نادعلی بای
برگزاری نشست عدم تعهد در تهران، فرصتهای بی بدیلی را که جمهوری اسلامی ایران شایستگی و حقانیت داشتن آن را دارد، فراهم آورده است. مهم ترین فرصت نقش آفرینی ایران در روابط و معادلات بینالمللی در سایه شعار جنبش «تحقق صلح پایدار در سایه مدیریت مشترک جهانی»، است. نقش و فرصت بی بدیل ایران در مدیریت موضوعات جهانی با استقرار دبیرخانه جنبش عدم تعهد در تهران و ریاست سه ساله ایران بر این سازمان، تحقق خواهد یافت.
ایران به طور رسمی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در جریان برگزاری ششمین نشست سران جنبش عدم تعهد در هاوانا، در سال 1979 (1358) به عضویت جنبش عدم تعهد در آمد. به نظر می رسد برای جمهوری اسلامی ایران بر اساس آموزههای اصلی معمار کبیر انقلاب اسلامی امام خمینی(ره) یعنی دکترین «نه شرقی، نه غربی» که بسیار به اندیشه عدم تعهد نزدیک است، این جنبش از اولویت اساسی برخوردار است.
جنبش عدم تعهد با حفظ استقلال عملی و پویایی موضع گیری به بازنگری در متن معادلات جهانی مبادرت کرد که این فصل مشترک مواضع و سخنرانیهای مسوولان ایرانی در نشستهای متعدد سران و وزیران امور خارجه از سال 1979 تا کنون بوده است. از سوی دیگر شاید بتوان جنبش عدم تعهد را سودمندترین سازمان بینالمللی دانست که ایران بعد از سازمان ملل به عضویت آن در آمده است. ایران پس از تثبیت اوضاع سیاسی کشور و از سال 1981 بر حضور خود در جنبش افزود و جنبش نیز متقابلا اقدامات مثبتی را به نفع ایران صورت داده است.
تلاش اعضای جنبش برای حل و فصل جنگ ایران و عراق و برقراری آتش بس هر چند که عدم رعایت بی طرفی و توجه نکردن به خواستهای ایران در زمینه تعیین متجاوز این تلاشها را به بن بست کشاند. محکومیت ساقط کردن هواپیمای مسافر بری ایران در تیر ماه 1367، حمایت از اجرای قطعنامه 598 و دیگر موضع گیریهایی که با سیاست خارجی کشورمان انطباق دارد به خصوص در مورد مساله فلسطین، مخالفت با مذهب ستیزی و نژاد پرستی و تقاضا برای گشوده شدن بازار کشورهای شمال بر روی صادرات کشورهای جنوب از جمله این اقدامات بوده است.
بیانیه تروئیکای جنبش عدم تعهد، بیانیههای متعدد گروه عدم تعهد در آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بیانیه اجلاس وزرای خارجه دفتر هماهنگی جنبش در «پوتراجایای» مالزی در سال 1385، بیانیه چهاردهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در هاوانا پایتخت کوبا در سال 1385 و در عین حال بیانیه پانزدهمین اجلاس وزرای خارجه جنبش عدم تعهد در تهران در سال 1387 در حمایت از برنامه هستهای کشورمان از جمله مواضع این جنبش نسبت به فعالیتهای هستهای صلحآمیز کشورمان است.
اما مهمترین اقدام حمایتی جنبش غیر متعهدها در قبال کشورمان تلاش برای عدم محکومیت ایران در آژانس بین المللی انرژی هستهای بوده است. در جریان نشست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی هستهای کشورهای غیر متعهد در حمایت از ایران موضع گیری کردند و از شورای حکام آژانس خواستند به دور از فشارهای سیاسی به بررسی دقیق وضعیت هستهای و تسلیحاتی همه کشورهای عضو بپردازند. همچنین سران جنبش عدم تعهد در بیانیه ای جداگانه در پایان چهاردهمین نشست خود در هاوانا در سپتامبر 2006 ضمن حمایت از فعالیت صلح آمیز هستهای ایران خواستار پیوستن اسرائیل به معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای شدند.
