علی تتماج
در حالی که مناقشه روسیه و آمریکا پیرامون طرح سپر موشکی ایالات متحده در اروپای شرقی، آغاز دوباره جنگ سرد را در اذهان تداعی نموده بود، پیشنهاد پوتین به بوش در نشست جی 8، معادلات جدیدی را در عرصه بینالملل رغم زد. براساس طرح ارائه شده، آمریکا به جای استقرار سیستم موشکی جدید میتواند در پایگاه «گاباله» آذربایجان که از 1985 در اختیار روسیه قرار دارد، (تا 2011 قرارداد دارد)، به طور مشترک با مسکو فعالیت نماید. هر چند که برخی ناظران سیاسی و محافل آمریکایی این اقدام را عقبنشینی مسکو در برابر واشنگتن و پیروزی بزرگ بوش در نشست جی 8 قلمداد میکنند اما این اقدام پوتین میتواند با چند هدف صورت گرفته باشد که در نهایت به پیروزی مسکو مبدل گردد:
1- سیاستهای ایالات متحده این حقیقت را آشکار میسازد که این کشور حاضر به عقبنشینی از مواضع خود در قبال استقرار سیستم راداری در شرق اروپا نمیباشند. هر چند که آمریکا استقبال اولیه خود را از طرح پوتین اعلام داشته اما در نهایت به دلیل محدودیتهای ایجاد شده پذیرنده آن نخواهد بود. بر این اساس مسکو امیدوار است تا با این ترفند از یک سو دروغین بودن ادعای آمریکا درباره دلایل استقرار سیستم موشکی (تهدید ایران) را برملا سازد از سوی دیگر با این اقدام خود را پیشگام گفتگو برای صلح جهانی و در نهایت آمریکا را ناقض اصل مصالحه معرفی نماید. (این سیاست در بلندمدت میتواند اجرایی شود.)
2- از چالشهای روسیه، پیشگامی کشورهای منطقه برای پذیرش طرح موشکی آمریکا جهت اعمال فشار بر مسکو است. روسیه امیدوار است تا با ارائه طرح آذربایجان به نوعی در برابر خواست این کشورها قرار گرفته و آمریکا را از همکاری با آنها منع کند. این اقدام در برابر تحرکات، چک، لهستان، استونی، لتونی، اوکراین صورت میگیرد که خواستار اجرای موشکی آمریکا شدهاند. سران برخی از این کشورها بر آن بودند تا در سفر دورهای بوش وی رضایت خود را بر اجرای طرح مذکور اعلام دارند که حرکت مسکو این امر را با چالش مواجه میسازد.
3- تاکید روسها بر مقابله با طرح موشکی آمریکا موجب تشدید فعالیت واشنگتن در منطقه برای اجرای این مهم شده است. طرح مسکو به منزله آغاز روند گفتگوها برای دستیابی به توافق فراگیر است که دو هدف را اجرایی میکند اولا روند اجرایی طرح آمریکا را در پروسه زمانی قرار داده که میتواند موجب تعدیل آن شود ثانیا در صورت اجرای طرح نیز مسکو نظارت خود را بر طرح موشکی آمریکا اجرایی میسازد. (پایگاه مذکور تحت اجاره روسیه است و مانع از فعالیت مطلق آمریکا میشود.)
4- فعالیتهای اروپا و ناتو در همسایگان روسیه به بهانههای امنیتی، چالشی برای مسکو میباشد. روسیه تلاش دارد تا با آغاز مذاکرات مستقیم با آمریکا در برابر توسعهطلبیهای اروپا قرار گرفته و مانع از اجرای طرحهای آنها شود.
در نهایت میتوان گفت که هر چند طرح مسکو به منزله کاهش اختلافات مسکو با واشنگتن است که پیروزی بزرگ برای بوش در اجلاس جی 8 قلمداد میشود اما در نهایت نمیتواند به حل اختلافات دو کشور منجر شود. از یک سو آمریکا محدود شدن در آذربایجان را با منافع خود هماهنگ نمیبیند و از سوی دیگر مسکو نیز اجرای طرح آذربایجان را مغایر با اهداف و امنیت خود احساس میکند بر این اساس طرفقین حاضر به پذیرش نهایی طرح نخواهند بود. البته آنها برای کاهش رقابتهای تسلیحاتی در عرصه جهانی و فروکش کردن اختلافات به توافقاتی ابتدایی دست خواهند یافت که دوامی برای آن قابل پیشبینی نمیباشد. بر این اساس طرح مذکور را به نوعی پیشدستی پوتین به بوش میتوان ارزیابی نمود که در قبال جنجالآفرینیهای واشنگتن اجرا شد.