سابقه تاریخی باختصار
جمهوری سودان بزرگترین کشور آفریقائی است و 813/505/2 کیلومتر مربع وسعت دارد که کمی بیش از 1/4 مساحت اروپا است.
حمله اعراب به شمال آفریقا در قرن هفتم میلادی کشورهای واقع در سواحل مدیترانه را به ممالک اسلامی مبدل نمود. در زمان حکومت بنیامیه قبایل عرب از دریای سرخ عبور کرده و در قلمرو پادشاهی حکام سودان نفوذ کردند.
اعراب مسلمان در قرن پانزدهم میلادی قسمتهای زیادی از خاک سودان را بتصرف خود درآوردند و مردم نواحی شمالی سودان اسلام را پذیرا گردیدند و در این سرزمینها حکومتهای متعددی از مسلمانان بنام دارفو و صمار را تشکیل دادند در اویل قرن نوزدهم قوای مصر بفرماندهی محمدعلی پاشا به سرزمین سودان که نوبه خوانده میشد حمله نموده و شهر خارطوم را تسخیر نمودند.
همزمان با حکومت مصریان در شمال سودان انگلیسیها نیز ظاهراً به بهانه مبارزه با بردهفروشی اقدام به تصرف قسمتهای جنوبی سودان نمودد. قیام عمومی ملت سودان در سال 1881 برهبری محمد احمد بن عبدالله معروف به المهدی منجر به شکست نیروهای انگلیسی استعمارگر و قتل جمعی از رهبران نظامی آنها در سودان گردید اما حمله مشترک نیروهای انگلیسی و مصری در سال 1889 بر حکومت طرفداران المهدی پایان داد و از آن تاریخ حکومت مصر بر سودان رسماً استقرار یافت و 56 سال بطول انجامید.
کودتای افسران مصری برهبری ژنرال نجیب در ژانویه 1952 و علائق نجیب که مادر او سودانی بود باستقلال سودان باعث امضای موافقتنامه اتحادی بین مصر و سودان گردید. این موافقتنامه بر خودمختاری سودان بمدت 3 سال تأکید مینمود.
در اوت ـ 1955 مجلس شورای ملی سودان از انگلستان خواست که کلیه قوای خود را از آن کشور خارج نماید و سرانجام در دسامبر همان سال رأی به استقلال سودان داد کشور مستقل سودان رسماً از اول ژانویه 1956 (11 ـ دیماه 1334) پا به عرصه وجود گذارد.
سودان کشور بزرگ مسلمان آفریقائی جامعهای با فرهنگ و زبان غیرمتجانس است. کلیه دولتهائی که پس از استقلال سودان روی کار آمدهاند با یک مشکل اساسی مواجه شدهاند و آن تقسیم سودان به دو قسمت شمالی مسلماننشین و جنوبی مسحیحی وابسته به آفریقای سیاه است که منجر به جنگهای طولانی از سال 1955 تا 1972 و از 1983 تاکنون گردیده است.
بافت مذهبی جامعه سودان و قدمت آن
براساس آخرین سرشماری که در بهمنماه 1363 انجام پذیرفته سودان جمعیت خود را 564000/25 نفر اعلام نموده است. دولت سودان مدعی است که 72% از مردم کشور مسلمان هستند که عموماً ساکن نواحی شمالی و مرکزی اینکشور میباشند 7% مسیحی و 23% طبیعتپرست یا آنیمیست میباشند که در نواحی جنوبی کشور زندگی میکنند. اغلب مسلمانان از نژادهای سامی و حامی بوده و بیشتر مسیحیان از سیاهپوستان نیلوتیک میباشند که خود را آفریقائی و غیر عرب میدانند.
قبایل نیلونیک که مردم نواحی نیل علیا میباشند در نواحی جوبا و بحرالغزال سکونت دارند و سالیان دراز در مقابل قبول زبان عربی و پذیرش احکام اسلامی مقاومت نموده و در مقابل به آسانی زبان انگلیسی و سنتهای غربی را پذیرا گردیدهاند و همین امر باعث گردیده است که از همان زمان استقلال سودان دولت مرکزی به طور قاطع بر آنها حکومت ننموده و تمرکز قدرت نداشته باشد.
