سازمان مدیریت، از تولد تا ادغام

رامین بیات
در تیرماه سال 1386 بود که سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور با سابقه فعالیت 60 ساله منحل و معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری جایگزین آن شد. در ‎صد و سی‎ و سومین جلسه شورای عالی اداری که به ریاست محمود احمدی نژاد در تاریخ هجدهم تیرماه 1386برگزار شد، بررسی انحلال سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی در دستور کار قرار گرفت و این انحلال جنبه قانونی به خود گرفت، این تصمیم یکی از پرسروصداترین تصمیمات دولت نهم قلمداد شد و همچنان با گذشت پنج سال از آن تصمیم بحث‌ها پیرامون احیای سازمان مدیریت و برنامه ریزی سابق به گوش می‌رسد. هدف از این انحلال اصلاح نظام اداری، افزایش تحرک و کارآیی و بهره‎وری، کوچک‎سازی، روان‎سازی، سرعت، دقت، کارآمدی و جلوگیری از بوروکراسی اداری عنوان شد.
رئیس‎جمهوری در جلسه شورای عالی اداری درباره هدف تغییر عنوان و کارکرد این سازمان گفت که با توجه به تغییر مأموریت‎های سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی کشور، باید ساختار این نهاد نیز دچار تحول شود که هدف از آن تقویت و ارتقای نظام برنامه‎ریزی و نظارت در کشور است. احمدی‎نژاد یادآوری کرده بود که سازمان‎های تحت پوشش سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی، زیر نظر دستگاه‎های اجرایی مرتبط، به فعالیت خود ادامه خواهند داد. این اتفاقات در حالی است که اخیرا محمد رضا تاجگردون، نائب رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی طی نامه ای به محمود احمدی نژاد رئیس جمهوری احیای ساختار سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور را خواستار شده است.
چگونگی شکل‌گیری سازمان مدیریت
در سال 1316 با شکل گیری شورای اقتصاد موضوع برنامه ریزی مدرن در کشور ایران از جهت نظری مطرح شد، در فروردین ماه سال 1325 هسته اولیه سازمان مدیریت و برنامه ریزی سابق با تشکیل کمیسیون برنامه شکل گرفت، در مرداد ماه سال 1325 به پیشنهاد کمیسیون برنامه هیات عالی برنامه (یا شورای عالی برنامه) تشکیل شد. وظیفه این شورا تهیه برنامه عمرانی کشور، کنترل و نظارت بر اجرای طرح‌های مصوب بود، در مهر ماه سال 1327 دفتر کل برنامه تشکیل شد و در بهمن ماه همان سال طبق قانون سازمان برنامه شکل گرفت، در سال 1351 قانون برنامه وبودجه، تصویب و سازمان برنامه به سازمان برنامه و بودجه تبدیل شد، در اسفند ماه سال 1378 سازمان برنامه و بودجه و سازمان امور اداری واستخدامی که در سال 1345 تشکیل شده بود ادغام و سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور شکل گرفت.
در۲۴ مهر ماه سال 1385 اولین تغییرات جدید سازمانی پس از صدور دستورالعمل رئیس جمهوری برای الحاق سازمان مدیریت وبرنامه ریزی استان‌ها به استانداری‌ها شروع شد، در اردیبهشت ماه سال 1386 واحدهای استانی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور در استانداری‌ها ادغام شدند و در تیر ماه سال 1386 سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور بر اساس مصوبه یک صد و سی و سومین جلسه شورای عالی اداری (مورخ 18 تیر ماه سال 1386 ) پس از گذشت بیش از 60 سال از تاسیس خود منحل و معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهوری به جای آن ایجاد شد.
