میرمحمود موسوی / کارشناس مسائل ترکیه
نوع نگاه ترکیه به تحولات سوریه برای بسیاری از ناظران بینالمللی این سوال را ایجاد کرده است که چه عواملی در تصمیمگیری ترکیه درمورد تحولات سوریه تاثیرگذار است? در پاسخ به این سوال میتوان به عوامل زیر به عنوان تاثیرگذارترین عوامل در تصمیمگیری دولتمردان ترک در زمینه تحولات سوریه اشاره کرد: 1- اولین عامل روند جاری توسعه اقتصادی- سیاسی ترکیه است. این روند از نزدیک به ده سال پیش و به دنبال یک دوره بد اقتصادی ـ سیاسی در ترکیه آغاز شده و در میان مردم ترکیه با استقبال خوبی روبهرو شده است.
مردم ترکیه در حوزه مسائل سیاسی تا حدودی بهرهمند شدهاند. به این دلیل از لفظ «تاحدودی» استفاده میکنم که گاهی اوقات در توصیف فضای سیاسی ترکیه اغراق میشود به نحوی که در نمرهدهی به روند توسعه سیاسی ـ اجتماعی در ترکیه افراط میشود. ترکیه در جهت آزادیهای سیاسی مانند آزادی بیان و اندیشه و یا شاخصهایی که برای آزادی مطبوعات و رسانهها مطرح میشود در بعضی زمینهها رو به جلو حرکت میکند اما نمیتوان این ارزیابی را تایید کرد که ترکیه در تمام این زمینهها یک جامعه آزاد است.
در حوزه اقتصادی، آمار و ارقام از وضعیت خوب ترکیه در حال و آینده حکایت میکند. در میان کشورهای اروپایی وضعیت ترکیه ظرف سالهای اخیر، در بالا رفتن رفاه مردم، تولید، صادرات و از سوی دیگر کاهش نرخ بیکاری و تورم بهترین بوده است. آثار مثبت این تحول در زندگی مردم قابل مشاهده است و مردم خواهان استمرار این روند هستند.
اگر به مجموعه موضوعاتی که برای مردم هر کشوری در نظرسنجیها مطرح است نگاه کنیم متوجه میشویم که به طور معمول وضعیت معیشتی در راس دغدغههای مردم قرار دارد. در این زمینهها میتوان گفت که دولت ترکیه به خوبی توانسته رضایت نسبی اکثریت مردم را جلب کند. احزاب مخالف هم اگرچه ایرادات و انتقادات خود را در بستر و انگیزه رقابت سیاسی مطرح میکنند اما در مجموع علیرغم اینکه ده سال است احزاب مختلف طرحها و نظرات خود را مطرح کردهاند، نتوانستهاند در تعداد طرفداران حزب عدالت و توسعه تغییری ایجاد کنند و این نشاندهنده وضعیت اقتصادی خوب و روند مطلوب است.
مجموعه این مطالب را باید به عنوان یک عامل در نظر گرفت و توجه داشت که در ارتباط با مسئله سوریه دولت ترکیه هر تصمیمی که بخواهد بگیرد باید به این امر توجه داشته باشد که بحرانیترشدن منطقه و میل کردن به یک درگیری نظامی میتواند به شدت این روند حیاتی و تاریخی را تحت تاثیر قرار دهد و آن را متوقف کند. 2- عامل دیگر که در سیاست ترکیه در مسئله سوریه سهم مهمی دارد قضیه کردهاست.
در نظرسنجیهای مختلف چه نظرسنجیهای داخلی و چه نظرسنجیهایی که موسسات خارجی در ترکیه انجام دادهاند، مسئله کردها به اندازه قابلتوجهی دغدغه ذهنی مردم ترکیه است. این نشان میدهد که نه تنها حکومت و سیاسیون بلکه مردم ترکیه نیز مسئله کردها را مهم میدانند. مشکل پیچیدهای که حکومتهای ترکیه چندین دهه با آن درگیر بودهاند. ارتش ترکیه هم در این مسئله فعال است و درگیریهای نظامی در شمال عراق و یا جنوب شرقی ترکیه هر از چند گاهی دیده میشود. گاهی حتی این درگیری به حرکتهای داخل شهری کشیده میشود.
کردها در لایههای مختلف خواستههای خود را پیگیری میکنند. آنها در مجلس، خیابانها و حرکتهای نظامی مسلحانه در چارچوب تشکیلات پکک فعالیتهای خود را دنبال میکنند. بنابراین مسئله کردها یک موضوع جدی در ترکیه است و در نظرسنجیها به نحو جالبتوجهی در صدر موضوعات مورد توجه مردم و در کنار مسائل معیشتی قرار دارد. در منطقه شرقی و شمال شرقی سوریه بخش قابل توجهی از قوم کرد زندگی میکنند و این امر با مسئله کردهای ترکیه و کل منطقه پیوند میخورد.
