مفهوم ملت و امت، از مفاهیمی هستند که در ادبیات سیاسی، نزدیک به هم به کار برده میشوند و همواره سیاستمداران و کارگزاران این واژگان را به جای یکدیگر نیز استفاده مینمایند. هر چند واژه «ملت» در ادبیات سیاسی چهار قرن اخیر، اصطلاحی مدرن شمرده میشود و در مقابل آن، «امت» از تقدم زمانی برخوردار است، ولی هر دو واژه در میان اندیشهها و متون اسلامی میبینیم و برای هر دو نیز بار معنایی خاصی وجود دارد و البته از این حیث، در متون کهن دینی هر دو واژه یافت میشود.
آنچه مقصود این نوشته است، بررسی کاربرد این دو مفهوم در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) است. هر اندیشهای که به یک رهیافت کلی و عام متعلق است، دارای مفاهیم و تعابیر خاص خود میباشد و اندیشه سیاسی امام(ره) نیز از این قاعده مستثنا نیست. بنابراین قبل از ورود به اندیشه امام(ره) لازم است ابتدا این دو واژه کالبد شکافی معنایی شود و سپس همین مفاهیم در کلیت اندیشه امام خمینی(ره) مورد بررسی قرار گیرد.
مفهوم ملت و ملیگرایی
مفهوم ملت واژه عربی و عبری میباشد.(1) و در زبان عربی هم همزمان با بسط آیین اسلام و بر مبنای دین و شریعت استعمال یافت. در قرآن کریم این واژه 15بار (2) به کار برده شده است و از مجموع آیات میتوان چنین استنباط کرد که مجموعه فکری و یک روشی که مردم باید براساس آن رفتار نمایند. «ملت» نامیده میشود. در این صورت ملت هم معنای دین میشود، ولی ملت هیچگاه به خداوند نسبت داده نمیشود، «ملة ابراهیم حنیفاً و ما کان من المشرکین»(3) و این مطلب برخلاف دین است و ادیان همواره به خدا نسبت داده میشود.
در حقوق بینالملل، ملت به گروههای متعددی از مردم که در یک یا چند نقطه زمین مجاور به صورت دستهجمعی تحت یک حکومت زندگی مینمایند و به نوعی با هم پیوستگی دارند اطلاق میشود(4)
ملت و یا مصدر جعلی آن ملیت و ملیگرایی معادلیابی با واژه ناسیونالیسم شده است، ولی میتوان میان ملیت و ملیگرایی تفاوت قائل شد، ملت و ملیت بعد نظری است، ولی ملیگرایی جنبه عملی و عینی ملیت میباشد.
در بررسی مفهوم ملیگرایی دو دیدگاه متفاوت وجود دارد. برخی اذعان دارند، ملیگرایی یک پدیده قدیمی است و با پیدایش جامعه انسانی وجود داشته است و برخی اعتقاد دارند ملیگرایی پدیدهای نوین و به قرن 18و 19 میلادی متعلق میباشد.(5)
ملیگرایی در جهان سوم و بهویژه در قرن بیستم، به منزله علم استقلالخواهی و مبارزه با استثمار مطرح گردید و کشورهای متعددی به این وسیله به استقلال رسیدند. در ایران نیز ملیگرایی در دوره پهلوی اول و دوم با شدت فراوان طرح گردید و در زمان پهلوی دوم به عنوان امری در راستای تحمیق مردم و در خدمت استعمار قرار گرفت که از آن به عنوان «ناسیونالیسم مثبت» یاد میشود.(6)
پس از پیروزی انقلاب اسلامی «ناسیونالیسم» به میهندوستی تغییر جهت داد و میهندوستی به معنای دفاع از سرزمین و مردم در برابر تسلط و تجاوز با تحقیر دیگران و حفظ و اعتلای فرهنگ خودی و کوشش برای ترقی و تعالی کشور مطرح گردیده است.(7)
مفهوم امت و امتگرایی
