نویسنده: نیلوفر کسری
با وقوع انقلاب مشروطه زنان ایرانی که تا آن هنگام در فعالیتهای سیاسی و اجتماعی حضوری نداشتند، همپای مردان از هدفهای عمومی انقلاب پشتیبانی کردند و لباس رزم بر تن کردند و با جسارت خواستار حقوق حقه ایرانیان گشتند. آنان در عین حال تلاش نمودند تا با برداشتن موانع موجود بر سر راه فعالیتهای سیاسی، شرایط لازم را برای مشارکت در صحنه سیاسی و اجتماعی کشور فراهم آوردند. این مبارزات زنان در سه بخش عمده فرهنگی، اقتصادی و سیاسی تبلور پیدا کرد. بخش فرهنگی شامل مبارزاتی بود که این قشر برای تاسیس مدارس دخترانه و تاسیس و انتشار نشریات در کشور انجام داد.
شایان ذکر است که تا آن هنگام تنها معدودی از دختران مسلمان در مدارس خارجی که توسط مسیونهای مذهبی دایر شده بود، درس می خواندند ولی پس از انقلاب مشروطیت زنان بلندپرواز و آزاداندیش ایران با وجود تمام مخاطرات و مزاحمتها به تاسیس مدارس دخترانه دست زدند. در سال 1321 ق (1282 ق) طوبی رشدیه مدرسه پرورش را تاسیس کرد که در چهارمین روز تشکیل بسته شد. در سال 1324 قمری بیبی خانم استرآبادی مدرسه دخترانه ملی دوشیزگان را در تهران تاسیس کرد که آن هم با مخالفت روبهرو شد.
زنان به اشکال مختلف از جمله مقاله در روزنامه های تهران سعی کردند مسئله لزوم آموزش و تحصیل دختران را یادآوری کنند و مشروطه خواهان را به حمایت از بازگشایی مدارس دخترانه وادارند. پس تا آغاز جنبش مشروطه، تعلیم و تربیت دختران و در واقع منحصر به همان مدارس خارجی و معلمان بود. 1
در سال 1326 ق مدرسه ناموس با کمک میرزاحسن رشیدیه در خیابان شاپور بنا گذاشته شد. برای تدریس دختران از آموزگاران زن که در آن عصر بسیار کم بودند استفاده شد. و با وجود مخالفتهای سنتگرایان این مدرسه به کار خود ادامه داد. دروس قران و کتب مذهبی از دروس اصلی دختران در این مدرسه بود. پس از گذشت مدتی مدرسه پرورش، عفاف و تربیت برای دختران تأسیس گشت و از سال 1327 ق طی تصویب مجلس کلیه دبستانهای تهران دولتی شد و تعداد 6 باب مدرسه دخترانه و پسرانه در کشور تاسیس گشت.2
به دنبال تاسیس مدارس روزنامه ها و نشریات مختص زنان چاپ شد. این روزنامه ها علاوه بر توسعه دانش و فرهنگ در میان زنان به بیان مطالبات حقه آنان جهت مشارکت در صحنه سیاسی و اجتماعی کشور میپرداخت. قدیمیترین روزنامه زنان «روزنامه دانش» نام داشت که در سال 1328ق منتشر شد یعنی قدیمیترین روزنامه زنان 75 سال بعد از اولین روزنامه ایرانی یعنی کاغذ اخبار (1352 ق) منتشر گشت. مدت چاپ این نشریه حدوداً یک سال بود و مدیریت آن به عهده خانم دکتر حسین کمالزاده قرار داشت.3
پساز تعطیلی دانش در سال 1329 ق روزنامه شکوفه منتشر شد که صاحب امتیاز آن مریم عمید سمنانی (مزین السلطنه) بود. این نشریه هر 15 روز یک بار از ربیعالاول 1331 ق منتشر شد. این نشریه خرافهپرستی را رد میکرد و زنان را به فراگیری دانش فرامیخواند. به دنبال این فعالیتها نشریات زنان در شهرستانها نیز انتشار یافت.
شایان ذکر است که این نشریات در کنار انجمنهایی که از سوی زنان روشنفکر تأسیس شده بود و اکثراً مخفی بود چون اتحادیه غیبی نسوان که شاید اولین تشکیل سیاسی زنان در دوره مجلس اول بود توانست به تدریج زن ایرانی را به فعالیت سیاسی بکشاند، چرا که زن ایرانی به منظور پاسداری از دستاوردهای انقلاب مشروطیت و آزادی از هیچ تلاشی فروگذار نمیکرد. به همین منظور بود که هنگام تأسیس بانک ملی ایران زنان از مشارکت فراوانی بهره بردند و طلا و جواهرات خود را فروخته، پساندازهای خود را در اختیار دولت گذاشتند تا این امر ملی به دور از دست خارجیان و استقراض از آنها انجام شود. زنان ایرانی برای تقویت اقتصاد و حمایت از صنایع داخلی، کالاهای وارداتی را تحریم کردند و نقش قابل توجهی در این راه از خود نشان دادند.
زنان پس از کودتای محمدعلی شاه و آغاز استبداد صغیر مبارزات خود را سازماندهی کردند و به حمایت مالی و جانی از مشروطهخواهان برخاستند. در این رابطه زنان تبریز پیشگام مبارزات شدند و در تبریز و سپس رشت یکی از عوامل اصلی تهیه غذا، لباس، پرستاری از مجروحان جنگی و حتی مبارزه با مخالفان مشروطه گشتند. به طوری که در گزارشی که در شوال 1326 ق آمده است نوشته شده که در میان اجساد شهدای تبریز جنازه 22 زن پیدا شده است و حتی بر اساس گفته پائولویچ در کتاب انقلاب مشروطه ایران عکسی از یک دسته 60 نفری از زنان چادر به سر ایرانی تفنگ به دست در آرشیو روسها موجود است که محافظ یکی از سنگرهای تبریز بودند. اما با وجود فعالیتهای زنان ایران حکومت مشروطه در جهت احقاق اهداف آنها قدمی برنداشت و پس از تأسیس مجلس دوم در 1329 ق زنان بار دیگر از حق رأی محروم ماندند.4 و فعالیتهای سیاسی آنها به سالهای بعدی کشیده شد.