نظام پارلمانی ترکیه بعد از انتخابات ابطال شده ریاست جمهوری در مجلس، با اقدام حزب حاکم و حمایت حزب مام میهن در آستانه آزمونی جدی و دگرگونی قرار گرفته است: انتخابات عمومی و احتمالاً همهپرسی برای تغییر قانون اساسی.
در این نظام احزاب سیاسی ترکیه با بیش از نیم قرن تجربه نظام چند حزبی نقش بسیار سرنوشتسازی را ایفا میکنند. در ترکیه بیش از 50 حزب سیاسی وجود دارد که بر اساس اعلامیه اخیر شورای عالی انتخابات فقط 21 حزب سیاسی از نظر سازماندهی و حد نصاب وسعت تشکیلاتی شرایط شرکت در انتخابات عمومی 22 جولای (13 تیرماه) آینده را دارند. برخی از این احزاب دارای سابقه طولانی و برخی دیگر مانند حزب حاکم «عدالت و توسعه» برای اولین بار تجربه شرکت در انتخابات عمومی را در سال 2002 به دست آوردهاند.
قدرتمندترین احزاب سیاسی ترکیه عبارتند از: حزب عدالت و توسعه، حزب جمهوریخواه خلق، حزب سعادت، حزب حرکت ملی، حزب راه راست، حزب مام میهن، حزب دمکرات چپ (د.پ) حزب جوان (گ.چ) حزب اتحاد بزرگ (ب. پ) حزب جامعه دمکراتیک. باید گفت احزاب مام میهن و راه راست تصمیم به ادغام تحت لوای حزب «دموکرات» را دارند و میخواهند در انتخابات تابستان با این عنوان شرکت کنند. در این صورت تعداد احزاب شرکتکننده در انتخابات به 20 حزب کاهش خواهد یافت.
حزب مستقل ترکیه، حزب رنجبران، حزب سوسیالیست خلق، حزب کارگر، حزب کمونیست ترکیه، حزب دمکراتیک ترکیه، حزب همبستگی برای آزادی، حزب حق و آزادی، حزب لیبرال دمکرات و حزب روشنایی ترکیه از دیگر احزابی هستند که به اعتبار داشتن حداقل 31 تشکیلات حزبی در 31 استان ترکیه حق مشارکت در انتخابات عمومی را به دست آوردهاند. احزاب سیاسی در ترکیه به طور سنتی تحت کنترل رهبری حزب قرار دارند و کیفیت دمکراسی درون حزبی، به دلیل سلطه شدید رهبری، همواره مورد تردید و انتقاد قرار داشته است. ضعف شدید دمکراسی درون حزبی و نقش بسیار پر رنگ و تعیینکننده رهبری حزب، یکی از مهمترین تعاملات معمول در نظامهای دمکراتیک، یعنی انتخاب نامزدها از طریق انتخاب درون حزبی را در احزاب سیاسی ترکیه به شدت تضعیف کرده است و اعلام نامزدهای حزبی برای انتخابات، همواره با انتقادها و اتهاماتی از قبیل اعمال روشهای غیر دمکراتیک درون حزبی روبهرو است.
منابع درآمد احزاب
احزاب سیاسی در ترکیه مانند هر نهاد دیگری برای ادامه حیات خود به منابع مالی نیاز دارد. ماده بیستم قانون احزاب سیاسی در ترکیه چگونگی تأمین منابع مالی احزاب سیاسی را تعریف و تنظیم کرده است. منابع مالی احزاب سیاسی را میتوان به دو بخش عمده تقسیم کرد: دولتی و غیر دولتی.
بر اساس ضمیمه یک ماده 20 قانون احزاب سیاسی ترکیه، آن دسته از احزابی که با حکم شورای عالی انتخابات حق شرکت در انتخابات عمومی را پیدا کرده و در آخرین انتخابات عمومی با عبور از حد نصاب 10 درصدی وارد مجلس میشوند، همه ساله مبالغ مشخصی را از خزانهداری کشور دریافت میکنند.
میزان کمکهای دولت به احزاب سیاسی نسبت به میزان رأیی که در انتخابات عمومی به دست میآورند و شمار نمایندگانی که وارد مجلس میکنند، مشخص میشود. این کمکها فقط در رفع احتیاجات مالی احزاب سیاسی در زمینههایی مانند پژوهش، آموزش و توسعه سیاسی و فعالیتهای حزبی مورد استفاده قرار میگیرد.