«امت» اصطلاح قرآن و دینی است که همزمان با ظهور اسلام گسترش یافت. بنا به گفته «لویی گارده»، اسلامشناس فرانسوی «امت» از ریشه خاص عربی است که در زبانهای اروپایی نمیتوان مترادفی برای آن یافت. بخصوص امت دینی که احتمالاً از ریشه اصلی «ام» به معنای مادر است.(8)
در قرآن کریم این واژه 64 بار ذکر شده است.(9) با این ویژگی که به معناهای متفاوت، به معنای قوم، ناس، قریه، الناس. در برخی از آیات، پیامبران با توجه به رسالتی که دارند بر آنان واژه امت اطلاق شده است. «ان ابراهیم کان امة قانتأ لله» البته امت به معنای اینکه تعدادی از افراد دارای یک جهت مشترک باشند و این وحدت به معنای وحدت زمان، مکان، دین و آیین باشد، در قرآن 58 بار ذکر شده است. با این تعریف به جامعه دینی «امت» گفته میشود. «امت» براساس وحدت اعتباری انسانها تحقق پیدا میکند و اصل مهم دیگری که در امت و امتگرایی مطرح است، برادری و برابری اعضا است. بنابراین «امت» به منزله جامعهای توحیدی با مفهوم برادری اسلام و جهانی بودن اسلام رابطه مستقیم دارد و این امر بیانگر آن است که امت اسلامی بر پایه حاکمیت ا... و وحدت بشری استوار است و به سرزمین خاص توجه ندارد.
دکتر شریعتی در این باره معتقد است، اسلام از بین واژههای گوناگون، واژه امت را برای بیان اجتماع انسانی برگزیده و منظور و هدف خاصی از این انتخاب داشته است.(10) شریعتی بر این باور است که «امت» با مسأله رهبری و امامت در اسلام در ارتباط است و از ریشه «ام» به معنای آهنگ، قصد و عزیمت کردن گرفته شده است. بدین صورت، ترکیبی از حرکت، هدف و تصمیم آگاهانه است.(11)
ملت و ملیگرایی در اندیشه امام خمینی(ره)
امام(ره)، ملت را فراتر از مفهوم مدرن ملت میداند و تنها بعد سرزمینی و مادی به ملت نمیدهد. امام(ره) به طور کلی ملیت را در چارچوب اسلام، صحیح میداند. ایشان ملیت ایران را از دو عنصر ایرانی و اسلامی میداند و بعد اسلام آن از قوت و قدرت بیشتری برخوردار است.
بدین صورت تفاوت اساسی اندیشه ایشان با اندیشه ملیگرایان کاملاً متفاوت خواهد بود. ملیگرایان سرزمین، جمعیت، آیینهای موجود را قوامدهنده یک ملت میدانند، در حالی که امام(ره) به اسلام و آیین اسلام توجه ویژهای دارد.
اندیشههای امام(ره) را درباره ملیت و ملیگرایی میتوان به دو دسته تقسیم کرد. بخش اول همان مفهوم غربی ملیگرایی است که امام(ره) آنها را رد مینماید و بخش دوم میهندوستی و دفاع از میهن است که امام(ره) آن را تأیید مینماید.
الف- ملیگرایی به معنای غربی آن
امام(ره) معتقد است این نوع ملیگرایی، در حقیقت ایدئولوژی اصلی و حربه قوی استعمارگران است و از همان ابتدا این ایدئولوژی در مقابل اسلام و آیین اسلام قرار گرفته است. امام(ره) این نوع ملیگرایی را به معنای مقابله کردن با دیگر ملل از اساس مخالف دعوت انبیای الهی میداند. ایشان در این زمینه میگوید: «ملیگرایی به این معناست که هر کشوری، هر زبانی بخواهد مقابل کشور دیگر و زبان دیگر بایستد، این آن امری است که اساس دعوت پیغمبرها را به هم میزند.»(12)
ایشان با صراحت تمام عنوان میکند که ملیت را در سایه اسلام میخواهیم و اگر ملت و ملیگرایی در سایه اسلام باشد میتوان از هر نوع فداکاری برای آن انجام داد.