وظایف سازمان مدیریت
انجام مطالعات و بررسى‌هاى اقتصادى و اجتماعى و پیش‌بینى منابع کشور به منظور تهیه و تنظیم سیاست‌ها و برنامه‌هاى بلندمدت، میان‌مدت و کوتاه‌مدت و همچنین بودجه‌هاى سالانه، مطالعه و بررسى و انجام امور مربوط به برنامه‌ریزى در چارچوب نظام برنامه‌ریزى کشور، پیشنهاد خط‌‌مشى‌ها و سیاست‌هاى مربوط به بودجه کل کشور به شوراى اقتصاد، تخصیص منابع کشور براى فعالیت‌هاى جارى و عملیات عمرانى در چارچوب برنامه‌ها و سیاست‌هاى توسعه کشور، تهیه و تنظیم بودجه کل کشور با همکارى دستگاه‌هاى مربوطه، نظارت مستمر بر اجراى برنامه‌ها و پیشرفت سالانه آنها، تعیین ضوابط اقتصادی، اجتماعی، فنی و مالى به منظور ارزیابى فعالیت‌هاى انجام شده در دستگاه‌هاى اجرایى، ارزشیابى کارآیى و عملکرد دستگا‌ه‌هاى اجرایى کشور و گزارش آن به رئیس جمهورى، تشخیص صلاحیت و طبقه‌بندى مهندسان مشاور و پیمانکاران و ارزیابى مداوم فعالیت‌هاى آنها، تعیین معیارها و ضوابط و تنظیم اصول کلى و شرایط عمومى قراردادهاى مربوط به طرح‌هاى عمرانى، تعیین و مشخص کردن وام‌ها و اعتبارات خارجى مورد نیاز براى برنامه‌ها و طرح‌ها، اتخاذ روش مناسب براى اخذ گزارش از کلیه دستگاه‌ها به منظور تهیه و ارائه گزارش‌هاى جامع عملکرد هر دوره از برنامه و انتشار این گزارش‌ها براى اطلاع عموم، تخصیص اعتبارات براى طرح‌ها و فعالیت‌ها براساس گزارش‌هاى ارزشیابى و نظارت، بررسى و اظهارنظر دربارۀ گزارش‌ها و مسائلى که باید در شوراى اقتصاد مطرح شود، فراهم آوردن امکانات و تأمین آمارهاى مورد نیاز و ایجاد هماهنگى در زمینه فعالیت‌هاى اطلاعاتى و آمارى کشور و نظارت بر انجام امور مربوط به پژوهش در امر برنامه‌ریزى و توسعه در قالب اساسنامه مؤسسه عالى پژوهش در برنامه‌ریزى و توسعه از جمله وظایف سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور تا قبل از انحلال بود.
ساختار همه‌گیر سازمان مدیریت
سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور تا قبل از انحلال از 9 معاونت، سه سازمان وابسته، ۱۰ هیات و شورا و 30 سازمان استانی تشکیل شده بود. معاونت اقتصادی و هماهنگی برنامه و بودجه که مهمترین معاونت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشوربود، تحت مدیریت افراد مختلفی بود. از شاخص ترین چهره هایی که مدتی تصدی آن را بر عهده داشتند می توان به دکتر محمد طبیبیان، دکتر مسعود نیلی و دکتر حمیدرضا برادران شرکاء اشاره کرد. مهمترین وظیفه این معاونت، تهیه برنامه های توسعه میان‌مدت، بلندمدت و آمایش سرزمین کشور، برآورد بخش منابع درآمدی بودجه های سالانه کشور، ایجاد هماهنگی میان بودجه های سالانه با برنامه های توسعه کشور و جمع‌بندی بودجه‌های سالانه کشور، انجام امور مربوطه به تخصیص اعتبار میان دستگاه‌های اجرائی و تهیه گزارش های سالانه اقتصادی و اجتماعی کشور و گزارشات ارزیابی عملکرد برنامه های توسعه کشور بود.
دیگر معاونت‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی عبارت بودند از: معاونت‌های بخشی (امورتولیدی، زیربنائی، اجتماعی و امور فرهنگی، آموزشی و پژوهشی) که عمده ترین وظیفه معاونت‌های بخشی تهیه برنامه‌های توسعه بخشی و همچنین بودجه‌های سالانه دستگاه‌های اجرائی ذیربط با مشارکت خود آنها بود. بخش معاونت فنی بخشی بود که عمده ترین وظیفه آن معاونت، نظارت فنی بر اجرای پروژه های عمرانی دولت در سراسر کشور اعلام شده بود.