لذا مردم جنوب بلحاظ سنتی و فرهنگی خود را آفریقائی و مردم شمال را عرب میدانند و فقط رودخانه نیل را به منشاء ارتباط طرفین و منبع و داد و نزدیکی طرفین تلقی مینمایند.
در زمان استعمار انگلستان و اعزام هیئتهای مذهبی و مسیحی برای تبلیغ و اشاعه مسیحیت اختلافات مذهبی تشدید گردیده و میسیونهای مذهبی کوشیدهاند که مردم جنوب را مسیحی نموده و آنها را از مسلمانان شمال دور نگهدارند.
اهمیت سوقالجیشی سودان برای غرب
سودان تنها کشوری است در جهان که با بیش از 8 کشور همجوار میباشد و این مهم موقعیت ویژهای به این کشور پهناور داده است که قابل مقایسه با سایر کشورهای آفریقائی نمیباشد. ویژگیهای خاص سودان برای غرب را میتوان بشرح زیر برشمرد.
1ـ هرگونه واقعه مهم سیاسی و اقتصادی اثرات مهمی در کشورهای همجوار یعنی مصر، لیبی، اتیوپی، آفریقای مرکزی، چاد، کنیا، اوگاندا کنگو بجای خواهد گذارد. پیوستگی تاریخی و اقتصادی سودان و مصر بحدی است که در طی یکصد سال اخیر اثرات آن بطور اجتنابناپذیری خودنمائی کرده است.
2ـ همجواری سودان با بحر احمر که مهمترین آبراه منطقه است و اقیانوس هند را به دریای مدیترانه متصل مینماید اهمیت خاصی را بنادر سودان در این منطقه داده است وجود پایگاههای شوروی و یمن جنوبی و آمریکا در سومالی تحت نفوذ شوروی در اتیوپی برای بنادر سودان موقعیت مهمی را ایجاد نموده است که غرب بهیچوجه حاضر به از دست دادن آنها نیست.
احزاب و گروههای سیاسی
1ـ حزب الامه:
در انتهای سالهای 1930 ـ 1920 کارمندان و بازرگانان مخصوصاً در شهرهای عمده سودان اولین حزب سیاسی را تشکیل دادند اما این حزب سیاسی عملاًً در سال 1936 فعالیتهای عمده خود را آغاز کرد و از دو جناح مذهبی انصار (المهدیه) و ختمیه (جمعیت میرغاتی) دعوت شد که بعضویت آن در آیند اما اندکی بعد در اثر اختلافاتی چند گروههای محافظهکار حزب خود راسا تشکیل حزبی بنام (امت) را دادند رهبری کنونی حزب با صادق المهدی نخستوزیر است وی نوه محمد احمد معروف به المهدی است که موسس جنبش انصار در سال 1880 بوده است.
علت عمده محبوبیت انصار و حزبالامه در سودان مبارزاتی است که جد صادق المهدی علیه انگلیسها انجام داده است صادق المهدی در اوایل دهه 1970 از سوی رژیم نمیری تحت تعقیب قرار گرفت در پی کودتائی نافرجام 1976 غیاباً محکوم به اعدام شد و حزب او نیز شدیداً سرکوب گردید ولی در سال 1978 بدنبال مذاکراتی با نمیری به سودان بازگشت پس از امضای معاهده کمپ دیوید و حمایت نمیری از سادات صادق المهدی بار دیگر به صفوف مخالفین پیوست و در سپتامبر 1984 بار دیگر به زندان افتاد ولی در ماه بعد آزاد گردید.
صادق المهدی هر چند تحصیلکرده غرب است و روابط دوستانهای با غرب داشته است ولی با تکیه به نظرات اخیر او میتوان اظهار عقیده نمود که از لحاظ سیاست خارجی طرفدار قطع روابط استعماری با غرب و عادی شده روابط با شوروی و بلوک شرق است.
