مجید میرزاحیدری
مقامات هندی معتقدند، متن پیشنویس توافقانامه که ایران ارایه کرده و به نحوی نگارش شده که به مقامات ایرانی این امکان را میدهد که در طول قرارداد، بتوانند به بازبینی بهای گاز بپردازد، این مساله به طور قطع مورد مخالفت هند و پاکستان خواهد بود.
این اظهارات مقامات هندی بعد از آن انتشار یافته که مقامات نفتی هند، پاکستان و ایران در دور پنجم مذاکرات به نتایج مطلوبی دست یافتند به نحوی که گمانهپردازی هر 3 مقام کشورهای مذکور پس از رسیدن به اجماعی جدی در روزهای آتی باشد. اکنون هر چه که 3 ضلع مثلث صلح با یکدیگر فاصله میگیرند، تزریق دیپلماسی و صنعت از لوله فلزی به تاخیر بیشتری دچار میشود. کش و قوس بر سر احداث خط لوله صلح از سال 1994 آغاز شد، 3 کشور هند و پاکستان و ایران دست در دست یکدیگر دادند تا به واسطه احداث این خط لوله، دامنه اختلافات دیرینه هند و پاکستان را کوتاهتر کرده و خط لوله صلح را به نمادی برای برقراری صلحی پایدار بین دو همسایه در حال مخاصمه یعنی هند و پاکستان تبدیل کنند. ماجرای اختلاف و منازعه بین دو کشور هند و پاکستان به سالهای پیش باز میگردد. این تخاصم بین دو سرزمین مذکور تا بدانجا بالا گرفت که هر یک برای به کرسی نشاندن سخن خود، بر روی یکدیگر بارها و بارها آتش گشودهاند، اما اکنون دیرزمانی از آن روزها گذشته و دو همسایه در شرایط آتشبس، مرام حسن همجواری مشق میکنند.
تولد خط لوله صلح؛ بروز اختلاف هند و پاکستان
از سال 1994 که میثاق احداث خط لوله صلح بین ایران، پاکستان و هند به امضای طرفین رسید، 13 سال گذشته اما هر بار که قرار شد، این 3 ضلع در کنار یکدیگر مثلثی قدرتمند و صلح جو را در منطقه خاورمیانه رقم بزنند، وجود برخی مسایل از سوی دو ضلع درگیر، یعنی هند و پاکستان سبب شد تا هیچگاه مثلث متوازیالاضلاع دیپلماسی، صلح و انرژی شکل نگیرد و در این رهگذر هر یک آهنگ آن کردند تا خود را در قوارهای بلندتر از دو ضلع دیگر به مقابل دیدگان دنیای بینالمللی به تصویر بکشند.
هر چند که در ابتدای عقد قرارداد احداث کمربندی فلزات 2700 کیلومتری با هزینه 4 میلیارد دلاری، قرار بر تعامل تا پیگیری حصول نتیجه شد اما گذشت زمان ثابت کرد که همچنان اختلاف دیرینه بین هند و پاکستان نخنما نشده و در ذهن مقامات آن دو کشور در حال احیا شدن است. این اختلافات تا بدانجا پیشروی کرد که هر یک از مقامات طرفین سعی در غلتانیدن توپ کمکاری در زمین طرفین کردند؛ اگر این پروژه عملی نشود به دلیل عدم توافق هند و پاکستان بر سر این موضوع است. شوکت عزیز، نخستوزیر پاکستان گفته که به نظر میرسد مسایل امنیتی و حقوقی ترانزیت مهمترین مسایل مورد اختلاف طرفین باشد.
شیطنت آمریکا برای ممانعت از اجرای خط لوله صلح
آمریکا همواره یکی از مخالفان پروژه انتقال گاز ایران به هند به شمار میرود به طوری که وزیر امور خارجه آمریکا خواستار قطع همکاری هند با ایران در این پروژه به دلیل برنامه هستهای ایران شده بود. آمریکا از ایجاد صلح میان دهلی نو و اسلامآباد با ایجاد این خط حمایت نمیکند زیرا آمریکا با ایجاد تنشهای سیاسی از تنش در حوزه انرژی نیز بهرهبرداری میکند.
اجرای پروژه خط لوله صلح علاوه بر مزایای اقتصادی برای سه کشور در ایجاد صلح و امنیت بین دو کشور هند و پاکستان نقش اساسی ایفا خواهد کرد و حتی از آن به عنوان یک ابزار بزرگ اقتصادی برای توسعه اقتصادی منطقهای یاد شده است زیرا در حالی تلاش برای احداث خط لوله گاز از آسیای میانه به هند از طریق پاکستان و افغانستان صورت میگیرد که کشورهایی مانند ایران و قطر از صادرکنندگان بزرگ گاز به شمار میروند و این بیانگر یک رقابت تنگاتنگ اقتصادی منطقهای محسوب میشود.
بنابراین در حالی که آمریکا در تلاش است تا ضمن تاثیرگذاری بر مذاکرات خط لوله صلح مانع از تحقق این امر شود که برخی نهادهای بینالمللی از جمله بانک جهانی، حمایت جدی خود را از اجرای این طرح اعلام کردند.
این بانک، در گزارشی درباره خط لوله صلح اعلام کرد که هزینه پروژه انتقال گاز ایران به هند یک سوم ارزانتر از گزینههای دیگر خواهد بود. هر چند که تازهترین برآوردها حکایت از صرف هزینهای بالغ بر 5/7 میلیارد دلار و بهرهبرداری آن تا سال 2012 دارد.