اجلاس وزرای جنبش عدم تعهد پیرامون حقوق بشر و تنوع فرهنگی در تهران در سطح وزرای خارجه و سایر وزرای مرتبط کشورهای عضو جنبش، در تهران محل همایشهای بینالمللی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در روزهای 12 و 13 شهریور 1386 (3 و 4 سپتامبر 2007) برگزار شد.
پانزدهمین نشست وزیران خارجه جنبش عدم تعهد در تهران برگزار شد که با سه سند رسمی شامل بیانیه پایانی اجلاس، بیانیه ای در حمایت از فعالیتهای هستهای ایران و قطعنامه ای برای وقایع زیمبابوه به کار خود پایان داد. در اجلاس وزرای کشورهای عضو جنبش عدم تعهد پیرامون حقوق بشر و تنوع فرهنگی که در تهران در روزهای 8 و 9 مرداد 1387، در مرکز همایشهای بینالمللی صدا و سیما در تهران برگزار شد بیش از 100 هیات حضور داشتند که از این بین روسای 56 هیات در سطح وزیر خارجه و وزرای مرتبط با موضوع حقوق بشر بود و علاوه بر این اکمل الدین احسان اوغلو، دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی، نیز میهمان ویژه اجلاس بود. در این کنفرانس، ریاست نشست وزرای خارجه جنبش عدم تعهد نیز از کوبا به ایران منتقل شد.
پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران مبنی بر برگزاری نشست وزرای جنبش پیرامون حقوق بشر و تنوع فرهنگی در سپتامبر 2006 در اجلاس سران نهضت عدم تعهد درهاوانا پایتخت کوبا تصویب شده بود . ابتکار جمهوری اسلامی ایران در میزبانی و برگزاری نشست وزرای جنبش عدم تعهد در زمینه حقوق بشر و تنوع فرهنگی به منزله ایجاد فرصتی برای طرح دیدگاههای کشورهای در حال توسعه در خصوص این موضوع بود.
نشست تهران موجب ارتقای همبستگی بین اعضای عدم تعهد، افزایش سهم و مشارکت نهضت عدم تعهد در تعاملات بینالمللی و به ویژه مباحث حقوق بشر و تنوع فرهنگی شده و مکمل فعالیت کشورهای عضو در چارچوب سایر تشکلها و ائتلافهای مربوط به کشورهای در حال توسعه بود. در بیانیه پایانی اجلاس با عنوان “اعلامیه و برنامه اقدام تهران در خصوص حقوق بشر و تنوع فرهنگی” تصویب شد که مرکز دائمی حقوق بشر و تنوع فرهنگی جنبش غیر متعهدها در تهران تاسیس شود. تشکیل مرکز حقوق بشر و تنوع فرهنگی مهمترین دستاورد اجلاس تهران بود.
«اعلامیه و برنامه اقدام تهران درخصوص حقوق بشر و تنوع فرهنگی» نتیجه مذاکرات کارشناسی کشورهای عضو نهضت در ژنو، نیویورک و تهران است، چارچوبی مفهومی و عملی را برای تبیین ضرورتهای موجود در زمینه احترام به تنوع فرهنگی و در عین حال غنی بخشی به جهان شمولی حقوق بشر فراهم ساخته است. در این اعلامیه تاکیداتی قوی نسبت به ضرورت شناسایی و احترام به تنوع فرهنگی به عنوان منبعی از قدرت و غنای متقابل صورت گرفته و ضوابط لازم برای ارتقای تفاهم، بردباری، گفت وگو و هماهنگی میان فرهنگهای مختلف تبیین شده است.
سند نهایی این اجلاس، نقش بازیگران مختلف در سطح ملی و بینالمللی در زمینه ارتقای احترام به تنوع فرهنگی و تقویت گفتمانهای بین فرهنگی در زمینه حقوق بشر را به درستی تعریف کرده و اقدامات لازم جهت بی اثر کردن تلاشهای به عمل آمده جهت اعمال تک فرهنگ گرائی را برشمرده است. همچنین اعلامیه و برنامه عملی که با اجماع اعضای نهضت عدم تعهد تصویب شد، شاخصهای لازم برای دنیای جهانی شده بر اساس عدالت، انصاف، برابری، ارزش مداری و کرامت انسانی را بیان می کند. از این رو اعلامیه و برنامه عمل تهران در زمینه حقوق بشر و تنوع فرهنگی، گامی مهم در غنی بخشی به ادبیات بینالمللی در زمینه حقوق بشر و تنوع فرهنگی بود که این امر یکی از ضرورتهای اساسی در برگزاری نشست وزرای عضو نهضت عدم تعهد محسوب می شد.
