مقدمه:
جنبش عدم تعهد برپایه اصول احترام به تمامیت ارضی و حاکمیت ملی کشورهای عضو، عدم تجاوز، عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر، برابری و امتیازات متقابل و همزیستی مسالمتآمیز در دهه 1950 شکل گرفت. این تشکل به عنوان یک تشکل مهم بینالمللی، یکی از مجموعههای تأثیرگذار برروند تحولات جهان است. این جنبش به مثابه نشانهای از پایان دوران استعمار، اعلام مخالفت با پذیرش سلطه قدرتهای بزرگ و تریبونی آزاد برای اعلام نظرات و مواضع کشورهای جهان سوم و در حال توسعه بود و عضویت در آن به منزله دستیابی به استقلال سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به شمار میآمد.
طبق رویه جنبش عدم تعهد، در فاصله میان دو نشست سران عدم تعهد، یک اجلاس وزرا برگزار میشود که طی آن تصمیمات مهم نشست سران بررسی و روزآمد میشود و متناسب با شرایط جدید، اسناد و تصمیمات قبلی اصلاح میشود یا تصمیمات و اسناد جدیدی به تصویب میرسد.
در مقام اهمیت اجلاس وزرا باید گفت که بعد از نشست سران، اجلاس وزرای خارجه که در اصل میان دو اجلاس سران برگزار میشود، از بیشترین اهمیت در میان سایر نشستهای عدم تعهد، حتی سایر نشستهای وزرا برخوردار است، چرا که بیشتر امور مربوط به آماده سازی اسناد و مذاکرات مربوط به اجلاس سران در اجلاس وزرا انجام میشود و مذاکرات آن معمولاً مفصلتر و پیچیدهتر است. برگزاری اجلاس در تهران به دلیل شرایط خاص جنبش عدم تعهد و سیاستهای کلان جمهوری اسلامی ایران، از اهمیت و جایگاه ویژهای در دیپلماسی و روابط خارجی کشور برخوردار است. براین اساس، برنامهریزی مناسب در تمامی زمینهها با در نظر گرفتن مکان مناسب و نظارت برروند آن صورت گرفته است.
این اجلاس از آنجا اهمیت مییابد که جمهوری اسلامی ایران در نشست سران، آمادگی خود را برای میزبانی شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در سال 2012 اعلام کرده است. در ادامه و پس از مطالعه تاریخچهای کوتاه و اصول اولیه جنبش، به مرور ساختار جنبش عدم تعهد و دیگر مباحث مرتبط با آن پرداخته میشود.
2ـ مروری بر تاریخچه اجلاس
در آوریل 1954 گروهی از کشورهای آسیایی در پایتخت سریلانکا (کلمبو) اجتماع کرده و درباره همکاری با یکدیگر و با کشورهای تازه استقلال یافته آسیایی و آفریقایی به توافق رسیدند و اولین تلاش در راستای همبستگی و همکاری و دستیابی به مواضع مشترک صورت گرفت. یک سال بعد در سال 1955 نخستین اجلاس مشترک کشورهای آسیایی و آفریقایی در شهر باندونگ اندونزی تشکیل شد.
در کنفرانس باندونگ که بر اساس توافقهای کنفرانس کلمبو برپا شد، صلح جهانی، تشریک مساعی کشورها، استعمار مستقیم و غیرمستقیم و آثار و خطرات ناشی از عدم رعایت آن، احترام به عقاید یکدیگر و حفظ روابط دوستانه و ترویج و توسعه، طبق اصول ذیل مورد تاکید قرار گرفت:
1- احترام به اهداف و اصول منشور سازمان ملل متحد و تعهدات بینالمللی
2- احترام به حقوق اساسی انسانها
3- احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها
4- خودداری از تجاوز یا تهدید به تجاوز یا توسل به زور
5- به رسمیت شناختن برابری تمامی نژادها و تمامی ملتها
6- خودداری از مداخله در امور داخل کشورها و احترام به حق ملتها در دفاع فردی یا جمعی
در سپتامبر 1961 اولین اجلاس کشورهای موسوم به جنبش عدم تعهد به منظور بررسی و تبادل نظر پیرامون برقراری صلح و امنیت بینالمللی، همکاریهای بینالمللی، بهبود وضعیت اقتصادی در بلگراد برگزار شد.
