محمود موافق
با بالا گرفتن جنگ میان سرمایه داران و کمونیستها، رهبران برخی از کشورها همچون هند، یوگسلاوی، مصر و اندونزی پیشنهاد تشکیل سازمانی را دادند که بسیاری معتقد بودند تحت تاثیر جهانبینی ماهاتما گاندی است، چرا که تشکیل چنین سازمانی کمی بعد از استقلال هند رخ داده بود!احترام متقابل به تمامیت ارضی و حاکمیت یکدیگر، برابری و منافع متقابل، عدم تجاوز به یکدیگر، همزیستی مسالمت آمیز و عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر از جمله مسائلی بود که در سال 1955 در کنفرانس باندونگ، در کشور اندونزی از سوی بسیاری از روسا و وزیران شرکتکننده مطرح شد.
در واقع این نخستین تلاش بود، برای ایجاد همگرایی میان کشورهایی که بعدها به غیرمتعهدها معروف شدند. کنفرانس کشورهای آسیایی و آفریقایی که در سال ۱۹۵۵ در شهر باندونگ اندونزی برگزار شده بود، در واقع یک اجتماع جهان سومی به شمار میرفت که برای نخستینبار کشورهای نوساخته آسیایی و آفریقایی را گردهم میآورد. این کنفرانس مقدمهای برای شکلگیری نهضت عدم تعهد بود که در آن ۲۹ کشور با جمعیتی بالغ بر یک میلیارد و صد و پنجاه میلیون نفر شرکت داشتند.
در طول کنفرانس دو جبهه متشکل از کشورهای مختلف به وجود آمد که گروه نخست از هند و اندونزی پیروی میکرد و طرفدار سیاست استعمارزدایی بود. در حالی که جبهه دیگر که از کشورهایی چون پاکستان، سیلان، ترکیه و عراق تشکیل شده بود، موضع مخالفت با کمونیسم را در پیش گرفته بود. سرانجام با کوششهای صورت گرفته، هر دو جبهه در یک گروه فراگیر علیه استعمار و استثمار از نوع غربی یا شرقی متحد شدند.
بدین طریق نطفه عدم تعهد در کنفرانس ۱۹۵۵ در باندونگ اندونزی بسته شد و در سال ۱۹۶۱ در بلگراد بصورت یک جریان گسترده جهان سومی عینیت یافت. جهتگیری عدم تعهد که در ابتدا دارای یک سلسله هدفهای محدود و کلی بود، به مرور زمان با پیوستن کشورهای اثر گذارتر به جنبش غیر متعهدها و نیز با توجه به دگرگونیهایی که در سیاستهای بینالمللی، بهویژه در روابط شرق و غرب به وقوع پیوست، رو به توسعه و گسترش گذاشت. این جنبش هماکنون به عنوان تشکیلات سیاسی بزرگی است که بعد از سازمان ملل بزرگترین تشکل سیاسی بین الدولی به شمار میآید.
در سال 1961 بود که نخستین اجلاس جنبش سران عدم تعهد(NAM)، با حضور مارشال یوسیپ تیتو رهبر یوگسلاوی، قوام نکرومه رهبر غنا، جمال عبدالناصر رئیسجمهور مصر و جواهر لعل نهرو نخست وزیر هند و احمد سوکارنو رهبر استقلال اندونزی در کنفرانسی در بلگراد یوگسلاوی، موجودیت این سازمان را اعلام کردند.در ابتدا نام جنبش را«Non-Commitment» نهادند، اما سریعا نام جدید آن یعنی جنبش کشورهای غیرمتعهد تغییر یافت.
این جنبش در سال 1340، در فضای دو قطبی میان غرب و شرق با هدف وحدت میان کشورهایی که نه در اردوگاه کمونیسم و نه در اردوگاه سرمایه داری (امپریالیسم) بودند، تشکیل شد. با اتمام آن دوران، هماکنون اعضای این جنبش را اکثرا کشورهای در حال توسعه تشکیل میدهند.
