سیر تحولات انرژی هستهیی در دنیا دستخوش هیجانها و پیامدهای بسیاری از نظر سیاسی و اجتماعی بوده است. پس از آنکه بشر توانست در قرن بیستم از تئوریهای تدوین شده به صورت صنعتی استفاده کند، دنیا شاهد تغییر و تحولهای بسیاری از نظر مرزبندیهای سیاسی و اجتماعی شد که هنوز هم ادامه دارد.
یکی از مهمترین زورآزماییها در پهنه جهان، استفاده از فناوری هستهیی در حیطه نظامی بین پنج کشور قدرتمند هستهیی یعنی آمریکا، شوروی سابق، انگلیس، فرانسه و چین بود. بالطبع این کشورها برای نشان دادن توان هستهیی خود مجموعهیی از آزمایشهای هستهیی (nuclear test) در زیر زمین (underground) و جو زمین (atmospheric) انجام دادند، به طوری که موجب جنجال و بحثهای بسیاری شد و اعتراضهای بیشمار نهادهای صلحطلب و طرفدار محیطزیست را برای توقف آزمایشهای هستهیی به دنبال داشت که در نهایت توانستند به خواسته خود برای جلوگیری از انجام آن توسط کشورهای عضو NPT دست یابند. در دهه آخر قرن بیستم (سپتامبر 1996) پیمان منع جامع آزمایشهای هستهیی (CTBT) توسط کنفرانس خلع سلاح هستهیی پایهریزی شد که عدم گسترش سلاحها را وارد مرحله جدیدی کرد. این پیمان هر نوع آزمایش هستهیی را حتی توسط پنج کشور دارنده سلاح هستهیی منع میکند. البته هنوز این پیمان در مراحل ابتدایی است و چالشها در درون آن ادامه دارد. لازم به یادآوری است که کشورهای هند، پاکستان، اسرائیل و کوبا هنوز پیمان CTBT را امضا نکردهاند. در کل هدف از CTBT منع جامع آزمایشهای هستهیی بوده و به طور موثر مورد تایید و تصدیق جهانی است. وظیفه ملی کشورها در این معاهده، جلوگیری از انفجارهای هستهیی در محدوده صلاحیت و کنترل آنها است. طبق ماده یک این معاهده، هر کشور تحت پیمان ملزم است که هیچ نوع انفجار هستهیی انجام ندهد و از هرگونه انفجار هستهیی نیز در محدوده تحت کنترل خود جلوگیری کند. همچنین کشورهای عضو CTBT پذیرفتهاند که به سمت خلع سلاح اتمی حرکت کرده و برای مقابله با گسترش آن در همه زمینهها تلاش کنند و کوششهای برنامهریزی شده و نظاممند را برای کاهش سلاحهای اتمی تا محو کامل این سلاحها در سطح جهان ادامه دهند. از سوی دیگر فعالان صلح بینالمللی نیز آن را تایید میکنند. البته قبل از پیمان CTBT معاهدههایی به صورت محدودتر و در مقیاس کوچکتر در زمینه منع انفجارهای هستهیی منعقد شده بود که البته هیچ کدام از نظر گستردگی و مفهوم در حد جامعیت CTBT نیست. به عنوان مثال معاهده آنتارتیک در اول دسامبر 1959 در واشنگتن به امضا رسید که هرگونه انفجار هستهیی در قطب جنوب و دفع مواد زاید هستهیی رادیواکتیو را در آن ممنوع کرده است. معاهده دیگری نیز با عنوان منع آزمایش سلاحهای هستهیی در جو، ماورای جو و زیر آب که در 5 آوریل 1963 در مسکو میان آمریکا، انگلیس، ایرلند شمالی و شوروی سابق به امضا رسید و هر نوع آزمایش هستهیی به جز آزمایشهای زیرزمینی را ممنوع اعلام کرد.
سابقه تاریخی آزمایشات هستهیی
از اول ژوئیه 1944 آزمایشهای هستهیی در دریاهای آزاد آغاز شد. از جمله حادثههای مهم که در این زمینه پیش آمده است، واقعه کشتی ماهیگیری ژاپنی به نام فوکوریامارو است. این کشتی به هنگام انجام آزمایش بمب هیدروژنی آمریکا در اول مارس 1954 در 250 کیلومتری منطقه انیوتوک قرار داشت، با وجود این 22 ملوان این کشتی به واسطه خاکسترهای رادیواکتیو ناشی از انفجار بمبهستهیی کشته شدند. در همان زمان اهالی جزایر مارشال از شورای قیمومیت، منع بیقید و شرط آزمایشهای هستهیی را خواستار شدند.