نهضت عدم تعهد می تواند به این دست آورد خود ببالد و جامعه بینالمللی باید به این سند به عنوان منبعی غنی در زمینه حقوق بشر و تنوع فرهنگی مراجعه کند. همزمان حمایت نهضت عدم تعهد از تشکیل مرکز حقوق بشر و تنوع فرهنگی در تهران گامی موثر در مسیر نهادینه سازی فعالیتها در زمینه تقویت گفتمان بین فرهنگی در زمینه حقوق بشر و نیز ارتقای احترام به تنوع فرهنگی است.
در واقع «اعلامیه و برنامه اقدام تهران درخصوص حقوق بشر و تنوع فرهنگی»، مهر تاییدی است بر اعلامیه جهانی حقوق بشر 1948، کنوانسیون بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی و کنوانسیون حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی 1966 و دیگر کنوانسیونهای حقوق بشری. جالب توجه است که اولین اجلاس جهانی در زمینه حقوق بشر نیز در سال 1968 در تهران برگزار شد.
در بیانیه پایانی نشست مباحث مهمی چون بحث جلوگیری از توهین به ادیان، مقابله با تحریمها و اقدامات زورمدارانه، مقابله با سلطه فرهنگی غرب، اصلاحات سازمان ملل، حمایت از نامزدی کشورهای عدم تعهد برای عضویت در شورای امنیت، تایید صلاحیت دیوان کیفری بینالمللی برای رسیدگی به جنایت و تجاوز، محکوم کردن تهمت و افترا زدن به کشورهای عدم تعهد توسط زورمداران، تروریسم، مواد مخدر و غیره درج شده است. در مجموع می توان گفت که سند تهران یک سند بینالمللی انقلابی و تحول گرا، آینده نگر و مترقیانه است. سند تهران مبنایی برای تنظیم برنامه عمل جنبش است.
این برنامه عمل در واقع برنامه کاری و اجرایی جنبش عدم تعهد در آینده را ترسیم می کند. برگزاری این نشست در نوع خود به نوعی یک پیروزی دیپلماتیک برای جمهوری اسلامی ایران بود. این نشست بازتاب گسترده ای در سطح مطبوعات و محافل سیاسی جهان داشت. وزرای خارجه 118 کشور عضو جنبش عدم تعهد با صدور بیانیه ای در پانزدهمین نشست خود در تهران در 9 مرداد سال 1387، از برنامه هستهای صلح آمیز جمهوری اسلامی ایران حمایت کردند.
در این بیانیه تصریح شده است که حق کشورها برای توسعه انرژی اتمی برای مقاصد صلح آمیز نباید به هیچ عنوان محدود شود و انتخابها و تصمیمات تمامی کشورها از جمله جمهوری اسلامی ایران در زمینه استفاده صلح آمیز از فناوری هستهای و چرخه سوخت باید محترم شمرده شوند. در بیانیه عدم تعهد بر نقش آژانس بینالمللی انرژی اتمی به عنوان تنها نهاد صلاحیت دار برای راستی آزمایی تعهدات پادمانی کشورهای عضو تاکید شده است. وزرای امور خارجه عدم تعهد از حل و فصل موضوعات باقی مانده در چارچوب موافقتنامه فیمابین ایران و آژانس، به عنوان یک گام مهم رو به جلو استقبال کردند و توافق آژانس و ایران برای عادی شدن اجرای پادمان در ایران در این چارچوب را نیز مورد توجه قرار دادند. وزرای خارجه عدم تعهد بر تحقق منطقه خاورمیانه عاری از سلاحهای هستهای تاکید کردند و از اسرائیل خواستند تا بدون قید و شرط و بدون تاخیر به ان.پی.تی. بپیوندد و فورا تمامی تاسیسات هستهای خود را تحت پادمان جامع آژانس قرار دهد.