صد و هجده کشور از جمله ایران، که تقریبا بیش از دو سوم اعضای سازمان ملل متحد را تشکیل میدهند، عضو این جنبش هستند. در حال حاضر، ایران ریاست دورهای این جنبش را بر عهده دارد که سران کشورهای عضو این جنبش هر 3 سال یک بار در اجلاسی با همین نام گرد هم میآیند.
چگونگی انتخاب ایران به عنوان برگزارکننده شانزدهمین اجلاس
ایران به دلیل عضویت در سازمان پیمان مرکزی یا سنتوـ که دردوران جنگ سرد و با هدف مبارزه با شوروی و نفوذ مارکسیسم تشکیل شده بود ـ از عضویت در جنبش عدم تعهد محروم بود. اما پس از انقلاب اسلامی، با انجام اقدامات موثر و کارآمد و ارایه دیپلماسی فعال از سوی دستگاه سیاست خارجی کشورمان که در جریان اجلاس چهاردهم سران در هاوانا و نشستها و اجلاسهای بعد از آن در سطوح مختلف ظاهر شد، ایران به عنوان هشتاد و هشتمین کشور به عضویت جنبش عدم تعهد درآمد. در سالهای نخست حیات جنبش، ایرانیان نام آن را به جنبش«ناوابستگان» ترجمه کرده بود، اما به دلیل عدم اقبال عمومی نام غیر متعهدان مصطلح شد.
ایران پس از آن در نشستهای مختلف این جنبش حضور داشت. از مهمترین رویدادهای این جنبش را میتوان لغو برگزاری هفتمین اجلاس سران در بغداد به دلیل تجاوز نظامی عراق به ایران و انتقال این اجلاس به دهلی نو دانست.در تیرماه 1388 در شرم الشیخ – مصر بود که جمهوری اسلامی ایران برای میزبانی شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد و برگزاری آن در سال 2012 میلادی(1391 شمسی) پیشنهاد شد. این پیشنهاد با وجود تمایل کشورهای دیگر از جمله قطر به کسب این میزبانی، با اجماع کامل اعضا به تصویب رسید.
بدینترتیب جمهوری اسلامی ایران علاوه بر کسب ریاست سه ساله بر جنبش بهمدت 9 سال نیز به عنوان عضو تروئیکای جنبش عدم تعهد خواهد بود. این موقعیت کم نظیر در صورت بهرهبرداری، فرصت مغتنمی را برای ارتقا نقش کشورمان برای پیشبرد اهداف و مواضع اصولی جنبش عدم تعهد فراهم آورده و جایگاه جمهوری اسلامی ایران و سیاست خارجی را در عرصه بینالملل تقویت خواهد کرد.
در این اجلاس، 120 کشور عضو، 27 عضو ناظر(شامل 16 کشور و 11 سازمان مهم بینالمللی) بعلاوه مدعوین شامل مقامات کشورهای دیگر یا شخصیتهای بینالمللی ویژه و سازمانها و نهادهایی از مناطق مختلف جهان در عالیترین سطح ممکن حضور خواهند داشت که بسیاری از آنان برای نخستینبار به کشورمان عزیمت خواهند کرد. این امر موجب خواهد شد که تصویر واقعی جمهوری اسلامی ایران و پیشرفتها، توانمندیها و دستاوردهای کشور را که در طول سالیان پس از پیروزی انقلاب اسلامی حاصل شده است، از نزدیک نشان داده شود.
در سالهای اخیر و در پی طرح موضوع فعالیتهای هستهای جمهوری اسلامی ایران در شورای حکام آژانس انرژی اتمی و متعاقب آن در شورای امنیت سازمان ملل متحد، وزارت امور خارجه فعالیتهایی را در جلب حمایت جنبش عدم تعهد انجام داد. در این راستا، بیانیههای متعدد گروه در آژانس بینالمللی انرژی اتمی در حمایت از فعالیتهای هستهای جمهوری اسلامی ایران صادر شد.
