سرشناسترین تشکل شیعه عراق در مسیر نوسازی سازمان سیاسی خود گام برداشته است. برخی محافل از این تغییر به عنوان دگرگونی در تفکر این تشکل یاد کردهاند. اما سران مجلس اعلا از جمله عبدالعزیز حکیم رهبر آن این برداشتها را رد کردهاند.
به هر روی ماجرا از آنجا آغاز شد که هیأت عمومی مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق نام این تشکل عراقی را به «مجلس اعلای اسلامی» تغییر داد. حذف پسوند «انقلاب» را سران مجلس اعلا امری عادی و نشان از تغییر شرایط زمانی و مکانی دوران پس از صدام خواندند. اما این اتفاق در محافل خارج اسباب بروز برخی گمانهزنیها و اما و اگر در میان طیفهای مختلف عراقی و غیرعراقی شد.
شرایط خاص منطقه و عراق سبب شده است تا کوچکترین تحولات در درون احزاب و گروههای عراقی از نگاه تیزبین کارشناسان پنهان نمانده و شاید از همین روست که تحلیلها درباره چرایی تغییر نام مجلس اعلا همچنان ادامه یافته است. اما نکته عجیب این ماجرا آنجاست که محافل غربی و عربی و رسانهها زیر نفوذ سفلیها تلاش میکنند این اتفاق را نشانه دوری مجلس اعلا از ایران تفسیر کنند.
البته مقامهای ارشد مجلس اعلا با قاطعیت به این ادعاها پاسخ دادهاند. این امر در حالی است که مجلس اعلاییها به گفته خود حتی پیش از برگزاری انتخابات 24 آذر 1384 تصمیم به تغییر نام گرفته بودند.
چندی پیش روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی به چرایی تغییر نام مجلس اعلا پرداخت و در گزارشی نوشت: «حذف انقلاب از نام مجلس اعلا بازتاب تلاش این گروه برای کسب حمایت عراقیهای ملیگرا و مقامهای آمریکایی است که وفاداری این گروه به ریشههای ایرانی آن را زیر سؤال میبرد.» پیش از همه روزنامه آمریکایی نیویورک تایمز در این راستا گام برداشت و مدعی شد که تصمیم برای تغییر ساختار مجلس اعلا برای جلب حمایت نومحافظهکاران ساکن کاخ سفید صورت گرفته است. این روزنامه با طرح این ادعا که مجلس اعلا 20 سال پیش با ساختاری مشابه نهادهای ایران، در عراق ایجاد شده است، به نقل از رهبران این گروه نوشت: «با سرنگونی صدام حسین و هدایت یک چهارم کرسیهای پارلمان از سوی مجلس اعلا، لزوم انجام تغییرات رادیکال سپری شده است».
این همه در حالی بود که عبدالعزیز حکیم که پس از شهادت برادرش آیتالله محمدباقر حکیم ریاست مجلس اعلا را بر عهده دارد، پاسخی واضح درباره تغییرات سازمانی این تشکل و علت حذف پسوند «انقلاب» از عنوان این حزب ارائه کرده است: «انقلاب به معنای تغییر است و مربوط به زمان مبارزه این حزب بر ضد رژیم سابق بعث میشود.» وی البته تأکید میکند که «اینک این تغییر و برکناری رژیم بعث اتفاق افتاده و نیازی به انقلاب در روند سیاسی کنونی عراق نیست.» جدای از همه این استدلالها، حکیم البته نیم نگاهی هم به شرایط زمانی و مکانی دارد و میگوید: «مجلس اعلای اسلامی عراق متناسب با شرایط زمانه و تحولات پیش میرود و دست زدن به این نوسازی، متناسب با شرایط تازه عراق بوده است».
وارد شدن واژهها و مفاهیم تازهای چون انتخابات و دموکراسی و فدرالیسم در برنامه کاری این گروه را باید از علل دیگر گرایش اعضای این گروه عراقی به تغییرات سازمانی خود دانست. چنانکه «جلالالدین الصغیر» رئیس فراکسیون مجلس اعلا در پارلمان عراق در این مورد با بیان اینکه نام این شورا باید با حقایق هماهنگ باشد، گفت: «نیازی نیست دیگر درباره انقلاب گفتوگو کنیم، چه آنکه انقلاب به معنای تغییر است و ما اکنون به وسیله قانون اساسی این تغییر را به دست آوردهایم».