جنبش عدم تعهد در پایان ضمن استقبال از گفت وگوهای ایران و شش کشور در ژنو، تاکید کرد که تنها راه حل موضوع هستهای، پیگیری مذاکرات محتوایی بدون هیچ گونه پیش شرط توسط تمامی اعضای مربوطه می باشد. شاید جدی ترین شاخص برای اثبات فرضیه تلاش جنبش عدم تعهد برای حرکت از حاشیه به متن معادلات بینالمللی حمایت قاطعانه 13 کشور عضو جنبش عدم تعهد در شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی موسوم به «گروه نم»-NAM از فعالیت صلح آمیز هستهای ایران باشد که از همان ابتدا بحث هستهای ایران در نشست شورای حکام در ژوئن 2003 در دستور کار قرار گرفت و در جریان برگزاری نشستهای دورهای شورای حکام با صدور بیانیه ای جداگانه و تکمیلی ضمن مردود دانستن برخورد سیاسی با بحث هستهای ایران به این نکته تاکید کردند که برخورداری از دانش و فن آوری هستهای صلحآمیز حق تمامی اعضای ان.پی.تی.- (پیمان منع تکثیر هستهایNPT) و آژانس بینالمللی انرژی اتمی-IAEA است. همچنین همایش چهار جانبه ایران، مالزی، کوبا و آفریقای جنوبی تروئیکای جنبش کشورهای عدم تعهد در 14-11 نوامبر 2005 در تهران قابل ذکر است.
دیپلماسی فعال گروه نم در نشست شورای حکام و مقاومت آنها در برابر اعمال فشار آمریکا و برخی دول غربی عضو شورا علیه ایران نمایانگر علاقه مندی غیر متعهدها به دفاع از حقوق خود و ایستادگی در برابر آپارتاید هستهای است که نه تنها در این محدوده که در سطحی وسیع تر آثار و پیامدهایی را برای ارتقای نقش غیر متعهدها در معادلات جهانی به همراه داشته است کما اینکه در قالب چنین حرکتی هفتمین نشست بازنگری معاهده ان پی تی در نیویورک به صحنه جدی تقابل غیر متعهدها با بلوک هستهای بدل شد.
رهبران کشورهای عضو جنبش عدم تعهد با حمایت از ایران در مقابل غرب بر حق ایران برای استفاده صلح آمیز از انرژی هستهای تاکید کردند. رهبران این کشورها در چهاردهمین نشست «نم» که در هاوانا در سپتامبر 2006 برگزار شد با صدور بیانیه ای حق مسلم و غیر قابل انکار همه کشورها در توسعه، تحقیق، تولید و استفاده از انرژی هستهای در اهداف صلح آمیز را به رسمیت شناختند. اعضای «نم» همچنین خواستار حل مساله هستهای ایران از طریق دیپلماتیک و مذاکرات صلح آمیز شدند. در بیانیه تاکید شده است تنها راه حل مساله هستهای ایران آغاز مذاکرات بدون هیچ گونه پیش شرط است.
به علاوه از ایران نیز خواسته شده است به همکاری کامل خود با آژانس بینالمللی انرژی اتمی ادامه دهد. در بیانیه غیر متعهدها همچنین هشدار داده شده که هر گونه حمله به تاسیسات هستهای که برای اهداف صلح آمیز ساخته شدهاند با خطرات جدی همراه بوده و نقض آشکار حقوق بین الملل محسوب می شود. دیپلماسی فعال گروه نم در نشست شورای حکام و مقاومت آنها در برابر اعمال فشار آمریکا و برخی دول غربی عضو شورا علیه ایران نمایانگر علاقه مندی غیر متعهدها به دفاع از حقوق خود و ایستادگی در برابر آپارتاید هستهای است که نه تنها در این محدوده که در سطحی وسیع تر آثار و پیامدهایی را برای ارتقای نقش غیر متعهدها در معادلات جهانی به همراه داشته است کما اینکه در قالب چنین حرکتی هفتمین نشست بازنگری ان.پی.تی. در نیویورک به صحنه جدی تقابل غیرمتعهدها با بلوک هستهای بدل شد.