از این سال به بعد، عضویت در جنبش عدم تعهد، اعلام مخالفت و عدم پذیرش سلطه قدرتهای بزرگ، دستیابی به استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، نفی استعمار و استعمارگری و تعدیلکننده نظام جهان تلقی شد. ایران به دلیل عضویت در پیمان نظامی بغداد (پیمان سنتو) نتوانست به عضویت جنبش غیرمتعهدها درآید و با پیروزی انقلاب اسلامی و سقوط رژیم شاه در سال 1979 و انحلال پیمان سنتو، جمهوری اسلامی ایران در سپتامبر 1979 همزمان با برگزاری ششمین اجلاس سران غیرمتعهدها رسماً به عضویت این جنبش درآمد.
با فروپاشی نظام دوقطبی، پایان جنگ سرد و یک قطبی- چندقطبی شدن جهان و تحولات نوین در عرصه بینالمللی، جنبش عدم تعهد نیز با وضعیت نوینی مواجه شد. جنبش عدم تعهد همسو با تحولات بینالمللی و نیاز اعضا به مقابله با پدیدههای نوظهور، تدابیر لازم و تلاشهای هدفمندی را در جهت حفظ اصول و اهداف اولیه بنیانگذاران بکار بسته است.
3ـ ساختار جنبش عدم تعهد:
جنبش عدم تعهد دارای سازمان و تشکیلات مخصوصی نیست. شاید علت اصلی آن این بود که بنیانگذاران جنبش چون خود علیه دستهبندی و بلوکسازی به پا خاسته بودند، نمیخواستند به جنبش خود شکل یک گروه و سازمان مشخصی را بدهند. با این وجود در طول زمان، جنبش غیرمتعهدها خود به خود شکل گرفت و کم و بیش دارای سازمان و ارگانی شد که گرچه با قالبهای سنتی اتحادیهها و سازمانها منطبق نیست، ولی میتوان آن را یک گروه مخصوص به خود توصیف کرد.
کشورهایی با رژیمهای سیاسی متفاوت، با سیستمهای اقتصادی ناهمگون و با وسعت، قدرت و مناطق جغرافیایی مختلف در این جنبش گردهم آمدند که تنها عامل پیوندشان، اصل همزیستی مسالمتآمیز بود. اولین شرط این همزیستی، عدم شرکت اعضا در دستهبندیهای سیاسی و خودداری از دادن پایگاههای نظامی به بلوکهای شرق و غرب تعیین شد؛ هرچند به تدریج این شرایط نیز در عمل رعایت نشد و برخی کشورهای عضو به گروه غرب یا شرق تمایل داشتند و در هر فرصتی، تلاش میکردند به نفع آنها اقدام کنند، درحالی که خود را همچنان غیرمتعهد میخواندند.
جنبش عدم تعهد در دوره پس از جنگ سرد با چالشهای گوناگونی مواجه بود و حتی برخی فلسفه وجودی آن را زیر سؤال برده و معدودی از کشورهای عضو از آن کناره گرفتند، اما کشورهای فعال جنبش، آن را همچنان زنده نگاه داشته و برای تقویت آن تلاش کردند. در حال حاضر 120 کشور از آسیا، آمریکای لاتین و اروپا در جنبش عدم تعهد عضویت دارند.
بنیانگذاران جنبش عدم تعهد و جانشینان بعدی آنها براین باور بودند که با توجه به تنوع جغرافیایی و ایدئولوژیکی کشورهای عضو، در صورت ایجاد ساختارهای رسمی همچون اساسنامه و دبیرخانه داخلی، احتمالاً این جنبش از هم فروخواهد پاشید، زیرا یک سازمان فراملی متشکل از کشورهایی با ایدئولوژیها و اهداف مختلف، هرگز قادر به ایجاد ساختاری اداری و منطقی برای اجرای سیاستهایی که مورد توافق کشورهای عضو باشد، نخواهد بود.