2ـ اخوانالمسلمین:
اخوان جز در یک مورد آنهم تمایلات مذهبی، هیچ مشابهت عمدهای با انصار و ختمیه ندارد این حرکت از سال 1950 از مصر به سودان راه یافته، سودان عملاً تا سال 1964 بصورت فعالی خودنمائی ننمود این جمعیت خود را طرفدار استقرار حکومت اسلامی مترقی معرفی نموده و عقیده دارند که جامعه سودان باید از ناخالصیهای اسلامی رهائی یابد و اسلام پایه و اساس حکومت قرار گیرد و همواره با حزب امت و با تلاشهای آنها برای اعطای خودمختاری و یا مذاکره بجنوب سودان در تضاد بودهاند این جمعیت در طی سالهای 1975 ـ 1969 با پیروی از اندیشههای اخوانالمسلمین مصر با رژیم نمیری مبارزاتی را رهبری مینمود و به همین سبب دکتر حسن ترابی دبیرکل آن در پی کودتائی که در ژوئیه 1975 انجام پذیرفته بود دستگیر شد ولی پس از اعلام عفو عمومی نمیری آزاد گردید و سال 1979 به دنبال مذاکراتی با نمیری با وی سازش نمود دکتر ترابی در 20 اوت 1979 وزیر دادگستری نمیری و دادستان کل سودان شد همکاری گروه ترابی با نمیری تا 10 مارس 1985 بطول انجامید و ترابی در طی سالهای 1985ـ1983 مشوق نمیری در اجرای احکام باصطلاح اسلامی شد اما در پی اوجگیری حرکت مردم دکتر ترابی و 20 تن دیگر از رهبران اخوانالمسلمین از کار برکنار و بازداشت شدند.
در انتخابات عمومی سودان در ماه آوریل سال جاری دکتر نمیری شخصاً در انتخابات شکست خورد اما گروه او که به جبهه قومی و اسلامی معروف شده است با 51 کرسی اقلیت عمده مجلس مؤسسان سودان را تشکیل میدهد.
3ـ اتحاد ملی:
پس از آن که بین دو گروه ختمیه و گروههای رادیکال از طرفی و گروههای اسلامی از طرف دیگر اختلافاتی برای تشکیل یک حزب فراگیر سیاسی درگرفت مخالفین حزب امت حزب دیگری را بنام «العشقا» پایهریزی نمودند این حزب بعداً در سال 1953 بنام حزب اتحاد ملی خوانده شد و رهبری آنرا اسماعیل الازهری بعهده گرفت و از رویه سختتری در قبال انگلیسیها حمایت کرد و معتقد بوحدت با مصر بود حزب اتحاد ملی نقش عمدهای در اعلام استقلال سودان داشت.
این حزب در زمان نمیری بشدت تضعیف گردید و رهبری آنرا شریف المهدی بعهده گرفت که با ائتلاف با اتحاد دموکراتیک در دولت صادق المهدی شرکت کرده و سمت وزارتخارجه را عهدهدار شد.
4ـ حزب کمونیست:
فعالیتهای کمونیستها در سال 1946 با تحرک گسترده دانشجویان سودانی که در دانشگاه قاهره تحصیل مینمودند آغاز شد در طی سالهای 53-52 کمونیستهای خارج از کشور بداخل سودان انتقال یافتند و علت آنهم آغاز فعالیتهای کمونیستی در بین کارگران سودانی بویژه کارگران راهآهن بود.
کمونیستها در انتخابات 1953 به یک کرسی و در سال 1965 به 12 کرسی مجلس سودان دست یافتند. در 30 اکتبر 1964 برای اولینبار یک کمونیست بمقام وزارت رسید. وی عبدالخالق محجوب دبیرکل حزب بود.