سرانجام در سال 1955 بزرگان حقوق بینالملل، بحث مربوط به آزمایشها را به صورت حقوقی مطرح کردند و بیشتر آنها آزمایشهای اتمی در دریای آزاد را براساس قواعد ذیل غیرقانونی دانستند:
1- حق آزادی در دریای آزاد
2- تکلیف بینالمللی هر دولت در قلمرو حاکمیت خود، مبنی بر خودداری از ارتکاب اعمالی که به دولت دیگر ضرر میرساند
3- غیرقانونی بودن سلاحهای اتمی
با توجه به این پیمانها متاسفانه رقابتهای پنهانی قدرتهای بزرگ باعث انجام طیف وسیعی از آزمایشهای هستهیی در جهان شد، به طوری که طی جنگ سرد بین دو ابرقدرت بزرگ آن دوران تصویر وحشتآور وقوع جنگ جهانی سوم به وجود آمد و دنیا سالها با این وضعیت بحرانی و هراس از یک فاجعه اتمی به سر میبرد. ممکن نبودن اثبات انجام همه آزمایشهای هستهیی زیرزمینی، این شبهه را به وجود میآورد که شاید آزمایشهای زیرزمینی دیگری نیز انجام شده باشد که ذکری از آن به میان نیامده است. آنچه در ابتدا از چنین آزمایشهایی (انفجارهای هستهیی) ناشی میشود یک زمینلرزه است که به زمینلرزههای طبیعی شبیه است، با این تفاوت که چنین آزمایشهایی پس از چندی اثرات مشخص در سطح زمین ایجاد میکند که از آثار زلزلههای طبیعی متمایز است.
طی حدود 25 سال 482 انفجار هستهیی در جو و 522 انفجار هستهیی در زیرزمین انجام شده است.
همچنین طی 26 سال 996 آزمایش هستهیی زیرزمینی و 46 آزمایش هستهیی در جو انجام گرفته است. در ضمن میتوان دریافت که از سال 1945تا 1996، 2046 انفجار هستهیی توسط پنج کشور فوق در جهان انجام شده است که واقعاً باعث شگفتی است. آمریکا با 1030 و شوروی سابق با 715، فرانسه با 210، انگلیس و چین با 45 انفجار هستهیی به ترتیب در این زمینه رکورد دارند. یک نکته جالب توجه دیگر این است که انگلستان تمام انفجارهای هستهییاش را خارج از کشور خود انجام داده است.
به جز پنج کشور فوق، دو کشور دیگر دارنده تسلیحات هستهیی یعنی هند و پاکستان که جزء NPT نبوده، یک رشته آزمایش هستهیی انجام دادند. هند اولین آزمایش هستهیی خود را در سال 1974 در ساعت 55/34/2 در مکانی با عرض جغرافیایی 095/27 درجه شمالی و طول جغرافیایی 752/71 درجه شرقی انجام داد که این آزمایش باعث اعتراض شدید پاکستان شد، به طوری که یک رقابت نسلیحاتی بین دو کشور در زمینه تسلیحات هستهیی پدید آمد. پس از دومین آزمایش هستهیی هند در تاریخ 11 مه 1998 در مکانی با عرض جغرافیایی 102/27 درجه شمالی و طول جغرافیایی 857/71 درجه شرقی، پاکستان اولین آزمایش هستهیی خود را هفده روز بعد درتاریخ 22 مه 1998 در ساعت 15/16/10 انجام داد. البته لازم به ذکر است که هند در تاریخ 11 مه 1998 دو انفجار هستهیی همزمان انجام داد. در حین این رقابت تسلیحاتی، هند آزمایش دیگری در تاریخ 13 مه 1998 انجام داد که در پاسخ به آن پاکستان در تاریخ 30 مه 1998یعنی دوباره پس از هفده روز دومین آزمایش انفجار هستهیی را انجام داد. این رقابت تسلیحاتی باعث نگرانیهای بیشماری در سطح منطقه و جهان شد. با توجه به ممکن نبودن اثبات تمام آزمایشات هستهیی و شبهه در این امر معیارهای بینالمللی برای تشخیص انفجارهای هستهیی از دیگر فعالیتهای هستهیی مطرح شد که در ذیل به آن اشاره میشود.