به همین سبب، نوع منحصر به فردی از ساختار اداری در این جنبش شکل گرفت. براین اساس، ساختار اداری جنبش عدم تعهد مانند سایر سازمانهای معمول، چندان دارای سلسله مراتب منطقی و حساب شده نیست و تمامی کشورهای عضو، فارغ از اندازه و اهمیت خود، از این فرصت برخوردارند تا در تصمیم سازی و سیاست گذاریهای جهانی نقش ایفا کنند. دراین چارچوب، اجلاس سران، مناسبتی است که در بالاترین سطح تشکیل جلسه میدهد و کشور میزبان ریاست جنبش و مسئولیتهای مربوطه را از کشور میزبان قبلی برای مدت سه سال تا اجلاس بعدی برعهده میگیرد. به این ترتیب ساختار اداری جنبش نیز در مدت ریاست کشور میزبان به این کشور سپرده میشود که این وظیفه نیز معمولاً بر عهده وزارت خارجه آن کشور قرار میگیرد. علاوه بر این، از آنجا که سران کشورهای عضو جنبش عدم تعهد به طور منظم در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد با یکدیگر دیدار میکنند و بیشتر کارهای خود را در آنجا انجام میدهند، نماینده دائم کشور رئیس جنبش، به عنوان وزیر امور عدم تعهد عمل میکند.
به منظور تسهیل مسئولیتهای ریاست جنبش، تعدادی ساختار با هدف ارتقای هماهنگی میان کشورهای عضو به وجود آمده است که شامل گروههای کاری، گروههای تماس، کمیتههای ویژه و سایر کمیتههای عدم تعهد میشود.
جنبش عدم تعهد در قالب اجلاسهای مختلف فعالیتهای خود را هماهنگ میکند و انجام میدهد و فاقد دبیرخانه دائمی است. این جلسات عبارتند از:
1ـ3 اجلاس سران
مهمترین رکن جنبش، اجلاس سران است که هر سه سال یک بار در پایتخت یکی از کشورهای عضو برگزار میشود.
رئیس کشوری که اجلاس در آن برگزار میشود، به مدت سه سال ریاست جنبش را برعهده خواهد داشت. ریاست جنبش، مقامی مشابه دبیرکل در سازمانهای بینالمللی است.
2ـ3 اجـــلاس وزرای امور خارجه
اجلاس وزرای امور خارجه نیز هر سه سال یکبار، در فاصله دو اجلاس و در پایتخت یکی از کشورهای عضو برگزار میشود.
3ـ3 اجلاسهای تخصصی
اجلاس وزرای جمعیت، کشاورزی، بهداری، ورزش، اطلاعات (فرهنگ و ارشاد) و اتحادیه خبرگزاریهای کشورهای غیرمتعهد از جمله اجلاس تخصصی غیرمتعهدهاست.
4ـ3 کمیته متدولوژی
شکلگیری نظام نوین جهانی و تحولات سریع در حوزه علم و فناوری موجب شد که جنبش عدم تعهد برای رویارویی و همسویی با این پدیدهها و تحولات و پای بندی به اصول و اهداف خود و تدوین متدولوژی نوین جنبش در اجلاس نیکوزیا (1988) کمیته متدولوژی جنبش عدم تعهد را تاسیس کند. این کمیته مسئول بررسی و اتخاذ روشهای مناسب و نوین ارتقای نقش جنبش در تحولات بینالمللی است. پس از مروری بر ساختار چهار وجهی جنبش عدم تعهد، در قسمت بعد به مطالعه نقش جمهوری اسلامی ایران در جنبش عدم تعهد پرداخته شده است.
4ـ جمهوری اسلامی ایران و جنبش عدم تعهد
ایران به دلیل پیوستن رژیم پهلوی به پیمان نظامی بغداد نتوانست در نخستین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد (بلگراد 1961) حضور یابد و از آن تاریخ به بعد نیز مسئله عضویت ایران در این جنبش مطرح نشد.
در سال 1357، پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در ششمین نشست سران جنبش عدم تعهد درهاوانا، ایران به عضویت این سازمان درآمد. جمهوری اسلامی ایران براساس آموزههای اصلی معمار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره)، یعنی دکترین نه شرقی نه غربی که به اندیشه عدم تعهد نزدیک است، ترجیح میدهد این جنبش با حفظ استقلال عملی و پویایی موضعگیری، به بازنگری در متن معادلات جهانی مبادرت ورزد. این امر، فصل مشترک مواضع و سخنرانیهای مسئولان ایران در نشستهای متعدد سران و وزیران خارجه کشورمان از سال 1357 تاکنون بوده است.
شاید بتوان گفت جنبش عدم تعهد یکی از مفیدترین سازمانهای بینالمللی است که ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی به عضویت آن درآمده است. ادامه دارد...