در اجلاس وزرای خارجه دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد در پوتراجایا مالزی ـ که در خرداد 1385 برگزار شد ـ برای نخستینبار بیانیه جداگانه جنبش عدم تعهد درباره فعالیتهای هستهای کشورمان صادر شد و سه ماه بعد- یعنی شهریورماه 1385 ـ مشابه این بیانیه در چهاردهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در هاوانا به تصویب رسید.
چگونگی ساختار و تشکیلات جنبش عدم تعهد
53 کشور آفریقایی، 40 کشور آسیایی، 26 کشور امریکای لاتین و کاراییب و یک کشور اروپایی(بلاروس)، 120 عضو جنبش عدم تعهد را تشکیل میدهند و 18 کشور و 10 سازمان از جمله سازمان ملل، سازمان همکاری اسلامی و اتحادیه عرب نیز اعضای ناظر این جنبش را تشکیل میدهند. در این جنبش در سطوح مختلف از مقامات ارشد کشوری گرفته تا سطح کارشناسان برگزار میشود.
کنفرانس سران کشورهای عضو جنبش عدم تعهد هر سه سال در یکی از پایتختهای اعضای جنبش برگزار میشود. وزیر خارجه کشور میزبان در کنفرانس سران به عنوان رئیس جدید جنبش بهمدت سه سال- یعنی تا برگزاری کنفرانس بعدی سران- برگزیده و معرفی میشود.بر فرض درگذشت، استعفا یا برکناری رئیس جنبش عدم تعهد از وزارت خارجه کشور میزبان، وزیر خارجه بعدی بهطور خودکار رئیس جنبش خواهد شد.کنفرانس وزیران خارجه نیز هر سه سال یک بار با حضور وزیران خارجه کشورهای عضو برگزار میشود.
همچنین در مواقع ضروری به صورت فوقالعاده و خارج از چارچوب زمانی معین میتواند برگزار شود.اعضای دفتر هماهنگی کشورهای غیرمتعهد، را اساسا وزیران خارجه یا نمایندگان کشورهای عضو تشکیل میدهند. کار این دفتر هماهنگی و بررسی مسائل مورد علاقه اعضا و پرداختن به درخواستهای جدید عضویت در این جنبش است.
در این میان، گروههایی نیز برای هماهنگی میان دولتها فعال هستند. این گروهها برای هماهنگ کردن برنامههای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و... در جریان کنفرانس تشکیل شد. وظیفه این گروهها آمادهسازی گزارش موضوعات گوناگون و سپردن آن به کنفرانس است. این گروهها درباره مسائل متعددی ازجمله حمل ونقل، ارتباطات، توسعه بهداشت، جهانگردی و انرژی هستهای صلحآمیز تحقیق و پژوهش میکنند.
این گروههای کاری درباره مسائلی چون تجارت، همکاریهای پولی و مالی، ماهیگیری، حمل و نقل، ارتباطات راه دور، موسسات عمومی، بهداشتی، پیشرفتهای علمی و فنی، بهرهبرداری و توسعه منابع انسانی، نقش زن در توسعه و عمران، نظام تحقیقاتی و اطلاعاتی، جهانگردی، مرکز اطلاعات کشورهای غیرمتعهد، کاربرد صلحآمیز انرژی اتمی، ورزش، مواد خام تشکیل میشوند.این در حالی است که نشست وزیران خارجه کشورهای عضو جنبش عدم تعهد هر سال در خلال جلسات مجمع عمومی سازمان ملل متحد برگزار میشود و هدف آن نزدیک کردن مواضع اعضا و ایجاد جبهه واحد در مسائل جهانی است.