در نگاه کلی می توان گفت با پیوستن ایران به این جنبش و فعالیت در آن به نظر می رسد اندیشه حمایت از تبدیل جنبش به سازوکاری تاثیرگذار در معادلات جهانی تقویت شده است خصوصا اینکه جمهوری اسلامی ایران به همراه کوبا، مالزی و آفریقای جنوبی در ردیف چهار کشور پیشرو در زمینه بیداری غیرمتعهدها قرار دارد که از زمان پیوستن به آن همواره بر ضرورت عملی شدن خواستههای جنبش تاکید ورزیده است.
اهم مواضع جمهوری اسلامی ایران که در سخنرانیهای مقامات رسمی کشور در اجلاسهای سران این جنبش تبلور یافته است شامل درخواست برای ارتقای نقش جهانی جنبش در عرصه بین الملل با هدف تحقق تساوی حقوق در عرصه بینالمللی نیاز به تجدید نظر در اصول جنبش به منظور تکمیل فلسفه وجودی عدم تعهد با توجه به مقتضیات و تحولات جهان معاصر، حرکت جنبش به سمت جنبه ایجابی و نقش آفرینی و رهبری در جهان معاصر، لزوم تقویت هویت جنبش بر اساس صلح، معنویت و محبت و تحقق آرمانهای بشری برای غلبه بر نا امنی و تبعیض و بی ثباتی، تلاش برای تصحیح روندهای یکجانبه گرایانه و تبعیضآلود موجود، تقویت جنبش غیر متعهدها از طریق تعامل گستردهتر و ارتقا و تعمیق بیشتر روابط اعضا با یکدیگر، شناسایی ظرفیتهای فراوان اقتصادی، فرهنگی، سیاسی اعضای جنبش، فعالتر نمودن ارکان جنبش، توجه به ظرفیتهای بالای سیاسی جنبش به عنوان نماینده اکثریت جامعه جهانی و استفاده از این ظرفیت جهت حل و فصل مناقشات بینالمللی و توسعه صلح و آرامش بازنگری کلی در اهداف و ساختار شورای امنیت سازمان ملل و تحقق عضویت دائم دارای امتیاز وتو در شورای امنیت بر مبنای گفتمان عدالتخواهی بوده است. با توجه به توضیحات بالا اگر جنبش عدم تعهد واقعا خودش باشد، جمهوری اسلامی ایران میتواند به نقش این جنبش در حرکتی که در دفاع از حق فناوری هستهای در پیش گرفته است، امیدوار باشد.
حضور و شرکت مقامات بیش از 120 کشور و سازمان عضو جنبش عدم تعهد اعم از عضو رسمی، ناظر و غیره در نشست عدم تعهد در تهران، در شرایط کنونی بهترین فرصت را برای ایران در راستای مدیریت مشترک موضوعات جهانی فراهم ساخته است. اول از همه اینکه سطح گسترده حضور مقامات، نشان از اثبات ناکارآمدی غرب در انزوای ایران است. تاسیس مقر موقت جنبش عدم تعهد در تهران می تواند نقص و خلاء «تعلل در تشکیل دبیرخانه و تدوین منشوری برای فعالیت جنبش در شرایط جدید جهانی» که باعث ناکارآمدی وضعف این سازمان شده است، را برطرف کند.
تاسیس مرکز دائمی حقوق بشر و تنوع فرهنگی جنبش غیر متعهدها، یک موفقیت بزرگ دیپلماتیک برای جمهوری اسلامی ایران است و میتواند زمینه را برای تاسیس هرچه زودتر دبیرخانه و مقر موقت جنبش عدم تعهد در تهران یا دائم در تهران یا هر یک از کشورهای عضو فراهم سازد. از آنجا که تصمیمگیری در این سازمان، بر اساس اجماع کشورهای عضو است، امکان تصویب این پیشنهاد در تهران عملی است.