کمونیستهای سودان پس از کودتای نمیری از او حمایت نمودند ولی طی سالهای 1971-1969 تبلیغات وسیعی را برای جلب مردم سودان معمول داشتند اما در ماه ژوئیه 1971 کودتائی برهبری سرگرد هاشم العطاء بر علیه نمیری انجام پذیرفت که با کمک لیبی و مصر پس از سه روز به شکست انجامید و عبدالخالق محجوب دبیرکل حزب کمونیست محاکمه و اعدام شد و حزب کمونیست غیرقانونی اعلام شد و تا آوریل 1985 وضع بهمین منوال بود و از آن زمان بار دیگر حزب فعالیتهای سیاسی را آغاز نموده و اینک صاحب 3 کرسی در مجلس سودان است.
5ـ اتحاد دمکراتیک:
این حزب که رهبری آنرا گروه ختمیه به رهبری عثمان میرغنی فرزند علی مؤسس ختمیه به عهده دارد در آستانه انجام انتخابات با اتحاد ملی ائتلاف نمود.
عثمان میرغنی نیز مانند صادق المهدی معتقد به اجرای احکام اسلامی در سودان است اما برخلاف او خواهان تغییر سریع و یا الغای احکام اسلامی دوره نمیری در کشور نمیباشد تفاوت عمده رهبران دو حزب اول سودان در طرز برخورد آنها با مصر است. میرغنی معتقد به وحدت با مصر است. میرغنی بانجام سفرهائی به عراق و حمایت آشکار از صدام و حزب بعث در جنگ تحمیلی مواضع خود را بنفع عراق آشکار ساخته است.
کودتای نظامی سودان در آوریل 1985:
کودتای نظامی سودان ماحصل حرکت مردمی و انقلابی ملت بود و لذا شورای نظامی از همان 7 آوریل 1985 بر این مهم واقف گردید که بدون مشارکت گروهها و احزابی که در استمرار حرکت مردم مؤثر بوده و خود را تجمع خواندهاند نمیتواند حاکمیت خود را اعمال نماید.
انتخاب دکتر جزولی دفعالله بعنوان نخستوزیر موقت انتقالی با مشورت همین احزاب انجام گرفت وی در بسیاری از فعالیتهای سیاسی 20 ساله اخیر نقش مؤثری داشته و دبیرکل اتحادیههای صنعتی و کارگری و رئیس جامعه پزشکان بوده است. بهنگام سقوط نمیری و استقرار حاکمیت جدید نظامی کلیه گروههای سیاسی موجود از این مهم استقبال نموده و عملاً حاکمیت موقت نظامیان را سبب اختلافنظرهای موجود پذیرفتند.
برای جلب سرهنگ گارانگ رهبر جبهه آزادیبخش جنوب مقام وزارت به او پیشنهاد گردید و از او برای ملاقات با سوار الذهب رهبر کودتا دعوت بعمل آمد ولی وی نپذیرفت.
نقاط مثبت سیاست خارجی سودان در دوره حکومت شورای نظامی:
مواضع بیطرفانه سوارالذهب که در بسیاری از مصاحبههای وی بیان گردیده بود با مواضع نمیری تفاوتی مشهود و آشکار داشته و موید تغییرات فکری و سیاسی در کادر رهبری حاکم بر کشور است.
نمیری به تنها پشتیبانی خود را از حکومت بعث عراق بکرات اعلام نموده و از مواضع وی در جنگ تحمیلی حمایت نموده بود بلکه از دیگر رهبران عرب نیز خواسته بود که با هم اتحاد موضع نموده و جملگی از صدام حمایت نمایند وی قسمتهائی از توان رزمی و تسلیحاتی خود را به حکومت عراق عرضه نمود و آنها را بنام افرادی داوطلب در اختیار صدام گذارد ولی در زمان سوارالذهب جلوی اینکار گرفته شد. رأی منفی سودان به قطعنامه تنظیمی در کمیسیون حقوق بشر بر علیه جمهوری اسلامی نمونه بارزی از جنبه مثبت سیاست خارجی دوره انتقالی بوده است.
مشکلات عمده در پایان دوره حکومت انتقالی:
1ـ افزایش وامهای خارجی که بین 10 تا 12 میلیارد دلار تخمین زده میشود.
2ـ فزونی قحطی و افزایش مقدار قحطیزدگان که بین 2 تا 4 میلیون نفر برآورد میشوند.
