محسن جندقی
شهروندان شهر زیبای باندونگ اندونزی که شهرشان در رشتهکوههای آتشفشانی محصور شده، در سال 1334 شمسی هرگز باور نمیکردند کنفرانس سیاسی بهاره آنها زمینهساز تشکیل بزرگترین جنبش ضداستعماری میشود. کنفرانس باندونگ که کنفرانس آسیایی ـ آفریقایی نیز نامیده شده همایش بزرگی بود که با شرکت ۲۹ کشور جهان انجام شد و جنبش غیرمتعهدهای فعلی از دل این کنفرانس درآمد. بیشتر کشورهای شرکتکننده کشورهایی تازهاستقلال یافته بودند و اهداف این همایش، پیشبرد همکاریهای اقتصادی و فرهنگی میان آسیا و آفریقا و ضدیت با استعمارگری و همچنین استعمار نو توسط ایالات متحده و شوروی بود.
کنفرانس باندونگ نخستین تلاش برای ایجاد همگرایی میان کشورهایی که بعدها به جنبش غیرمتعدها معروف شدند بهشمار میآید. ایران نیز از کشورهای شرکتکننده در کنفرانس باندونگ بود و دکتر جلال عبده که با مقام سفیری به جای نصرالله انتظام سمت نمایندگی دائم ایران را در سازمان ملل داشت در کنفرانس باندونگ به عنوان رئیس هیات ایرانی شرکت کرد. البته شرکت در این کنفرانس برای ایران قبل از انقلاب اسلامی خوشیمن نبود چراکه به علت وابستگی به غرب و قراردادهای نظامی با آمریکا نتوانست تا سال 1358 به عضویت این جنبش درآید. در سال 1960، در اثر نتیجه حاصله از کنفرانس باندونگ، کشورهای عضو جنبش در خلال پانزدهمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصمیم به گسترش اعضا گرفتند و در همان سال 17 کشور جدید آفریقایی و آسیایی به عنوان عضو جدید پذیرفته شدند.
نقش اصلی در این فرآیند را رهبران برخی کشورها از جمله جمال عبدالناصر از مصر، نهرو از هند، احمد سوکارنو از اندونزی، تیو از یوگسلاوی و نکروما از غنا ایفا کردند. 6سال پس از کنفرانس باندونگ، کشورهای عضو جنبش عدمتعهد یک مبنای وسیعتر جغرافیایی را در اولین کنفرانس سران در بلگراد در سپتامببر 1961 بنا نهادند. در این کنفرانس 25 کشور شرکت کردند: افغانستان، الجزایر، یمن، میانمار، کامبوج، سریلانکا، کنگو، کوبا، قبرس، مصر، اتیوپی، غنا، گینه، هند، اندونزی، عراق، لبنان، مالی، مراکش، نپال، عربستانسعودی، سومالی، سودان، سوریه، تونس و یوگسلاوی.
بنیانگذاران جنبش عدمتعهد ترجیح دادند برای جلوگیری از الزامات بروکراسی یک سازمان، این تشکل را بهعنوان جنبش معرفی کنند. معیارهای عضویت در جنبش عدمتعهد که در نشست مقدماتی در قاهره در سال 1961 قبل از اجلاس سران در بلگراد مشخص شد موید این است که جنبش قصد ندارد یک نقش انفعالی در عرصه بینالمللی ایفا کند و به دنبال اتخاذ مواضعی مستقل برای انعکاس منافع کشورهای عضو است.
نخستین کنفرانس
51 سال پیش در چنین روزهایی شهر بلگراد یوگسلاوی سابق در کانون توجهات بینالمللی قرار داشت چراکه بسیاری از کشورهای جهان کنفرانسی را برگزار میکردند که برای قدرتهای بزرگ جایی نداشتند. اصطلاح «غیرمتعهدها» نخستینبار توسط جواهر لعلنهرو، نخستوزیر هند طی نطقی در 28 آوریل 1954 میلادی در کلمبو، پایتخت سریلانکا مطرح شد و پس از آن با تلاش رهبران آسیایی- آفریقایی و بنیانگذاران جنبش غیرمتعهدها، این جنبش شکل گرفت.
این نام شاید برای ما نامانوس باشد اما به طور کلی عدم سرسپردگی و تعهد به قدرتهای بزرگ را تداعی میکند. جنبش غیرمتعهدها زمانی ابراز وجود کرد که آمریکا و شوروی، غیر از چند کشور انگشتشمار، دیگر کشورهای جهان را به حساب نمیآوردند. نام این جنبش در ابتدا « Non-Commitment» (غیرسرکرده) بود اما به سرعت به نام جدید (جنبش کشورهای غیرمتعهد) «Nonalhgned Countries Movement» تغییر نام داد. 120 کشور جهان از جمله ایران که تقریبا بیش از دوسوم اعضای سازمان ملل متحد را تشکیل میدهند، عضو جنبش عدمتعهد هستند. هماکنون کشور ایران ریاست دورهای این جنبش را برعهده دارد. گفتنی است سران کشورهای عضو جنبش عدمتعهد هر ۳ سال یکبار در اجلاسی با همین نام گردهم میآیند.