با این حال، در پنجمین کنفرانس سران در سال 1352 در الجزیره شرایطی برای عضویت کشورها در جنبش در نظر گرفته شد که از جمله آنها میتوان به عدم تعلق به هیچ یک از اتحادیههای نظامی، دنبال کردن سیاست مبتنی بر اصول همزیستی مسالمت آمیز، کمک به جنبشهای آزادی بخش، عدم واگذاری پایگاههای نظامی و عدم امضای قراردادهای دو یا سه جانبه کمکهای نظامی اشاره کرد.
مروری بر کنفرانس برگزار شده جنبش عدم تعهد
کشورهای عضو جنبش عدم تعهد که تقریبا نصف کشورهای دنیا را دربرمی گیرد و بیش از نیم قرن از تاسیس آن میگذرد از آغاز تاکنون پانزده کنفرانس سران برگزار کرده است.در نخستین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، اول الی 6 سپتامبر 1961، در بلگراد یوگسلاوی با حضور سران 25 کشور عضو جنبش، تشکیل شد. در نخستین اجلاس بر حفظ صلح و امنیت جهانی و رفع اختلافات از طریق صلح و همکاری بینالمللی تاکید شده بود. اکثریت شرکتکنندگان را کشورهای تازه استقلال یافته با خاطرات تلخ ازاستعمار غرب تشکیل میدادند و به همین سادگی نسبت به غرب بدبین بوده و بیشتر به شرق تمایل داشتند.
دومین اجلاس نیز از 5 الی 10 اکتبر 1964 در قاهره مصر، با حضور سران47 کشور عضو برگزار شد. هدف اصلی این کنفرانس بررسی بحرانهای جهانی و چگونگی یافتن راهحل تامین و استقرار صلح بود.سومین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، نیز 8 الی 10 سپتامبر 1970، در لوسکا در کشور زامبیا، با حضور 54 کشور برگزار شد. قرار بود کنفرانس سران هر سه سال یکبار تشکیل شود، اما به علت اوضاع و احوال جهان درآن زمان، سومین اجلاس شش سال بعد از اجلاس دوم با حضور 53 کشور عضو تشکیل شد.
این اجلاس ضمن پرداختن به مسائل مربوط به حفظ صلح و امنیت بینالمللی بر ضرورت استقلال کلیه ملل بهویژه مستعمرات پرتغال در جنوب آفریقا تاکید داشت. در زمینه مسائل اقتصادی، از افزایش شکاف میان کشورهای غنی و فقیر اظهار تاسف شد و تنزل سهم کشورهای در حال توسعه در زمینه صادرات طی دهههای 50 و 60 میلادی مورد توجه قرار گرفت.چهارمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، هم در 5 الی 9 سپتامبر 1973 در الجزایر کشور الجزیره، برگزار شد. در این اجلاس 73 کشور حضور داشتند. مصوبات این اجلاس در زمینه مسائل سیاسی از جمله تبعیض نژادی درآفریقای جنوبی، رودزیا، کامبوج، کره، حقوق دریاها و مواد مخدر بود.
همچنین در این اجلاس درموضوعات اقتصادی به مسائلی همچون روابط کشورهای پیشرفته و در حال توسعه، انتقال تکنولوژی و سیستم بینالمللی مالی و پولی توجه شد.پنجمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد نیز در 16 الی 19 اگوست 1976، درکلمبو واقع در کشور سریلانکا، برگزار شد.در پنجمین اجلاس، 88 کشور به عنوان عضو، 9 کشور و 12 سازمان بینالمللی به عنوان ناظر و 7 کشور به عنوان میهمان حضور داشتند.