به نظر میرسد، در صورت به اجماع رسیدن مقامهای نفتی ایران، هند و پاکستان احداث لوله 2700 کیلومتری صلح از سال 2008 آغاز و در سال 2012 به پایان برسد.
طبق توافقات طرفین 1050 کیلومتر از خط لوله صلح از ایران، 1000 کیلومتر آن از پاکستان و 6000 کیلومتر مابقی نیز از هند گذر خواهد کرد.
بر اساس گزارش بانک جهانی، مخالفتهای سیاسی آمریکا تاثیری بر اجرای این طرح نخواهد گذاشت و ایران، هند و پاکستان میتوانند با تکیه بر همکاریهای اقتصادی و تجاری موجود، تنشهای سیاسی موجود را از سر راه بردارند.
بنابر توافق اولیه قرار است، در فاز نخست روزانه 60 میلیون متر مکعب گاز طبیعی از طریق خط لوله صلح انتقال یابد و این رقم تا 150 میلیون مترمکعب هم قابل افزایش خواهد بود.
بنابراین در حالی که بخشی از اختلافات مقامات نفتی سه کشور در حال مرتفع شدن است که کشدار شدن این موضوع سبب بروز برخی گلایهها از سوی عمارت نشینان بهارستان بر علیه خط لوله صلح شد؛ به ظن برخی از اعضای کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی احداث خط لوله صلح به نفع پاکستان و هند و به ضرر ایران خواهد بود.
کمال دانشیار رییس کمیسیون انرژی مجلس گفته که ایران تا 20 سال آینده با توجه به مصرف داخلی با کمبود گاز مواجه خواهد شد و با این وضع با هر نوع صادرات گاز به کشورهای دیگر مخالفت خواهد شد؛ هر متر مکعب گاز معادل یک لیتر گازوئیل است، قیمت جهانی هر لیتر گازوییل 45 سنت است، اما ایران گاز خود را با قیمت بسیار پایین صادر میکند.
صادرات گاز زمانی باید انجام شود که علاوه بر تزریق گاز به میادین نفتی از آن در ساخت و تغذیه پالایشگاههای عظیم کشور استفاده شود. تشدید اختلافنظر بین هند، ایران و پاکستان، مطمع نظر برخی کشورهاست. اکنون که مذاکرات دور ششم به پایان رسیده اخبار چندان رضایتبخشی از آن به مشام نمیرسد، پیش از این اختلافنظرها، دایر بر بهای گاز صادراتی ایران بوده که از محافل خبری به گوش میرسد، هزینه ترانزیت، مسیر خط لوله و تامین امنیت کمربند فلزی صلح نیز به محل چالش بین 3 کشور مبدل شده است.
البته حجتالله غنیمی فرد، نماینده ویژه وزیر نفت در مذاکرات خط لوله صلح گفته که طرف هندی اصل قضیه بازنگری قیمت را پذیرفته است؛ در این زمینه ایران نظر قطعی خود مبنی بر سه ساله بودن دوره بازنگری را ارایه داده و قرار است هند نیز نظر خود را به صورت کتبی اطلاع دهد تا در نهایت تلفیقی از نظر دو طرف بررسی شود؛ به شرط قبول مقامات هندی، ایران پیشنهاد کرده به جای این که طرف قرارداد صادرات ال.ان.جی به هند، شرکتهای دولتی آنجا باشد، بخش خصوصی با ایران مذاکره کند تا به تفاهم برسند.
او در مورد احتمال نهایی شدن مذاکرات تا 10 مرداد (اول اوت) خاطرنشان کرد: از نظر ما تفاهمات بر اصول اصلی قرارداد انجام شده و منتظریم مذاکرات پاکستان و هند در رابطه با عوارض ترانزیت نهایی شود؛ زیرا مشکل حق حمل و نقل بین دو کشور حل شده است.
به هر رو در شرایطی که میرود تا پاشنه در بر روی حل معضلات سالیان اخیر در موضوع احداث خط لوله صلح گردش کند به نظر میرسد که این بار بهانهجویی مقامات هندی میرود تا جریان حاکم بر مذاکرات را دچار دستانداز کند، مقامات ایرانی، بر این عقیدهاند که بیشتر فاصلهها از سوی ایران برداشته شده است. بنابراین انتظار میرود که در این برهه و با توجه به خاستگاه آمریکا مبنی بر شکست مذکرات خط لوله صلح، هندیها دست از بهانهجویی برداشته و در جهت سامان دادن به این قرارداد حرکت کنند.
البته از دهلینو خبر رسیده که نظرات ایران، پاکستان و هند در قرارداد خط لوله صلح به یکدیگر نزدیکتر میشود.
این قرارداد با وجود مخالفت شدید آمریکا قرار است در تهران و در یک مراسم بزرگ به تصویبمان موهان سینگ نخستوزیر هند، پرویز مشرف رییسجمهور پاکستان و احمدینژاد رییسجمهور ایران برسد.
اگر چه از یازده سال از وضع این تحریم، قانون آمریکا اجرا نشده است اما سفیران آمریکا به هند و پاکستان هشدار دادهاند چنانچه این دو کشور طرح خط لوله گاز ایران را دنبال کنند؛ این قانون را به اجرا گذارده خواهد شد.
به نظر میرسد هم اکنون راه برای عرضه گاز طبیعی از میدان نفتی پارس جنوبی در خلیجفارس به جنوب آسیا فراهم شده است.
هند در برابر فشار آمریکا مبنی بر اینکه دهلینو از میان توافقنامه هستهای با آمریکا و وارد کردن گاز ارزان قیمت از ایران یکی را انتخاب نماید؛ باید مقاومت کند؛ زیرا این کشور نیازمند دو هر طرح است.