ایشان نهضت اسلامی ایران را قبل از اینکه ایرانی باشد، اسلامی میداند. (13) و معتقد است اگر اسلام نبود، جنبشهای ملی نمیتوانستند در ایران پیروز شوند. و در یک محدوده کوچک وارد عمل میشدند. «جنبشهای سیاسی، جنبشهای ملی، از باب اینکه به اسلام ارتباطی ندارند، در یک محدوده کوچک یک اشخاص محدودی گسترش پیدا مینماید.»(14)
امام(ره) با تأکید بر غربی بودن ملیگرایی تهی از اسلام، معتقد است، این نوع ملیگرایی علاوه بر حربه استعماری بودن، عامل تفرقه در جامعه اسلامی شده و سرانجام عامل شکاف میان مسلمین جهان میشود. در حقیقت عامل وحدتشکن است نه موجب وحدت. از این جهت ایشان با این نوع ملیگرایی به شدت، مخالفت مینماید و آن را عامل عقبماندگی مسلمین میداند. «ملیگرایی اساس بدبختی مسلمین است، برای این است که این ملیگرایی ملت ایران را مقابل سایر ملتهای مسلمین قرار میدهد.(15)
ایشان به صراحت بیان میکند، از نقشههای قدرتهای بزرگ است که ملت اسلامی را از هم جدا کند و به اسم ملت ترک، ملت کرد، ملت عرب، ملت فارس از هم جدا نمایند و بتوانند در راستای اهداف استعماری خود عمل نمایند و در نظر ایشان، این برخلاف مسیر اسلام و قرآن کریم و آرمانهای اسلامی است. حال آن که اساس اسلام بر امت واحد، وحدت و برادری و برابری استوار است.
ملیگرایی از نوع غربی آن در نگاه امام(ره) هدفگیری ارزش اسلامی و مصالح مسلمین است و امام(ره) با آن بشدت مخالفت مینماید و همواره ایشان میهن، ملت، وطن و ایران را با قید اسلامی به کار برده است.
ب- ملیگرایی به معنای میهندوستی
امام(ره) ملیگرایی از نوع غربی آن را با میهندوستی امری متمایز میداند و به باور ایشان وطن به عنوان زادگاه انسان، از نظر اسلام قابل احترام است، اما در مقابل اسلام نیست. ایشان در اینباره میگوید: «حب وطن و حفظ و حدود کشور مسألهای است که در آن حرفی نیست»(16)
ایشان ایران را یک کشور و سرزمینی میداند که به منظور دفاع از تمامیت ارضی کشور و استقلال و عزت مردمان این سرزمین مسلمان، دفاع از آن را لازم میداند و به باور ایشان اسلام عامل هویتدهنده و وحدتبخش مردم ایران است و ملیت و قومیت امری جاهلی است که نمیتواند عامل وحدتبخش جوامع اسلامی باشد. ایشان در اینباره میگوید: «تعلیمات دینی سرتاسر تزریق فداکاری و خدمتگزاری در راه کشور و توده است.»(17)
در نگاه ایشان تقویت روح میهنپرستی و فداکاری از طریق ایمان و دین و معنویت میسر است و ایمان به خدا، روح شجاعت و شهامت را در میان مردم ایجاد میکند.
امت و امتگرایی در اندیشه امام(ره)
«امت» مقولهای محوری در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) میباشد. تعابیری که ایشان درباره امت دارند برخاسته از نوع نگرش ایشان به اسلام و نقشی که اسلام در جهان امروز دارد، میباشد اسلام در نگاه ایشان به یک مکتب کارآمد برای اداره اجتماع است. امام(ره) با توجه به واژگان قرآنی مانند «ایها الناس»، «ایها المؤمنون»، معتقد است که اسلام برای همه بشر آمده است و امتگرایی اصل محوری در زندگی سیاسی و اجتماعی انسانها تلقی میشود از این رو ایشان تأکید مینماید. تمهیدات شکلگیری و تحقق امت اسلامی باید مهیا شود و بدینوسیله خطابهای قرآنی درباره مردم و مؤمنون اجرا شود. البته ایشان برای تحقق «امت اسلامی» به دو موضوع مهم توجه دارد. یکی خاستگاه امت اسلامی و دیگری زمینههای ایجاد امت اسلامی، به عبارت دیگر امتسازی در اندیشه ایشان است. البته در این نوشته به خاستگاه امت اسلامی در اندیشه امام(ره) پرداخته شده است.