3ـ حمله مؤثر نیروهای شورشی جنوب برهبری گارانگ به برخی از شهرهای سودان.
4ـ افزایش تعداد مهاجرین و آوارگان کشورهای اتیوپی ـ چاد اوگاندا به سودان.
نتایج انتخابات عمومی سودان در آوریل 1986:
1ـ حزب امت 99 کرسی
2ـ اتحاد دموکراتیک 63 کرسی
3ـ جبهه قومی و اسلامی 51 کرسی
4ـ حزب ناسیونالیست 8 کرسی
5ـ حزب کمونیست 3 کرسی
6ـ احزاب جنوب 7 کرسی
بعداً نیز 19 نماینده از جنوب انتخاب شدند ولی انجام انتخابات در 38 حوزه جنوب به تعویق افتاد. حزب میانهروی امت برهبری صادق المهدی به پیروزی نسبی رسید و از اینرو با حزب رقیب اتحاد دموکراتیک ائتلاف نمود ترکیب دولت معرفی شده به مجلس سودان بشرح زیر انجام و تأئید شد:
1ـ حزب امت نخستوزیری و تصدی 8 وزارتخانه دفاع ـ دارائی و برنامهریزی ـ کشاورزی ـ اقتصادی ـ صنایع ـ آموزش و پرورش ـ دادگستری و منابع حیوانی ـ وزارت دفاع را نخستوزیر شخصاً بعهده گرفت.
2ـ اتحاد دموکراتیک معاونت اول نخستوزیر و وزارت خارجه کشور ـ اطلاعات مسکن ـ بازرگانی ـ بهداری.
3ـ وزرای جنوبی که شامل وزارتین آبیاری ـ امور محلی ـ ارتباطات کار و امور اجتماعی میباشند. وزارتخانه جدید تحت عنوان اتحاد و صلح تأسیس گردیده است که سرپرستی آنرا خالد یکی از اعضای حزب اتحاد برای رستگاری جنوب بعهده گرفته است.
مشکلات عمده دولت صادق المهدی:
1ـ حل مساله جنوب ـ صادق المهدی کوشید که قبل از آغاز زمامداری خود به هر نحو با گارانگ وارد مذاکره گردیده و از او در دولت آینده دعوت نماید. اما گارانگ بر شدت حملات خود بر شهرهای جنوب افزود و هم اکنون 4ـ شهر عمده بنتو ـ چوبا ـ مسئل مالاکال و وائو را در محاصره خود گرفته است.
2ـ مسائل مالی و اقتصادی ـ سودان اینک کشوری در آستانه ورشکستگی است که از سوی صندوق بینالمللی پول فاقد شرایط لازم برای اعطای وامهای جدید معرفی شده است میزان بدهیهای خارجی کشور از مرز 10 میلیارد دلار گذشته و اوضاع مالی کشور بسیار وخیم است.
3ـ تقویت ارتش ـ ارتش سودان نیازمند ابزار و وسائل لازم مدرن برای حراست از مرزها و دفع بحران جنوب است. سودان در حال حاضر از کشورهایی مانند لیبی ـ عربستان سعودی ـ مصر ـ یمن شمالی و حتی عراق کمکهائی را دریافت میدارد. اخیراً در ارتش تغییرات عمدهای داده شده و صادق المهدی امرای ارتش را از افرادی مطمئن مورد علاقه خویش برگزیده است.
برنامههای اقتصادی دولت صادق المهدی:
1ـ لغو قوانین اسلامی دوره نمیری و تهیه قانون اساسی موقت
2ـ تشکیل کنفرانس قانونی اساسی با حضور کلیه احزاب و گروهها
3ـ لغو موافقتنامههای نظامی سابق
4ـ تنظیم برنامه ویژه اقتصادی بمنظور صرفهجوئی و استقرار عدالت اجتماعی
5ـ تکیه به درآمدهای ملی و استفاده مطلوب از درآمد نفت کشور که قرار است بزودی از آن بهرهبرداری شود.
6ـ حسن روابط با کلیه همسایگان و تداوم سیاست عدم تعهد