نخستین اجلاس غیرمتعهدها در سال 1961میلادی برگزار شد و طی آن کشورهای عضو در اولین موضعگیری سیاسی خود، خروج از سلطه غرب و شرق را دنبال کرده و تا اجلاسهای بعدی همچنان بر این مواضع پافشاری کردند. به دنبال آن در ششمین اجلاس غیرمتعهدها که در کوبا برگزار شد، مسائل مهمی چون اوضاع خاورمیانه و پیشنهاد اخراج مصر از جنبش (به دلیل امضای قرارداد صلح کمپدیوید با رژیم صهیونیستی) مورد بحث قرار گرفت و در عمل، اعضای این جنبش توانستند جهتگیریهای سیاسی خوبی را اتخاذ کنند.
نخستین موضعگیری سیاسی ایران به عنوان عضو جنبش غیرمتعهدها
جمهوری اسلامی ایران بر اساس اصول بنیادین و اولیه سیاست خارجی خویش یعنی سیاست «نه شرقی و نه غربی» پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ششمین اجلاس سران جنبش غیرمتعهدها در هاوانا در سال 1358 به عضویت این جنبش درآمد.
درست یکسال و نیم پیش از برگزاری اجلاس هفتم که مصادف با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بود، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در ماه مارس 1982 میلادی با ارسال یادداشتی به سفارت کوبا (رئیس جنبش غیرمتعهدها) ضمن اعلام مخالفت خود با برگزاری اجلاس هفتم سران غیرمتعهدها در بغداد خواستار تغییر محل برگزاری اجلاس شد. هیات جمهوری اسلامی ایران نیز در اجلاس وزیران خارجه جنبش غیرمتعهدها در هاوانا، پایتخت کوبا این موضوع را به طور جدی مطرح و تهدید کرد در صورت برگزاری اجلاس در بغداد، جمهوری اسلامی ایران اجلاس را تحریم کرده و ریاست جنبش را به رسمیت نخواهد شناخت.
تهران با ارسال یادداشت برای عموم سفارتخانههای کشورهای عضو غیرمتعهدها در تهران مخالفت خود را با برگزاری کنفرانس سران در بغداد اعلام کرد. در اجلاس وزیران خارجه غیرمتعهدها در اکتبر 1982میلادی در نیویورک با اجماع موافقت اعضا، محل کنفرانس از بغداد به دهلینو تغییر یافت. در اجلاس هشتم که مصادف با بیست و پنجمین سال تاسیس جنبش غیرمتعهدها بود، اعضای این جنبش توانستند در خلع سلاح و امنیت جهانی، استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای، مساله فلسطین، لبنان، وضعیت خاورمیانه، جنگ ایران و عراق، قبرس و تجاوز آمریکا علیه لیبی مواضع سیاسی مهمی را دنبال کنند. در این اجلاس یکی از بحثبرانگیزترین موضوعهای مطرح شده، مساله جنگ ایران و عراق بود. هیات جمهوری اسلامی ایران در این اجلاس با موفقیت توانست از تصویب بیانیهای که به ابتکار کشورهای عرب حامی عراق تنظیم شده بود، جلوگیری کند.
بر اساس این بیانیه، کشورهای عضو خواستار توقف بدون قید و شرط جنگ میان ایران و عراق شده بودند، در حالی که در آن زمان هنوز بخشی از خاک ایران در تصرف عراق بود. اجلاس نهم سران غیرمتعهدها که با حضور 109 کشور در سپتامبر 1989 میلادی در بلگراد برگزار شد، مصادف با تحولات عمده در نظام دوقطبی و از میان رفتن جنگ سرد شده بود.