بستر و خاستگاه امت اسلامی
امام(ره) برای خاستگاه امت اسلامی زمینههای متعددی را طرح مینماید از جمله آن، هویت اسلامی، وحدت اسلامی و ظلمستیزی و حقگرا بودن است.
امام(ره) با انتشار کتاب کشفالاسرار در دهه 20 شمسی در حقیقت درصدد دفاع از هویت دینی و مذهبی بوده و آن را پاسخی برای حل بحران هویت در جامعه ایران میداند. هویت دینی میتواند، وحدت، اخوت و برادری و صداقت را در جوامع به ارمغان بیاورد. ایشان در روزهای پایانی عمر خود این را بارها تأکید داشت و صریحاً اعلام کرد که: «به صراحت اعلام میکنم که جمهوری اسلامی با تمام وجود برای احیای هویت اسلامی مسلمانان در سراسر جهان سرمایهگذاری میکند و دلیلی هم ندارد که مسلمانان جهان را به پیروی از اصول تصاحب قدرت در جهان دعوت نکند و جلوی جاهطلبی و فزونطلبی صاحبان قدرت و پول و فریب را نگیرد(18)
ایشان برای احیای هویت مذهبی و دینی علاوه بر تمسک بر اندیشههای اصیل اسلامی، بر نفی غرب و شرقزدگی تأکید مینماید و از طریق تمسک جستن به اسلام و احیای ارزشهای دینی خواستار احیای مجدد هویت اسلامی و مذهبی است. ایشان خودباختگی، مصرفیشدن و گرایش به غرب را مانع اساسی در هویت اسلامی دانسته و از سوی دیگر پناه آوردن به اسلام، توجه به قرآن، خودباوری و بیداری را حلال مشکل میداند.
وحدت دینی از دیگر خاستگاههای امت اسلامی از دیدگاه امام خمینی(ره) میباشد. بررسی آثار امام(ره)، گواه این مطلب است که ایشان تأکید فراوانی بر وحدت داشته و این اندیشه ریشه در فرهنگ اسلامی دارد، در نظر ایشان وحدت امت اسلامی، متأثر از وحدت حقیقی عالم هستی میباشد. امام(ره) بر مبنای وحدت نظری در حوزه فلسفه الهی، وحدت سیاسی را به عنوان یکی از تجلیات آن مورد توجه قرار میدهد. در نخستین سند مبارزاتی که از امام(ره) بر جای مانده است و هم اکنون نسخه اصلی آن در کتابخانه وزیری یزد نگهداری میشود و با آیه «قل انما اعظکم بواحدة ان تقوموا... مثنی و فردی» آغاز میشود بخش مهمی از آن به موضوع وحدت به عنوان زمینه قیام برای خداوند و عاملی برای دفاع از حریم دیانت اشاره کرده است(19)
امام(ره) درباره وحدت به دو نکته مهم «اجتماع داشتن و اعتصام به حبل الهی» اشاره دارد و تأکید مینماید؛ تجمع و اجتماع انسانی، بدون تمسک به حبلالهی بیفایده است؛ این نکته نشاندهنده اهتمام ایشان به عنصر دین و آیین در زندگی انسانی است. ایشان به صراحت بیان میکند که: «تنها این نباشد که همه با هم در یک امری مجتمع باشید و متفرق نباشید. امر این است که همه با هم اعتصام به حبلا... بکنید، راه راه حق باشد و توجه به حق باشد و اعتصام به راه حق باشد»(20)
امام(ره) در برخی از بیانات خود، ویژگیهای وحدت مورد نظر در جوامع اسلامی را در چند بند زیر خلاصه میکند: اعتصام به حبلا... (21) مصلحت عمومی مسلمانان و مؤمنان، حفظ اسلام و مصالح عالیه آن(22) توحید کلمه و عقیده، (23) وحدت به منزله جلوهای از رحمت و تأثیر الهی،(24) تکلیف الهی و شرعی، (25) اخوت و برادری،(26) و تحقق حکومت دینی و اسلامی(27) انگیزده وحدت در اندیشه امام(ره) برگرفته شده از اسلام ناب محمدی(ص) است که خود ابداعکننده این واژه بوده است و ایشان در سطح کلان وحدت را برای حفظ و گسترش اسلام و قدرتمند نمودن مسلمین، امری اساسی و حیاتی میداند.