اختلاف نظرهایی که از قبل در جنبش عدم تعهد موجود بود، در این اجلاس شکل روشنتری به خود گرفت و بهطور کلی کشورهای شرکتکننده به دو گروه تندرو و میانه رو یا معتدل تقسیم شدند.کشورهای میانه رو بیشتر طرفدار غرب بودند. با این همه اجلاس مزبور نسبتا معتدل و به دور از تندروی برگزارشد. در این اجلاس بر سر تصاحب کرسیهای دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد که در نیویورک استقرار دارد، رقابت شدیدی در گرفت و تعداد اعضای آن از 17 عضو به 25 عضو افزایش یافت.
ششمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، 3 الی 9 سپتامبر 1979، در هاوانای کوبا، با حضور 94 کشور عضو، 20 کشور و سازمان ناظر و 18 کشور و سازمان میهمان برگزار شد. در این کنفرانس که چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی برگزار شد، مراحل نهایی عضویت جمهوری اسلامی ایران در جنبش پایان یافت و جمهوری اسلامی ایران رسما به عضویت این جنبش درآمد. در این اجلاس موضوعاتی همچون اوضاع در خاورمیانه، پیشنهاد اخراج مصر از جنبش(بهخاطر امضا قرارداد صلح کمپ دیوید با اسرائیل)، عضویت کامبوج و اوضاع اقتصادی بینالمللی مورد بحث قرار گرفت.
در این اجلاس وقتی پیشنهاد پشتیبانی از خواستههای جمهوری اسلامی ایران علیه امریکا مطرح شد، تعدادی از کشورها تاکید کردند که بایستی تجاوزات امریکا به ایران و دخالت نظامی شوروی در افغانستان هر دو با هم در جلسات جنبش مطرح و بررسی شود. بندهای 139، 140 و 141 بیانیه پایانی ششمین اجلاس سران عدم تعهد، بهطور کلی به ایران اختصاص یافت و در آنها نسبت به پیروزی تاریخی انقلاب مردم ایران در سرنگون کردن رژیم پیشین و ایجاد امیدواری برای تمام مردم جهان در به دست آوردن آزادی و تحکیم استقلال، ابراز مسرت و خشنودی شد.
همچنین در بیانیه پایانی اجلاس هاوانا، از قطع روابط ایران با اسرائیل و آفریقای جنوبی و نیز خروج ایران از پیمان سنتو استقبال به عمل آمد. در اجلاس هاوانا، پیشنهاد عراق برای میزبانی اجلاس هفتم سران یعنی بعد از کوبا مورد تصویب قرار گرفت.با این حال، هفتمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، در 7 الی 11 مارس 1983، در دهلی نو در کشور هندوستان برگزار شد. این اجلاس با حضور 100 کشور عضو، 15 کشور و سازمان ناظر و 25 کشور و سازمان میهمان تشکیل شد.
قرار بود این اجلاس طبق مصوبه اجلاس ششم سران در بغداد برگزارشود. یک سال و نیم پس از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، وزارت امور خارجه کشورمان خواستار تغییر محل برگزاری اجلاس شد و تهدید کرد درصورت برگزاری درعراق در اجلاس مزبور شرکت نخواهد کرد و ریاست دورهای عدم تعهد را به رسمیت نخواهد شناخت.
جمهوری اسلامی ایران تلاشهای دیپلماتیک بسیاری را برای ترغیب کشورهای عضو مصروف داشت. عراق نیز متقابلا تلاشهای بسیاری را برای جلبتوجه کشورها به برگزاری اجلاس در این کشور به عمل آورد، از جمله اینکه به احداث ساختمان و مجموعهای با هزینهای بالغ بر یک میلیارد دلار اقدام کرد.این کشور حتی پیش نویس بیانیه پایانی اجلاس را به سه زبان تهیه و پرچم کشورهای عضو جنبش را در بغداد به اهتزاز درآورده بود.