در بخش معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی نیز عمده ترین وظیفه این معاونت که بازمانده سازمان امور اداری و استخدامی سابق بود، اعطای مجوزهای استخدامی به دستگاه‌ها، کنترل گسترش تشکیلات دستگاه‌های دولتی، انجام امور هماهنگی امور استخدامی کارکنان دولت، انجام امور هماهنگی امور تشکیلات دستگاه‌های اجرایی کشور و هدایت و سیاستگذاری در مورد امور تحول و اصلاح روش‌ها در سیستم اداری کشور بود. معاونت امور مجلس و استانها، معاونت اداری، مالی و منابع انسانی نیز از بخش‌های دیگر آن بود.
سازمان‌های وابسته به سازمان مدیریت و برنامه ریزی عبارت بودند از مرکز آمار ایران، مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت وبرنامه ریزی، سازمان نقشه برداری و وظیفه این سازمان‌ها مواردی چون اجرای طرح‌های آماری مثل سرشماری جمعیت، اشتغال و بیکاری، قیمت‌ها، حساب‌های ملی و منطقه‌ای، بودجه خانوار و.... آموزش ضمن خدمت کارکنان دولت و انجام فعالیت‌های پژوهشی برای سازمان و تهیه نقشه‌های مورد نیاز سازمان و دستگاه‌های اجرائی نیز کار دیگر این بخش بود. همچنین سازمان‌های استانی وظایف و کارکردهایی کاملاً شبیه سازمان مرکزی البته در مقیاسی کوچکتر و در سطح استان‌ها داشته‌اند. شوراها و هیات های وابسته به سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور بدین شرح بودند: شورای عالی اشتغال، شورای امور اداری و استخدامی کشور، شوای حقوق و دستمزد، شورای عالی آمار، شورای عالی انفورماتیک، هیات عالی نظارت، شورای عالی نقشه برداری، شورای عالی فنی، شورای اقتصاد و شورای عالی اداری.
عزم مجلسی‌ها برای احیای سازمان مدیریت
محمد رضا تاجگردون، نائب رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی طی نامه ای به محمود احمدی نژاد، رئیس جمهوری احیای ساختار سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور را خواستار شده است. همچنین غلامرضا کاتب، سخنگوی کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی با اشاره به انحلال سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در دولت نهم اظهار کرد: برای اینکه نظام برنامه ریزی و بودجه ریزی از یک عقلانیت و پشتیبانی کامل برخوردار باشد سازمان مدیریت و برنامه ریزی را احیا می‌کنیم.
سخنگوی کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی افزود: برای اینکه پس از پایان برنامه پنجم نگوییم ۲۵ درصد از اهداف برنامه محقق شد طرحی را به منظور احیای سازمان مدیریت ارایه خواهم کرد. کاتب با بیان اینکه معاونت نظارت راهبردی در حال حاضر دستوری عمل می کند، اظهار کرد: عملکرد برنامه پنجم در سال گذشته نشان می دهد که معاونت نظارت راهبردی نتوانسته در مسیر اهداف برنامه حرکت کند. به گفته وی، در نبود سازمان مدیریت و برنامه ریزی به نظر می‌رسد که دیدگاه‌های فردی جایگزین دیدگاه‌های برنامه‌ای شده است.
احیای سازمان مدیریت، وظیفه رئیس‌جمهوری
براساس اصل 126 قانون اساسی «رئیس جمهوری مسئولیت امور برنامه و بودجه و امور اداری و استخدامی کشور را مستقیما بر عهده دارد و می تواند اداره آنها را به عهده دیگری بگذارد.» در همین رابطه نایب رئیس کمیسیون برنامه و بودجه با بیان اینکه احیای سازمان مدیریت و برنامه ریزی بستگی به نظر رئیس جمهوری دارد، می‌گوید: ممکن است رئیس جمهوری تمایلی به چنین اقدام یا تفویض اختیار بودجه به چنین سازمانی نداشته باشد. تاجگردون با اشاره به اینکه از نظر عملکردی، حذف سازمان مدیریت و برنامه ریزی چالش جدی در نظام اجرایی به وجود آورده است، ادامه داد: معتقدم رئیس جمهوری باید چنین مساله ای را ارزیابی کند و در صورت نیاز به اصلاح آن اقدام کند.
