهای تهدید آمیزی نیز برای دولت دوشنبه، از طریق رسانههای آن کشور (مبنی بر ناامن شدن منطقه، شروع درگیریهای قومی میان کشورهای آسیای مرکزی و همچنین افزایش تهدید گروههای تروریستی از خاک افغانستان برای دولتمردان منطقه) مخابره کرده بودند.
این موضوع را بار اول ژنرال «چیرکین» رئیس ستاد نیروهای زمینی ارتش روسیه هنگام سخنرانی در جمع نمایندگان کمیته امنیت و دفاع سنای روسیه مطرح کرد.
به دنبال او ژنرال «نیکلای ماکارف» رئیس کل ستاد نیروهای مسلح روسیه، پیشنهاد دوشنبه را برای تمدید مهلت حضور پایگاه روسیه در خاک تاجیکستان برای 10 سال، غیرقابل قبول دانست.
سپس موضوع سرنوشت پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان، در حاشیه نشست وزرای دفاع کشورهای عضو جامعه همسود در شهر «کالنینگراد» روسیه میان وزیران دفاع تاجیکستان و روسیه مورد بحث و بررسی قرار گرفت، اما این گفتوگوها هیچ نتیجهای در پی نداشت.
مهمترین نکتهای که در روند این گفتگوها شنیده شد، اظهارات ژنرال «شیر علی خیرالله اف»وزیر دفاع تاجیکستان، درباره بیاطلاعی مقامات دوشنبه از متن قرارداد جدید پیشنهادی روسیه درباره چگونگی حضور نیروهای روسی در خاک تاجیکستان بود.
قبل از این دیدار نیز در واکنش به اظهارات ژنرال چیرکین، وزارت دفاع تاجیکستان با پخش بیانیهای، این گونه اظهارات را به دور از نزاکت سیاسی ارزیابی کرده بود.
پاسخ معنادار وزیر دفاع تاجیکستان به همتای روس خود، حمله تند رسانهای روسیه علیه دولت دوشنبه و تاجیکستان را در پی داشت؛ حال آنکه همین رسانهها پس از اعلام خروج ازبکستان از سازمان امنیت جمعی که پیامدهای بدتری برای روسیه و این سازمان داشت، برخوردی محتاطانه از خود نشان دادند و این تصمیم تاشکند را چندان مورد حمله و انتقاد شدید قرار ندادند.
ماجرا به همین جا ختم نشد، بلکه بهدنبال سفر یک هیأت آمریکایی به دوشنبه و اظهارات «دن بیرتان» رئیس این هیأت مبنی بر احتمال جایگزین کردن پایگاه ماناس قرقیزستان در ازای تأسیس یک پایگاه جدید در تاجیکستان، شدت بیشتری به خود گرفت.
اظهارات آشکار «دن بیرتان» واکنشهای گوناگونی در محافل سیاسی روسیه و تاجیکستان به بار آورد.
ژنرال «لئونید ایواشف» معاون آکادمی علوم ژئوپلتیک روسیه، اقدامات آمریکا در آسیای مرکزی را اهانت آشکار نسبت به سیاست مستقل این کشورها دانست.
این کارشناس معتقد است: «اگر تاجیکستان به حضور نظامی آمریکا رضایت دهد، خیلی زود این کشور تحت فشار سیاسی روسیه، چین و ایران قرار خواهد گرفت و حضور نظامی آمریکا در تاجیکستان برای هر کدام از این سه کشور که امروز از شرکای دوشنبه هستند، اقدامی نامطلوب ارزیابی خواهد شد و زمینه را برای هر نوع عکسالعمل در قبال این تصمیم، فراهم میکند». ادامه دارد...