ساختار و روش کاری جنبش غیرمتعهدها
جنبش عدمتعهد فاقد یک ساختار سازمانی مشابه سازمانهای بینالمللی است. موسسان جنبش با درک اختلاف دیدگاه ایدئولوژیک و تنوع گسترده اعضا به این نتیجه رسیدند که به جای ارائه منشور و ایجاد ساختار سازمانی منسجم و گسترده با اتخاذ روشهای کاری ساده و مورد توافق، امورات و وظایف خویش را بر مبنای اصول و اهداف اساسی و همچنین تصمیمات اتخاذ شده پیش ببرند. بر این اساس جنبش فاقد دبیرخانه است و مسئولیت امور دبیرخانهای برعهده کشوری است که ریاست دورهای را برعهده دارد یا میزبان اجلاسهای مختلف هستند.
به عبارتی جنبش عدمتعهد یک مجمع مهم برای هماهنگ کردن مواضع کشورهای عضو با یک تشکیلات اداری منحصر به فرد، غیرسلسله مراتبی، چرخشی و مشارکتی است که به همه کشورهای عضو اجازه میدهد بدون تفاوت یا تبعیض در سیاستها و تصمیمسازی جهانی شرکت کنند. جنبش عدمتعهد همزمان اصول روشمندی، مفاهیم، برنامهها و توافقاتی را توسعه داده که راهنما و مبنایی برای انجام و نمایش دادن اجماع میان کشورهای عضو است. آنها در بیانیهها، برنامههای اقدام، قطعنامهها، اعلامیهها، گزارشها و دیگر متون مصوب کنفرانسهای سران و وزرا ملحوظ است.
ایران انقلابی، عضو جدید
ایران به دلیل پیوستن رژیم پهلوی به پیمان نظامی بغداد نتوانست در نخستین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد (بلگراد 1961) حضور یابد و از آن تاریخ به بعد نیز مساله عضویت ایران در این جنبش مطرح نشد. در سال 1358، پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در ششمین نشست سران جنبش عدمتعهد در هاوانا، ایران به عضویت این سازمان درآمد. جمهوری اسلامی ایران بر اساس آموزههای اصلی معمار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره) یعنی دکترین «نه شرقی و نه غربی» که به اندیشه عدمتعهد نزدیک است، ترجیح داد در این جنبش با حفظ استقلال عملی و پویایی موضعگیری، به بازنگری در متن معادلات جهانی مبادرت ورزد.
این، فصل مشترک مواضع و سخنرانیهای مسئولان ایران در نشستهای متعدد سران و وزیران امور خارجه کشورمان از سال 1358 تاکنون بوده است. شاید بتوان گفت جنبش عدمتعهد یکی از مفیدترین سازمانهای بینالمللی است که ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی به عضویت آن درآمده است. پس از تثبیت اوضاع سیاسی کشور از سال 1360، ایران بر حضور خود در این جنبش افزود و این جنبش نیز متقابلا اقدامات مثبتی به سود ایران انجام داد که از آن جمله میتوان به تلاش برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق، محکوم کردن حمله آمریکا به هواپیمای مسافربری ایران در تیر 1367، حمایت از اجرای قطعنامه 598 و دیگر موضعگیریهایی که با سیاستهای جمهوری اسلامی ایران انطباق داشتهاند، اشاره کرد. موضوعاتی چون فلسطین، مخالفت با مذهبستیزی و نژادپرستی و تقاضا برای گشودن بازار کشورهای شمال به روی صادرات کشورهای جنوب از جمله این اقدامات بوده است.
چرا جنبش عدمتعهد مهم است؟
14 اردیبهشت 88 منوچهر متکی، وزیر امور خارجه وقت اعلام کرد ریاست جنبش عدمتعهد از سال 1391 به بعد به ایران سپرده شد. قطر و ایران داوطلب میزبانی نشست سران پس از برگزاری آن در مصر بودند که پس از رایزنیها و مذاکرات انجام شده، طرف قطری موافقت کرد ایران میزبان و عهدهدار ریاست دورهای این اجلاس شود.
ایران در حالی میزبان سیاسیون بیش از یکصد کشور جهان است که تحولات منطقه در 2 سال اخیر بسیاری از معادلات بینالمللی را بر هم زده است. تونس، مصر و لیبی 3 کشوری که با موج بیداری اسلامی، انقلاب مردمی را به تازگی تجربه کردهاند برای نخستینبار در اجلاس غیرمتعهدها و با چهرههای جدید شرکت میکنند. محمد مرسی، رئیسجمهور مصر با وجود مخالفتهای بسیار کشورهای غربی به تهران خواهد آمد. مساله هستهای ایران و حمایت دوباره اعضا از حق قانونی هستهای ایران، موضوع سوریه و حمایت از بشار اسد میتواند در دستور کار اجلاس قرار گیرد.
ایران در حالی در کانون توجهات بینالمللی قرار خواهد گرفت که کشورهای غربی سالیان سال است کشورمان را به انزوای بینالمللی متهم میکنند. ایران اسلامی را میتوان یکی از متعهدترین کشورهای جنبش غیرمتعهدها نامید چراکه همواره پرچمدار مبارزه با استعمار بوده و هیچگاه تعهدی به قدرتهای بزرگ نداده است. قطعا اجلاس تهران یک فرصت تاریخی برای ایران محسوب میشود و برگزاری موفقیتآمیز آن میتواند پیروزی بزرگ سیاسی را برای ما رقم بزند.