احیای سازمان مدیریت فایده‌ای ندارد!؟
ایرج ندیمی، معاون اسبق وزارت صنایع در دولت دهم و نماینده فعلی مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه احیای سازمان مدیریت فایده ای ندارد، اظهار کرد: پس از تبدیل سازمان مدیریت و برنامه ریزی به معاونت هم تغییری در رابطه مجلس با معاونت ایجاد نشد و هنوز هم همان مشکل پاسخگویی وجود دارد. عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با تاکید بر این که مشکل سطح ارتباط بین این معاونت و مجلس وجود دارد، تصریح کرد: ممکن بود قبلا سازمان درمقابل خواسته وزرا مقاومت کند و الان این روابط به هم خورده است.
وی با اشاره به این که با انحلال سازمان و تشکیل معاونت تنها رابطه ریاست جمهوری با معاونت تسهیل شد، تصریح کرد: احیای سازمان مدیریت و برنامه ریزی فایده ای ندارد و با توجه به این که تصمیماتی برای مصوبات ۲۰ سال آینده گرفته شده است، احیا و عدم احیای سازمان تاثیری در روند کار ندارد. عضو کمیسیون اقتصادی مجلس درباره تسریع در زمان ارایه بودجه با وجود سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی اظهار کرد: ممکن است در زمان ارائه بودجه تاثیری داشته باشد اما در محتوا بی تاثیر است.
آثار انحلال سازمان مدیریت
جعفر قادری، عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس درباره طرح احیای سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور معتقد است: انحلال سازمان مدیریت و برنامه ریزی از جمله کارهایی بود که بدون کار کارشناسی دقیق انجام شد. وی افزود: انحلال سازمان مدیریت و برنامه ریزی کار درستی نبود و مشکلاتی دربودجه نویسی کشور ایجاد کرد و پس از گذشت زمان آنچه مدنظر دولت بود محقق نشد.
قادری با بیان اینکه‌ اختیارات معاونت نظارت راهبردی رئیس جمهوری به مراتب بیشتر از گذشته است، ادامه داد: بودجه در سازمان مدیریت و برنامه ریزی سابق با پشتوانه علمی و با کار کارشناسی بیشتر بررسی می شد. به گفته وی احیای سازمان مدیریت و برنامه ریزی خیلی از دغدغه ها و نگرانی‌ها را رفع می‌کند. چرا که معاونت نظارت و راهبردی از کار کارشناسی بر بودجه دور ماند و این به ضرر اقتصاد کشور است. عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس اظهار کرد: سازمان مدیریت و برنامه ریزی مستقل عمل می کرد و به نظرم احیای آن کار مناسبی است.
احیای دوباره سازمان مدیریت ممکن یا ناممکن؟
در مورد انحلال یا تغییر ساختار سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور طی این سال‌ها حرف و حدیث‌های زیادی بوده و هست، به‌گونه‌ای که برخی آن را مغز برنامه‌ریزی کشور می‌خواندند اما با توجه به مطرح شدن احیای دوباره این سازمان،‌ برخی نیز معتقد هستند که با توجه به نگاه منفی دولت نسبت به ساختار گذشته آن،‌ بود و نبودش فرقی حاصل نمی‌کند و تنها تغییر در یک نام است. با توجه به اینکه احمدی نژاد اعلام کرد مجلس بودجه 91 را از نو نوشته است؛ بهارستان نشینان تلاش خود را برای احیای مجدد سازمان مدیریت آغاز کرده اند ولی باید به این نکته توجه داشت که تصمیم‌گیری اصلی در این رابطه بر عهده رئیس جمهوری است. به نظر می رسد کشمکش میان موافقان و مخالفان احیای سازمان مدیریت و برنامه ریزی همچنان ادامه پیدا خواهد کرد.