البته ایشان در بحثهای خود برای تحقق امت اسلامی، در گرو وحدت اسلامی، به امکاناتی چون مبارزه با ابرقدرتها، آزادی قدس، قبله اول مسلمین، استفاده از کنگره عظیم و جهانی حج اشاره دارد و لزوم بهرهبرداری از این امکانات را گوشزد مینماید.
مبارزه با ظلم، بیعدالتی و دفاع از حق در نظر امام(ره) از اهداف اساسی و عالیه شرایع مقدسه بود. در یکی از پایههای سهگانه خاستگاه امت اسلامی است و تصریح متون مقدس، الزام آن را اثبات مینماید. امام(ره) براساس همین اصل بود که مبارزه خود را علیه رژیم پهلوی آغاز کرد. ایشان در زمان خود، آمریکا، اسرائیل و ایادی وابسته به آنها را از مظاهر بارز ظلم میدانست و لزوم مبارزه با آنها را همواره گوشزد میکرد. ایشان حکومت جمهوری اسلامی را متعلق به تمام مسلمانان میداند و رسالت چنین حکومتی را دفاع از مظلوم و مبارزه با ظالم، نه تنها در سطح کشوری، بلکه در سطح فراملی و جهان میداند و با صراحت تمام اعلام میکند ما طرفدار تمام مظلومان عالم هستیم.(28) و بر این اساس از همه مظلومان در سراسر جهان دفاع میکند و مرزی در این رابطه نمیشناسد.
در اندیشه امام(ره) تا ابرقدرتها و ایادی آنها که ظالم هستند وجود دارند و محو و نابود نشدهاند، مبارزه علیه آنان هست و برای تحقق عدالت لازم است با آنان مبارزه شود و از طریق همین مبارزه، آرمانهای اسلامی تحقق یابد. ایشان میگوید: «زیر پرچم الهی-اسلامی از حقوق حقه خود دفاع کنند و دست ستمکاران، بخصوص ابرقدرتهای شرق و غرب را قطع کنند و دیکتاتوری مدعی دموکراسی و کمونیستی را به جای خود نشاند.(29)
بدین ترتیب امت اسلامی در اندیشه امام(ره) بر مبنای ظلمستیزی و حقجویی استوار است.
فرجام سخن
امام به ملیت و ملیگرایی از آن جهت که مظهر اسلامیت و حکومت اسلام اصیل است و منافع اسلام در آن تجلی یافته است، توجه دارد؛ بنابراین رویکرد ایشان به ملت ناظر به بعد دینی آن است و بعد دینی آن در بحث امت تبلور عینی و خاص پیدا میکند، که امت یک واژه کاملاً دینی و اسلامی است. اهداف و آرمان آیین اسلام از نظر امام(ره) و بسیاری از مسلمانان، جهانشمول است و امتگرایی اسلامی نیز در این راستا تحقق پیدا میکند.
از آنجا که اسلام دینی همه جانبه، جهانشمول و برای بشریت است، محصور به قوم و حدود خاصی نمیشود، بنابراین چارچوب جهانشمول اسلام یعنی امت اسلامی یکی از ابزارهای لازم برای بسط و گسترش اسلام خواهد بود.
از این رو بر تمام مسلمانان و کشورهای اسلامی فرض است که استراتژی امت اسلامی را با لوازم خود پذیرا باشند و در راستای ایجاد جامعه مطلوب اسلامی بکوشند.