لکن با ورود نیروهای ایران به خاک عراق درعملیات رمضان ـ ژوئیه 1982ـ و متعاقب آن حمله هوایی جنگندههای ایران به بغداد وضع جدیدی به وجود آمد. با توجه به نزدیک بودن زمان اجلاس ـ سپتامبر 1982ـ فیدل کاسترو رهبر کوبا، در ماه آگوست پِیشنهاد تشکیل اجلاس وزرای جنبش عدم تعهد و تعیین محل دیگری برای برگزاری هفتمین اجلاس سران را مطرح کرد. با توجه به حوادث فوق و پیگیریهای جمهوری اسلامی ایران، موضوع تغییر محل اجلاس سران از بغداد به جای دیگر به صورت جدی مورد توجه قرار گرفت ونهایتا محل کنفرانس از بغداد به دهلی نو تغییر یافت.
پس از آن، هشتمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، در اول الی 6 سپتامبر 1986، در حراره در کشور زیمبابوه برگزار شد. 101کشور در این اجلاس شرکت کردند. این اجلاس با حضور مقام معظم رهبری و در موقعیت ریاستجمهوری وقت کشورمان در حالی که خانم ایندریا گاندی ریاست اجلاس را به عهده داشت، برگزارشد. یکی از بحث انگیزترین موضوعات مطرح شده در این اجلاس مسئله جنگ ایران و عراق بود. هیئت جمهوری اسلامی ایران در این اجلاس با موفقیت توانست از تصویب بیانیهای که به ابتکار کشورهای عرب حامی عراق تنظیم شده و خواستار توقف بدون قید و شرط جنگ بود، جلوگیری کند. در آن زمان هنوز بخشی از خاک ایران در تصرف عراق بود.
نهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، نیز 4 الی 7 سپتامبر 1989، در بلگراد یوگسلاوی با حضور 102 کشور برگزار شد. این دومین بار بود که ریاستجمهوری سران عدم تعهد به یوگسلاوی میرسید. برگزاری این اجلاس مصادف بود با تحولات عمده در نظام دو قطبی جهان و از میان رفتن جنگ سرد. با توجه به وضع جدید، اعضای جنبش درباره نحوه اداره و ادامه کار آن دچار اختلاف شده بودند. عدهای با استناد به اینکه قطب بندیهای دوران جنگ سرد از میان رفته و جنبش فلسفه وجودی خود را ازدست داده است، پیشنهاد تغییرنام یا ادغام آن با گروه 77 را مطرح میکردند.
در حالی که جمع کثیری از اعضا ضمن تایید ایجاد تغییرات در صحنه بینالمللی معتقد بودند که جنبش زنده است و برای تحقق اهداف خود راه درازی درپیش دارد. یوگسلاوی در مقام رئیس دراین اجلاس تلاش کرد، موضوعات اساسی در اسناد از جمله مباحث مربوط به استعمار زدایی و برقراری نظام نوین اطلاعات و ارتباطات را از دستور کار حذف نماید، اما با تلاش کشورهای چپ و از جمله کوبا مجددا به آن اضافه شد. در اجلاس نهم از سوی طرفداران دو ایده مذکور بحثهای زیادی صورت گرفت، لکن در نهایت در این اجلاس کشورهای عضو تصمیم گرفتند ضمن پایبندی به اصول جنبش به فعالیتهای دسته جمعی خود ادامه داده و در گسترش همکاری با کشورهای توسعه یافته تلاش نمایند.
دهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، نیز اول الی 6 سپتامبر 1992، در جاکارتای اندونزی با حضور 108 کشور برگزار شد. از جمهوری اسلامی ایران هاشمیرفسنجانی رئیسجمهور وقت کشورمان در رأس هیئت شرکت کرد.مهمترین موضوع بحث در این اجلاس، موضوع تغییر نظام حاکم بر روابط بینالمللی و چگونگی برخورد جنبش با آن بود. نتیجه مباحث مذکور حاکی از آن بود که جنبش عدم تعهد نه تنها موفق به حفظ هویت و ماهیت خویش شده، بلکه با گذر از این دوره بحرانی آماده رویارویی و مواجهه با چالشهای جدید در جهان شده است.