لازم به توضیح است که استقرار دبیرخانه موقت در تهران به معنای استقرار در سه سال ریاست ایران بر این سازمان نیست بلکه تاسیس دبیرخانه موقت تا زمان استقرار دائم دبیرخانه در تهران یا پایتخت هر یک از کشورهای عضو سازمان و نهایتا انتخاب دبیر کل برای آن. ایران میتواند گروههای کاری، کارگروههای ویژه و کمیته های جنبش عدم تعهد را برای چابک تر و بانفوذتر کردن سازمان فعال کند. مهمترین این موارد عبارتند از؛ کمیته هماهنگی مشترک (که توسط رئیس گروه 77 و رئیس جنبش عدم تعهد ریاست می شود)، - گروه کاری اصلاح سازمان ملل متحد، مجمع امنیتی عدم تعهد، گروه کاری خلع سلاح، گروه کاری حقوق بشر، گروه کاری عملیات صلحبانی، کمیته دائمی وزرا برای همکاری اقتصادی با توجه به در اولویت بودن مسائل اقتصادی برای جنبش در حال حاضر، تشکیل کارگروه سوریه و تقویت کارگروه فلسطین.
ریاست ایران بر نم، با توجه به اینکه پس از ریاست سه ساله نیز ایران عضو تروئیکای نم است، و همچنین استقرار دبیرخانه در تهران که میتواند دائمی باشد، فرصتهای فراوانی در زمینه سیاسی-بین المللی، اقتصادی و فرهنگی برای ایران به همراه دارد. این فرصتها می تواند در شکستن تحریمهای ظالمانه و بیاثر کردن انزوای ایران نمود عینی داشته باشد.
در حوزه مدیریت موضوعات جهانی، رئیس جمهور ایران در نشستهای سازمان ملل به عنوان رئیس نم با یک شخصیت حقوقی بینالمللی حضور پیدا می کند. پس از نشست تهران، آقای احمدی نژاد، به عنوان رئیس دولت، نماینده جنبش عدم تعهد در چندین دیدار و نشست بین المللی که با نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سپتامبر در نیویورک آغاز می شود، خواهد شد. تعریف تروریسم بین المللی، مخالفت با تحریمهای بین المللی به عنوان نقض حقوق بشر ، محیط زیست، پیگیری خلع سلاح جهانی، استفاده مسالمت آمیز از انرژی هسته ای، اصلاحات در ساختار سازمان ملل متحد، تاکید بر اصول پنجگانه اولیه جنبش بویژه عدم تجاوز و عدم مداخله (که می تواند در مورد سوریه اجرایی شود) از مواردی است که قطعا پیگیری خواهد شد. پیشنهاد سیاسی دیگر برگزاری اجلاس بین المجالس کشورهای جنبش عدم تعهد، در تهران در آینده نزدیک است.
تاسیس بانک نَم و نهادهای مالی مستقل (از جمله واحد پولی مشترک)، لغو روادید در راستای گسترش دیپلماسی عمومی و گردشگری نیز می تواند پیگیری شود. قطعا تمامی موارد فوق در بیانیه و سند نهایی نشست مورد توجه قرار خواهد گرفت و این اسناد زمینه ساز اسناد مهمتر و جامع تر دیگر در نشست مجمع عمومی در سازمان ملل متحد شود.
با توجه به تحولات بیداری اسلامی و بحران اقتصادی غرب به ویژه جنبش وال استریت، عدم تعهد می تواند نقش محوری در تحولات جهانی و ایجاد رژیمهای بین المللی جدید امنیتی، حقوق بشری و سیاسی و بازنگری در آنها (اعم از کنوانسیونها، پروتکلها و معاهدات) که با نگاه هژمونیک غرب تنظیم شده است و استانداردهای دوگانه دارد، ایفا کنند. در حال حاضر این جنبش 75 درصد از جمعیت دنیا، حجم عظیمی از اقتصاد جهانی را تشکیل میدهد و همچنین اعضای سازمانهای اقتصادی منطقهای همچون اکو، سارک، مرکوسور، آلادی، سازمان همکاری اسلامی، آسه آن و غیره عضو جنبش عدم تعهد بوده و با آن همپوشانی دارند، به همین دلیل میتواند نقش اصلی را در عرصه بینالمللی داشته باشد. در پایان باید اذعان کرد که نشست سران عدم تعهد در تهران و ریاست سه ساله ایران براین سازمان، نفوذ منطقهای و بینالمللی ایران را افزایش خواهد داد و این دقیقا همان موضوعی است که باعث نگرانی کشورهای استکباری غربی و رژیم صهیونیستی شده است.