در این مقطع با توجه به وضعیت جدید، اعضای این جنبش که درباره نحوه اداره و ادامه کار آن دچار اختلاف شده بودند، پیشنهاد تغییر نام یا ادغام آن با گروه 77 را مطرح میکردند در حالی که جمع کثیری از اعضا، ضمن تایید ایجاد تغییرات در صحنه بینالمللی معتقد بودند جنبش هنوز برای تحقق اهداف خود راه درازی در پیش دارد. یوگسلاوی به عنوان رئیس اجلاس نهم در تلاش جهت ایجاد تحول در نگرش جنبش غیرمتعهدها، برخی موضوعهای اساسی در اسناد سیاسی از جمله مباحث مربوط به استعمارزدایی و برقراری نظام نوین، اطلاعات و ارتباطات را از دستورکار حذف کرد.
در هر حال در اجلاس نهم از سوی طرفداران این 2 ایده، بحثهای زیادی انجام شد اما در نهایت کشورهای عضو تصمیم گرفتند ضمن پایبندی به اصول جنبش، به فعالیتهای دستهجمعی خود ادامه دهند و در گسترش همکاری با کشورهای توسعهیافته تلاش کنند. از دیگر مواضع سیاسی در اجلاس دهم سران جنبش غیرمتعهدها که در سال 1992 میلادی در جاکارتا، پایتخت اندونزی آغاز به کار کرد، موضوع تغییر نظام حاکم بر روابط بینالملل و چگونگی برخورد جنبش با آن بود. کشورهای مختلف طی جلسات متعدد نظرات خود را در قبال وضع جدید جهانی مطرح کردند. نتیجه این گفتوگوها حاکی از آن بود که جنبش غیرمتعهدها نهتنها موفق به حفظ هویت خویش شده بلکه با گذار از این دوره بحرانی، آماده رویارویی با چالشهای جدید در جهان شده است.
از این نظر اجلاس دهم را میتوان یک مقطع مهم در تاریخ جنبش غیرمتعهدها به حساب آورد چرا که جنبش به دلیل اجماع نظر میان کشورهای عضو درباره ضرورت تداوم حیات خود و ارتقای نقش آن در تحولات بینالمللی، هویت وجودی خود را در دوران پس از جنگ سرد بازیافت.
مواضع سیاسی سران جنبش غیرمتعهدها در یازدهمین اجلاس، تجدید ساختار سازمان ملل، خلع سلاح و امنیت بینالمللی، همکاری بینالمللی برای توسعه و ضرورت برخورد مناسب جنبش با تحولات بینالمللی بود.
سیزدهمین اجلاس جنبش غیرمتعهدها که در اندونزی برگزار شد، در واقع نخستین اجلاس سران این جنبش پس از حوادث 11 سپتامبر در نیویورک به شمار میرفت.
«تروریسم» به یکی از مباحث عمده اجلاس سیزدهم تبدیل شد، به طور طبیعی مساله عراق از اصلیترین موضوعهای مطرح در سخنرانی سران کشورهای شرکتکننده در اجلاس بود.
در چهاردهمین اجلاس سران جنبش غیرمتعهدها که در سپتامبر 2006 میلادی در هاوانا، پایتخت کوبا برگزار شد فعالیتهای هستهای جمهوری اسلامی ایران مهمترین موضوع این اجلاس به شمار رفت.
شانزدهمین اجلاس سران جنبش غیرمتعهدها (نم) از پنجم تا یازدهم شهریور ماه جاری در تهران برگزار و در جریان این نشست ریاست این نهاد بینالمللی به مدت 3 سال به ایران واگذار میشود.
با توجه به تحولات موجود در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، بحرانهای اقتصادی حاکم بر آمریکا و اروپا و همچنین تنش میان دولت و ملتهای این کشورها، اعضای جنبش غیرمتعهدها میتوانند در اجلاس پیشرو با رویکردهای جدیدی نسبت به سیاستهای زورگویانه غرب به عنوان یک قطب قدرتمند بر سیستم نظام بینالمللی اثر بگذارند.
اکنون نیز با توجه به بلوغ سیاسی ملتهای منطقه خاورمیانه، اعضای جنبش غیرمتعهدها میتوانند علاوه بر اتخاد مواضع سیاسی متفاوت و چالشبرانگیز نسبت به زیادهخواهیهای غرب در تصمیمگیریهای کلان جهان نقشآفرینی کنند.