از این نظر اجلاس دهم را میتوان مقطعی مهم در تاریخ جنبش عدم تعهد به حساب آورد، چرا که جنبش به دلیل اجماع نظر میان کشورهای عضو درباره ضرورت تداوم حیات خود و ارتقای نقش آن در عرصه بینالمللی، هویت وجودی خود را در دوران پس از جنگ سرد بازیافت. از مهمترین مسائل منطقهای مطرح شده در این اجلاس میتوان به مسائل مربوط به آسیای جنوب شرقی، افغانستان، درگیری اعراب و اسرائیل، لبنان، بوسنی وهرزگوین، آفریقای جنوبی، قاچاق مواد مخدر، تروریسم، استفاده صلحآمیز از انرژی هسته ای و همکاری بینالمللی اقتصادی برای توسعه محیط زیست اشاره کرد.
چهاردهم تا بیستم اکتبر 1995 نیز یازدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، در کارتاهنای کلمبیا با حضور 109 کشور برگزار شد.این اجلاس علاوه بر بیانیه پایانی خود یک بیانیه درباره آنکتاد و یونیدو صادر کرد و در طول اجلاس، مسائل متعددی مورد بررسی قرار گرفت که اهم آنها عبارتند از: تجدید ساختار سازمان ملل، خاتمه دوران جنگ سرد و مشکلات اقتصادی و اجتماعی موجود در جهان سوم، خلع سلاح و امنیت بینالمللی، همکاری بینالمللی برای توسعه، ضرورت برخورد مناسب جنبش با تحولات بینالمللی، همکاریهای اقتصادی و تروریسم.
دوازدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، نیز 29 اگوست تا 3 سپتامبر 1995، در دوربان آفریقای جنوبی برگزار شد.این اجلاس با حضور 114 کشور به ریاست نلسون ماندلا برگزار شد. در این اجلاس بلاروس به عنوان عضوجدید جنبش عدم تعهد پذیرفته شد. ریاست کمیته سیاسی اجلاس به عهده دکتر ظریف، معاون امور بینالملل وزارت امور خارجه کشورمان بود.مهمترین موضوعاتی که در این اجلاس مورد بررسی قرار گرفت و در بیانیه نهایی گنجانده شده عبارت بود از:
نقش جنبش عدم تعهد، گفتوگوی میان تمدنها، تجدید ساختار سازمان ملل، وضع مالی سازمان ملل، تروریسم، بدهیهای خارجی، محیط زیست و توسعه، علوم و تکنولوژی، همکاری های جنوب، کشورهای کمتر توسعه یافته، نژادپرستی، تبعیض نژادی و مواد مخدر. و اما سیزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، 20 الی 25 فوریه 2003، در کوالالامپور مالزی بود که با حضور 16 کشور این اجلاس برگزار شد.
با انصراف بنگلادش که در اجلاس قبلی به عنوان میزبان بعدی انتخاب شد و سپس انصراف اردن از برگزاری اجلاس سران، اجلاس مزبور در مالزی بزگرار شد. این اجلاس با حضور محمد خاتمی رئیسجمهور وقت کشورمان در رأس هیئت جمهوری اسلامی ایران برگزار شد.این اجلاس نخستین اجلاس سران عدم تعهد بعد از واقعه یازدهم سپتامبر بود و لذا موضوع تروریسم به یکی از مباحث عمده اجلاس سیزدهم تبدیل شد. از آنجا که اجلاس کوالالامپور یک ماه پیش از حمله امریکا به عراق و در بحبوحه مباحث شورای امنیت سازمان ملل درباره عراق برگزار شد، بهطور طبیعی مسئله عراق از اصلیترین موضوعات مطرح در سخنرانی سران کشورهای شرکتکننده در این اجلاس بود.
چهاردهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، نیز 11 الی 16 سپتامبر 2006، در هاوانای کوبا برگزار شد. در این اجلاس 58 کشور در سطح سران شرکت کردند.پیش از برگزاری اجلاس چهاردهم سران در کوبا، اجلاس وزرای امور خارجه دفتر هماهنگی عدم تعهد در کوالالامپور و به ریاست کشور مالزی به عنوان رئیس اجلاس سیزدهم در خرداد ماه 1385- مه 2006- برگزار شد. دو روز نخست آن در جلسات کارشناسان ارشد، به تدوین پیش نویس بیانیه نهایی اجلاس سران اختصاص یافت. اعلامیه پوتراجایا، بیانیه فلسطین، بیانیه مربوط به فعالیتهای هستهای صلحآمیز جمهوری اسلامی ایران و بیانیه ابراز همدردی با قربانیان زلزله در اندونزی صادر شد.
صدور بیانیه جداگانه در ارتباط با فعالیتهای هستهای جمهوری اسلامی ایران، مهمترین موضوع مورد توجه رسانههای گروهی در این اجلاس بود و پیوستن دو کشور دومینیکا و آنتیگوا باربودا به جنبش عدم تعهد، اختلاف مصر و لیبی برای میزبانی اجلاس بعدی سران، اختلاف الجزایر و صحرا درباره پاراگرافهای مربوط به مسئله صحرا و بالاخره اختلاف پاکستان و افغانستان و هند درباره پاراگرافهای مربوط به فعالیت گروههای تروریستی در مناطق مرزی جنوب و شرق افغانستان از دیگر نکات قابل ذکر در این اجلاس بود.
تلاش لیبی برای جلوگیری از تصویب میزبانی مصر بینتیجه ماند، اما پاراگرافهای مربوط به صحرا و دو پاراگرف مربوط به افغانستان در بیانیه پایانی اجلاس در پرانتز باقی ماند و تصمیمگیری درباره آنها به اجلاس سران در هاوانا موکول شد. با این حال، پانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد، 11 الی 16 جولای 2009 مطابق با 20 الی 25 تیرماه 1388 در شرم الشیخ مصر برگزار شد. این اجلاس با حضور 107 کشور از 118 کشور عضو، 18 کشور و 7 سازمان بینالمللی و منطقهای به عنوان ناظر و 29 کشور و 14 سازمان بینالمللی و منطقهای به عنوان میهمان تشکیل شد.
از این تعداد 40 کشور در سطح رئیس کشور و نخست وزیر و معاون رئیسجمهور شرکت کردند. دبیرکل سازمان ملل متحد و رئیس شصت و سومین نشست مجمع عمومی سازمان ملل نیز در این اجلاس شرکت داشتند. اجلاس پانزدهم سران به درخواست آرژانتین و شورای صلح جهانی برای عضویت ناظر در جنبش عدم تعهد پاسخ مثبت داد. ریاست هیئت جمهوری اسلامی ایران در این اجلاس بر عهده متکی وزیرخارجه وقت قرار داشت.
در پایان اجلاس 7 سند مشتمل بر سند نهایی اجلاس، اعلامیه سران شرم الشیخ، اعلامیه روز بینالمللی نلسون ماندلا، اعلامیه ضرورت پایان بخشیدن تحریمهای مالی، تجاری و اقتصادی امریکا علیه کوبا، اعلامیه فلسطین، طرح عمل جنبش عدم تعهد ـ 2009 الی 2012 ـ و گزارش گزارشگر اجلاس به تصویب رسید. اجلاس پانزدهم سران پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران برای میزبانی شازدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در سال 1391 مطابق با 2012 میلادی را به تصویب رساند. بر این اساس جمهوری اسلامی ایران بهمدت 9 سال تا سال 1397 مطابق با 2018 میلادی، عضو تروئیکای جنبش است و از سال 1391 لغایت 1394 ریاست دورهای جنبش عدم تعهد را برعهده خواهد داشت.