سابقه قضیه هم نشان میدهد در مقاطعی پکک، شاخه نظامی کردهای ترکیه با برخی دولتها در منطقه روابطی داشته و از آنها کمک میگرفته است. ترکها اینگونه ثبت کردهاند که سوریه در گذشته حامی پکک بوده و به عبدالله اوجالان، رهبر پکک پناه داده و بعد هم عبدالله اوجالان تحت فشار ترکیه از سوریه خارج و به دنبال آن دستگیر شد. این سابقه در ذهن سیاستمداران و نظامیان ترکیه وجود دارد.
در طول یک سال و نیم اخیر و بهخصوص در وضعیت بحرانی سوریه، مسئله کردهای سوریه، فعالتر شدن پکک در این منطقه، احتمال کمکگیری پکک از حکومت سوریه یا احیانا تجهیز پکک توسط حکومت سوریه علیه دولت ترکیه بارها مطرح شده است و هر هفته یکی دو خبر در مطبوعات ترکیه در این زمینه مشاهده میشود. در طول دو هفته اخیر این موضوع به مهمترین خبر سیاسی ترکیه تبدیل شده است. 3- عامل دیگر شامل یک دسته موضوعات یعنی تفاوتها، روابط یا اختلافات قومی ـ تاریخی و عقیدتی در منطقه است. این عامل هرچند ظاهرا در حال حاضر سهم کمتری دارد ولی در عمق سهم مهمی را در مجموعه تحولات منطقه دارد.
یک قضیه مسئله قومیتهاست. در موضوع مورد بحث یعنی ترکیه و سوریه، اقوام عرب، ترک و کرد مشاهده میشود. هریک از این سه قومیت تاریخ و فرهنگ و مجموعه خواستهای خود را دارند که اغلب به هم گره میخورند و در جهاتی در مقابل خواست گروه مقابل قرار میگیرند. تفاوتها یا اختلافات مورد اشاره سابقه تاریخی دارد و به دوران عثمانیها و قبل و بعد از آن برمیگردد.
بعد از بحث قومی، بحث عقیدتی است. اهل تسنن، اهل تشیع و علویها در این منطقه حضور دارند. البته بعضیها علویها را به جای شیعه میگیرند یا شیعه را به جای علویها که باید توجه داشت قطعا این دو تفاوت زیادی با یکدیگر دارند. موضوع تفاوتهای عقیدتی در این منطقه هم قطعا میتواند در آینده جدیتر شود و اختلافات را در این منطقه تشدید کند. هرچند در ظاهر عنوان نمیشود اما به هر ترتیب وقتی در محاسبات سیاسی مورد تحلیل قرار میگیرد، ترکها به این مسئله توجه دارند که در سوریه یک اقلیت علوی وجود دارد و بر اکثریت اهل تسنن حکومت میکند.
در ترکیه نیز موضوع علویها یک بحث تاریخی و ریشهدار است. جایگاه آنها در خلافت عثمانیها و نوع برخورد با آنها به گونهای بود که تحت فشار بودند. بعد در زمان آتاتورک علویها از آن فشار درمیآیند. در حال حاضر نیز بعد از 80 سال حزب عدالت و توسعه به طور دموکراتیک حکومت را در دست دارد چون منسوب به اسلامگراهاست و مقداری صبغه دینی هم دارد. برخی پیوندها میان علویان ترکیه و علویان سوریه مطرح میشود.
جایگاه علویان در میان نظامیان و ارتشیان ترکیه نیز قابل توجه است بنابراین بحث علویان نیز مطرح است اما به اعتقاد من در سایه دو عامل دیگر قرار میگیرد. 4-حکومت ترکیه میداندهر سیاستی را بخواهد درمورد سوریه دنبال کند باید به خواسته مردم توجه کند. اخیرا در یک نظرسنجی مشاهده کردم کسانی که از مداخله نظامی ترکیه در سوریه حمایت میکنند، اکثریت ندارند. از مجموع مطالب رسانههای ترکیه و نحوه انعکاس اخبار جنگ داخلی سوریه اینگونه برداشت میشود که مردم ترکیه از کشتار مردم سوریه ناراحت هستند اما مایل نیستند نیروی نظامی ترکیه وارد سوریه شود و جنگی آغاز شود و مردم ترکیه بخواهند هزینه آن را پرداخت کنند.
وجود دموکراسی نسبی این فرصت راهم فراهم آورده که نظرات مختلف در رسانههای ترکیه به بحث گذاشته شود وهمچنین حضور فعال و غیرنمایشی احزاب مختلف نیز به فضای ایجاد بحث و افزایش آگاهی مردم و در نتیجه دخالت عامل عقلانیت جمعی، حکومت آن کشور را در اتخاذ تصمیم صحیحتر هدایت میکند. هرچند مردم ترکیه از کمکهای مردمی به آوارگان حمایت میکنند.