علی کرمی
کشورهای اروپایی به خاطر خستگی ناشی از دو جنگ جهانی اول و دوم و عدم کارایی لازم در برابر تهدیدات شوروی سابق، دست نیاز به سوی آمریکا دراز کردند. (ایالات متحده آمریکا به خاطر سیاستهای بیطرفانه خود براساس دکترین مونروئه در طول دو جنگ جهانی، به یک قطب اقتصادی قوی تبدیل شده بود.) بدینترتیب سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) با همکاری کشورهای اروپایی، کانادا و ایالات متحده آمریکا در 4 آوریل 1949 تاسیس گردید.
رویکرد ناتو به شرق
اهداف اولیه ناتو امنیت دستهجمعی کشورهای عضو در مقابل تهدیدات اتحاد جماهیر شوروی که در قالب پیمان ورشو صورت میگرفت، بود. در طول دوران جنگ سرد تمام فعالیتهای ناتو در مقابل همتای شرقی خود تعریف میشد. دشمن اصلی ناتو در دوران جنگ سرد شوروی و اندیشههای کمونیسم بود. به عبارتی دیگر فلسفه شکلگیری ناتو به خاطر تهدیدات کمونیسم بود و ناتو در راستای این استراتژی برنامههای متفاوت خود را دنبال میکرد.
تا اینکه با از بین رفتن اردوگاه شرق، «دفاع سرزمینی» و «دفاع ایدئولوژیک» که برای سازمان آتلانتیک شمالی از اولویت ویژهای برخوردار بود، اهمیت سابق خود را از دست داد و همه منتظر بودند ناتو هم مثل همتای شرقی خود از بین برود. ولی سازمان آتلانتیک شمالی به خاطر دو دلیل همچنان رسالت خود را ادامه میدهد:
1- ناتو معرف اردوگاه کاپیتالیسم بود. لیبرال دموکراسی هم زائیده کاپیتالیسم میباشد. بدینترتیب با فروپاشی کمونیسم، عرصه برای گسترش اندیشه کاپیتالیسم فراهم شد. بقای ناتو و تعریف جدید از این پیمان کمک بسیار شایانی برای گسترش لیبرال دموکراسی است.
2- رهبری ایالات متحده آمریکا بر این سازمان است. کاخسفید نفوذ بسیار قوی و سنتی در ناتو دارد و بدون شک سیاستهای آمریکا در راهبردهای جدید ناتو تاثیرگذار است.
با این شرایط سازمان پیمان آتلانتیک شمالی بعد از جنگ سرد علاوه بر حفظ خود به عنوان یک پیمان نظامی، افق نگرشی خود را تغییر داد و از موقعیت اروپایی صرف به موقعیت جهانی روی آورد. بدینترتیب دخالت ناتو در بحرانهای کوچک و بزرگ در نقاط مختلف جهان، جایگزین دشمن سنتی یعنی کمونیسم گردید. لشکرکشی ناتو در مناطق بحرانی در ذیل سازمان ملل متحد، کار ویژه جدید سازمان پیمان آتلانتیک شمالی است. (بحران کوزوو و جنگ با طالبان در افغانستان) رویکرد ناتو از غرب به شرق دو دلیل مهم دارد:
1- امروزه بحث معضل امنیت در جهان به یک دلمشغولی اساسی برای دولتها تبدیل شده است. بدینترتیب کشورهای مختلف برای دوری از معضل امنیت اشتیاق زیادی به پیمانهای دستهجمعی دارند. این اشتیاق کشورها را امروزه ناتو با گسترش خود در عرصه بینالمللی درصدد برطرف کردن آن است. مبارزه تروریسم مرکز ثقل همکاری کشورها با ناتو است. برای اینکه مبارزه با تروریسم منافع مشترک ناتو و دیگر کشورهاست.
2- مبحث انرژی در شرق است. یکی از چالشهای مهم در اروپا تامین انرژی در این قاره است. با گسترش ناتو به شرق بخصوص آسیای میانه و قفقاز و عضویت کشورهای این منطقه به ناتو تا حدودی بحران انرژی در اروپا را مرتفع خواهد کرد.
به موازات دو علت فوق برای گسترش و نفوذ ناتو به شرق، یک نکتۀ اساسی و مهم وجود دارد که با هدایت آمریکا در ناتو، گسترش این سازمان در شرق موجب نگرانی روسیه که زمانی یک قدرت برتر در مقابل آمریکا بود، شده است. با عضویت کشورهای استقلالیافته به ناتو حیاط خلوت روسیه از بین خواهد رفت و کرملین در محاصره ناتو قرار خواهد گرفت و از مانورهای سیاسی روسیه کاسته خواهد شد.
سخن آخر
ایالات متحده آمریکا بعد از فروپاشی نظام دوقطبی و خارج شدن شوروی از گردونه بازیگران قدرتمند جهانی، از طریق سازمانهای کوچکتر نسبت به سازمان ملل متحد به دنبال نقشآفرینی در نظام جهانی است، ناتو یکی از این سازمانهاست. امروزه آمریکا به خاطر شکلگیری سخت اجماع در سازمان ملل متحد برای نقشآفرینی در سراسر گیتی، رویکرد خود را از طریق مجامع و سازمانهای کوچک و یکدست پیگیری میکند. واشنگتن استراتژی سیاسی و اقتصادی در سطح کلان بینالمللی را از طریق جی 8 دنبال میکند. برای اینکه اعضای جی 8 از همپیمانان آمریکا هستند و کاخسفید با اجرایی شدن تصمیمات اتخاذ شده در جی 8 با مشکلی روبهرو نیست، از طرف دیگر آمریکا بخشی از استراتژی نظامی خود را از طریق ناتو دنبال میکند. برای مثال جنگ ناتو در افغانستان با طالبان. به عبارتی دیگر میتوان گفت ناتو به بازوی نظامی آمریکا تبدیل شده است.
به هر حال، نقشآفرینی سازمان آتلانتیک شمالی بعد از فروپاشی نظام دوقطبی بیشتر شده است. ناتو علاوه بر جنبه نظامی در دیگر مولفههای سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی فعالیتهای زیادی را در دستور کار دارد. امروز ناتو یکی از پرکارترین سازمانهای به وجود آمده بعد از جنگ جهانی دوم است. حرکت شتابنده ناتو به سوی شرق آن هم در تمام مولفههای ذکر شده حکایت از آن دارد که شناسنامه ناتو ممهور به شرق هم شده است و دیگر نمیتوان صرفا یک تعریف غربی از ناتو ارائه داد.