یک تشکل کماشتباه
مجلس اعلا در صحنه آزمون احزاب عراق یک تشکل کم اشتباه بوده است. این تشکل در عین حفظ اصول خود تلاش کرده متناسب با واقعیتهای سیاسی حرکت کند. بر این اساسی مجلس اعلا ضمن پرهیز از اختلاف و تلاش برای یکپارچگی جریان شیعه، دارای مرزبندی روشن با تشکلهای تندرو دیگر است. تفاوتهای روشنی میان این تشکل با جریان دیگر، یعنی گروه مقتدی صدر وجود دارد. این تفاوت در رفتار دو بازوی نظامی این تشکلها دیده شد یعنی میان سپاه بدر (وابسته به مجلس اعلا) و شبه نظامیان جیش المهدی (وابسته به مقتدی صدر). آنچه مسلم است نجف اشرف از ابتدای تشکیل مجلس اعلا، حوزه نفوذ این گروه عراقی محسوب میشد و حتی در دوران صدام که رهبران مجلس اعلا، از جمله مرحوم آیتالله محمدباقر حکیم، تحت پیگرد سرویس اطلاعاتی رژیم بعث قرار داشتند هم این نفوذ کاسته نشد. از سوی دیگر کوفه نیز زیر نفوذ صدریون قرار دارد. مجلس اعلا همواره از رفتارهای تندروانه گروه مقتدی پرهیز جسته است. آخرین بار طیف تندرو صدریون تصمیم به پایان بخشیدن به نفوذ مجلس اعلا در نجف گرفته و کوشیدند با حمله به مراکز و دفاتر مجلس اعلا در نجف موقعیت حکیم و یارانش را در تنگنا قرار دهند. نکته مهمی که در این باب باید به آن اشاره کرد، نفوذ افراد غیرقابل اعتماد در ساختار عملیاتی صدریون است. ضعف سامانه امنیتی و نوپایی جیشالمهدی شاید علت اصلی این ماجرا باشد و این در حالی است که سامانه امنیتی مجلس اعلا به دلیل سابقه طولانی و تجربهای که در سالیان مبارزه با دیکتاتور سابق عراق کسب کرده، از آسیبپذیری بسیار کمتری نسبت به صدریون برخوردار است.
اندیشه میهندوستی مجلس اعلا
یکی از اصولی که همواره از سوی رهبران مجلس اعلا دنبال شده است وفاداری به کشور و تقدم منافع ملی بر گرایشهای حزبی است. بر همین اساس مجلس اعلا دست دوستی به همه تشکلهای این کشور داده است. اما مخالفان مجلس اعلا خواستههایی فراتر از این داشتهاند. آنها تلاش کردهاند که این تشکل را نهادی بیاعتنا به مقوله ناسیونالیسم عرب معرفی کنند. این خواستهها حتی از سوی گروههایی که نزدیکیهای ایدئولوژیک با مجلس اعلا دارند، هم مشاهده میشود. چنان که برخی سران حزبالدعوه در واکنش به تغییرات سازمان مجلس اعلا، آن را نوعی تلاش از سوی اعضای مجلس اعلا برای تأکید بر هویت خود دانسته است. «علیالادیب» سخنگوی این حزب شیعه در این باره گفته است: «اقدام مجلس اعلا بازتابنده تأکید آنها بر ملیگرایی عراقیهاست، شرایط سیاسی در عراق آنها را وادار کرده است که عملگرا شوند.»
پاسخ مجلس اعلا به اتهامها
موج اتهامهایی که در روزهای پس از اصلاح سازمان این تشکل و حذف پسوند «انقلاب» از نام مجلس اعلا بر این جنبش عراقی وارد شد، در نهایت آنها را وارد به موضعگیری کرد مجلس اعلا با انتشار بیانیهای، تأکید کرد که این گروه عراقی «اصول و مبانی ثابتی» دارد و در تصمیم خود مبنی بر حذف پسوند «انقلاب» از نام مجلس اعلا استقلال داشتهاند. آنها در این بیانیه همچنین اشاراتی هم به ایران داشتهاند و گفتهاند که هرگز یادشان نمیرود که ایران یاریگر عراق بوده و در دوران رژیم صدام برای چندین سال پذیرای صدها تن از فرزندان عراق بوده است.
در میان کسانی که این روزها تحولات درون ساختار مجلس اعلای اسلامی عراق را پیگیری میکنند، شاید تنها خود مجلس اعلاییها باشند که میگویند تغییر نکردهاند و همانند که بودند. آنها همچنان بر مرام و مسلک خود و ادامه راه بزرگانی چون مرحوم آیتالله محمدباقر حکیم تأکید میکنند. اما این تعبیر همچنان باعث شده است تا ناظران و تحلیلگران، تغییرات این گروه را با تردید دنبال نکنند. گذشت زمان شاید بهتر از هر شاهدی بر این امر قضاوت خواهد کرد.