معیارهای تشخیص انفجار هستهیی
در یک انفجار هستهیی، شکافت به وسیله نوترون با توزیع انرژیهای مختلف (طیف نوترونهای شکافت) انجام میگیرد در حالی که در یک رآکتور هستهیی ، انرژی نوترونهای حاصل از شکافت ابتدا به وسیله یک کندکننده،به تعادل گرمایی با محیط میرسند (نوترون حرارتی) سپس نوترونهای حرارتی با اورانیوم ـ 235 برخورد کرد و آن را شکافت میدهند. انرژی مربوط به شکافت با اختلاف نسبی محصولات شکافت منتهی میشود، البته زمان تولید محصولات شکافت (Product fission) موضوع مهمتری است. در انفجار هستهیی، محصولات شکافت به طور آنی تولید میشود در حالی که در یک رآکتور هستهیی محصولات حاصل از شکافت در میله سوخت در طول زمانی که این میله سوخت در رآکتور قرار دارد تولید میشود. فعالیت هر محصول شکافت تابعی از تشعشع و نیمهعمر آن است. هستههای رادیواکتیو با نیمه عمر کوتاه میتواند پس از مدتی کوتاه به هستهیی پایدار (Stable nuclei) تبدیل شود. برای مثال سزیم – 134 (Cs-134) حاصل از شکاف خیلی کم است اما با واپاشی (decay) زنون -133 (Xe-133) و پدیده گیراندازی (capture) تولید میشود. بنابراین با توجه به این دو موضوع میتوان اثرهای یک انفجار هستهیی را با دیگر فعالیتهای هستهیی نظیر نیروگاه اتمی، تاسیسات بازفرآوری سوخت مصرفشده هستهیی و تشعشع عادی (normal) زمینه متمایز کرد. آزمایشها نشان داده است که با اندازهگیری چندین نسبت میتوان تفاوت بین مواد حاصل از انفجار هستهیی و موادی که از رآکتور هستهیی آزاد میشدند را مشخص کرد. CS-134 به ندرت در آزمایشات هستهیی آشکار میشود . یکی از ضوابط شناسایی آزمایشهای هستهیی که در جو انجام میشود مقدار نسبت سزیم 134 به سزیم 137 است. اگر این نسبت کوچکتر از 01/0 باشد، انفجار هستهیی روی داده است، در غیر این صورت مربوط به کار یک نیروگاه هستهیی است. برای مشخص کردن زمان انفجار هستهیی میتوان ازZr-95 (زیرکونیوم - 95) استفاده کرد. زیرکونیوم - 95 با نیه عمر 64 روز مستقیماً از شکافت به وجود میآید. راه دیگر به وجود آمدن آن واپاشی نیوبیم با نیمه عمر 35 روز است. Nb-95 مستقیماً از شکافت تولید میشود، همه نیوبیم به وسیله واپاشی به ـ Zr95 تبدیل شده و مقدار آن صفر میشود. اگر در مدت 15 روز از زمان انفجار، آشکارسازی رخ دهد این نسبت میتواند به طور دقیق زمان آزمایش هستهیی را مشخص کند. با توجه به توضیح فوق میتوان از نسبت نیوبیم به زیرکونیم برای آشکار کردن آزمایش هستهیی استفاده کرد. اگر این نسبت کمتر از یک باشد، آزمایش هستهیی انجام شده است. لازم به ذکر است که در یک رآکتور هستهیی نسبت فوق بسیار نزدیک به یک است. از معیارهای غیررادیواکتیو آشکارسازی انفجارهای هستهیی میتوان به اثرات موج تولید شده، لزره[لرزه]نگاری و هیدرو اکوستیک اشاره کرد که در هر کدام از روش خاصی استفاده شود.
نتیجهگیری
رقابت تسلیحات اتمی اعتراض کشورهای بسیاری را برانگیخت ولی قدرتهای برتر و دارنده تسلیحات اتمی با اغماض از کنار موضوعاتی با این اهمیت رد شدند. با این اوصاف جهان با قدرت عظیم و مخرب هستهیی آشنا شد و دریافت اگر این انرژی در موارد غیرصلحآمیز به کار رود چه فجایعی را به بار میآورد. با توجه به آمار انفجارهای هستهیی انجام شده توسط پنج کشور عمده دارنده تسلیحات هستهیی و اسرائیل، هند و پاکستان میتوان به این واقعیت تلخ رسید که کشورهای فوقالذکر خطری بالقوه برای جهان هستند. جالبتر آنکه اکثر این کشورها سعی در انحصاری کردن فناوری و تکنولوژی هستهیی داشته و تلاش میکنند تا خواست و اراده آنها در نوک پیکان قرار گیرد. برای جلوگیری از این امر باید سازمانهای پیشرو در زمینه عدالت اجتماعی، ائتلافهای منطقهیی و فرامنطقهیی تشکیل دهند و در روشن کردن اذهان عمومی تلاش کنند و حتی حمایت مردم کشورهای دارنده تسلیحات هستهیی را نیز برای گسترش صلحآمیز انرژی هستهیی همراه خود کنند.