تاریخچه تشکیل مجلس اعلا
مجلس اعلا اسلامی عراق در سال 1982 م (1361 هجری شمسی) پس از یکسری گفتوگوها میان شخصیتها و رهبران دینی عراق از جمله مرحوم آیتالله محمدباقر حکیم، سیدعبدالعزیز حکیم، سیدکاظم حائری (که آن زمان در حزب الدعوه بود.) شیخ محمد مهدی آصفی (عضو وقت حزبالدعوه)، سیدمحمدتقی مدرسی (که آن زمان در منطقهالعمل بود) و مرحوم محمد صالحالادیب (که آن زمان در حزبالدعوه بود) تشکیل شد. تشکیل مجلس اعلا در واقع پاسخی بود بر لزوم وحدت رویه در مبارزه با تشکیلات حزب بعث؛ چه آن که پس از شهادت آیتالله محمدباقر صدر و با توجه به این که شخصیتی کاریزماتیک که بتواند جای وی را پر کند وجود نداشت؛ این احساس در میان برخی رهبران و پیشقراولان مبارزه با صدام به وجود آمد که جای مرحوم صدر را نه شخص، بلکه باید گروهی از رهبران که نماینده همه طیفهای فکری و مبارزاتی ملت عراق باشند، پر کند.
ساختار تشکیلاتی مجلس اعلا
مجلس اعلا انقلاب اسلامی از بخشهای زیر تشکیل شده است:
الف: مجمع عمومی، که حدود 100 نفر از شخصیتهای دارای سابقه مبارزاتی، علمی و فرهنگی در آن عضویت دارند. مجلس اعلاییها به شدت نسبت به افشای نام این افراد در مطبوعات و ... حساسیت دارند و ترجیح میدهند این چهرهها در سایه باقی بمانند.
ب: شورای مرکزی که حداکثر دارای 15 عضو است.
ج: دفاتر مجلس اعلا که عبارتند از: دفتر اجرایی، دفتر سیاسی، دفتر سازماندهی (این دفتر پس از سقوط رژیم بعث ایجاد شد)، دفتر تبلیغات و فرهنگ، دفتر جهادی (این دفتر پس از سقوط صدام منحل اعلام شد) تصمیماتی که به وسیله مجلس اعلا اعلام میشود، ابتدا در شورای مرکزی اتخاذ و سپس به وسیله دبیرخانه شورای مرکزی برای اجرا به ریاست مجلس اعلا اعلام میشود. همچنین شورای مرکزی مجلس اعلا هر 2 سال یکبار به وسیله اعضای مجمع عمومی انتخاب میشوند در چارت تشکیلاتی، دبیرخانه شورای مرکزی و دبیرخانه مجمع عمومی زیرمجموعه تشکیلات ریاست مجلس اعلا محسوب میشوند.
بازوی نظامی مجلس اعلا
سپاه بدر یکی از مهمترین ابزارهای مجلس اعلای اسلامی عراق در زمان مبارزه با صدام محسوب میشد. استعداد این سپاه در ابتدا قرار بود در حد یک گردان باشد اما پس از پیوستن بسیاری از اسرای عراق به این تشکل نظامی و با تلاشهای فراوان مرحوم محمدباقر حکیم نیروی نظامی نسبتاً مناسبی برای جنگ با صدام پدید آمد.
علت وجودی سپاه بدر، تلاش برای سرنگون کردن دیکتاتور عراق بود و با سقوط رژیم بعث فلسفه وجودی آن نیز از بین رفت و مجلس اعلاییها کوشیدند، مبارزات خود برای حضور در ساختار قدرت عراق را از راه سیاست در پیش گیرند.
بر اساس اساسنامه مصوبه مجلس اعلا، عمدهترین اهداف این تشکل عراقی عبارتند از: 1- فعالیت بر ضد رژیم صدام و رهاسازی ملت عراق از چنگال رژیم صدام و مزدوران آن 2- برپایی حکومت صالح بر پایه احترام گذاشتن به دین اسلام به عنوان یک اصل و یک عقیده 3- برپایی روابطی بر اساس حسن همجواری و عدم تجاوز به دیگران.
مجلس اعلا اگرچه جزو معدود گروههای شیعه عراق است که همواره روابط نسبتاً گرمی با همه بازیگران عراق از جمله آمریکا دارد، اما رهبران این گروه همواره تأکید کردهاند که ملت عراق نیاز به قیم ندارد و خواستار پایان دادن به اشغال کشورشان شدهاند.
اگرچه پس از تغییرات سازمان و برداشتن پسوند «انقلاب» از عنوان مجلس اعلا، برخی تحلیلگران کوشیدند بر طبق دوری این گروه عراقی از ایران بکوبند، اما مجلس اعلاییها خود معتقدند: «انقلاب اسلامی ایران موجب دمیدن روح آزادیخواهی و استقلالخواهی و نفی ظلم در سراسر جهان شد و ملت مسلمان عراق نخستین ملتی بود که از امواج این اقنلاب پربرکت تأثیر یافت و این انقلاب موتور حرکت نهضت فکری و فرهنگی در عراق بوده است.»