در این چارچوب احزاب سیاسی 20 درصد کمکهای دریافتی از خزانهداری را میتوانند در راه تحقق اهداف اعلام شده و در فعالیتهای بنیادی مختلف هزینه کنند. آن دسته از احزابی هم که در انتخابات عمومی از حد نصاب 10 درصدی عبور نکرده، ولی حداقل یک درصد کل آرای مردم را در آخرین انتخابات عمومی به دست آوردهاند، شرایط دریافت کمک مالی دولت را کسب خواهند کرد که البته میزان این کمکها متناسب با میزان آرای اکتسابی آنها محاسبه میشود.
نکته دیگری که برای تسهیل در فعالیت احزاب سیاسی ترکیه به چشم میخورد، افزایش میزان کمکهای دولتی در سالهای برگزاری انتخابات عمومی و انتخابات محلی است. بر اساس قانون احزاب سیاسی، میزان کمک خزانهداری به احزاب سیاسی در سال برگزاری انتخابات عمومی سه برابر سالهای دیگر و در سال برگزاری انتخابات محلی (شهرداریها و...) دو برابر سالهای دیگر است.
اگر هر دو انتخابات یک جا برگزار شود، در این صورت میزان کمکهای خزانهداری به احزاب سیاسی نباید از سه برابر حد معمول تجاوز کند.
احزاب سیاسی در ترکیه، باید اموال غیر منقول خود را به نام خزانهداری در اداره ثبت اسناد و املاک به ثبت برسانند. بر اساس قانون میزان کمکهای دریافتی احزاب سیاسی از دولت نمیتواند از میزان درآمد یک ساله آن احزاب فراتر رود، ولی در سال برگزاری انتخابات، دو سوم کمکهای دولت و در سال برگزاری انتخابات محلی نصف کمکهای دولت شامل این محدودیت نمیشود.
قانون احزاب سیاسی در ترکیه درآمد احزاب را محدود به اهداف سیاسی اعلام شده آنها کرده و این درآمد به طور خلاصه عبارتند از: حق عضویت در حزب، به این معنی که از نامزدهای حزب در صورت ورود به مجلس مبالغی به طور سالانه دریافت میشود، درآمدهای حاصل از فروش پرچم حزب، آرم و امثال آن، درآمد حاصل از انتشار حزبی، درآمد حاصل از اعطای کارت عضویت، فروش لوازم مصرفی مانند لوازم تحریر با آرم حزب، دریافت کمک در قبال صدور قبضهای مختلف، درآمد حاصل از برگزاری جشن و میهمانی و گردهماییهای تفریحی، دریافت کمکهای بلاعوض مردمی در چارچوب مقررات مشخص.
نکته دیگری که در مورد وضعیت مالی احزاب سیاسی در ترکیه باید یادآور شد معاف بودن احزاب از پرداخت مالیات است. احزاب سیاسی، به استثنای درآمد حاصل از داراییهای حزبی، در سایر درآمدها کاملاً از پرداخت مالیات و هرگونه عوارض معاف هستند. روزنامه اقتصادی دنیا در گزارشی پیشبینی کرده است میزان درآمد احزاب سیاسی بزرگ ترکیه از محل ثبتنام نامزدهای نمایندگی در مجلس در ماه جاری به 5/45 میلیون لیر ترک خواهد رسید.
به گزارش این روزنامه حزب عدالت و توسعه که در انتخابات 2002 از کسانی که داوطلب نمایندگی در مجلس بودند، هزار لیر ترک (حدود 752 دلار) دریافت کرده بود که در این انتخابات دو هزار لیر (هزار و 504 دلار) دریافت خواهد کرد داوطلبان حداکثر تا امروز (41 [۱۴]ماه مه جاری) فرصت دارند ثبت نام کنند. روزنامه دنیا پیشبینی کرده است که حدود 10 هزار داوطلب برای نامزدی نمایندگی مجلس در حزب عدالت و توسعه ثبتنام کنند که بدینترتیب درآمد حزب آک فقط از این محل به 20 میلیون لیر ترک (51 میلیون دلار) خواهد رسید.
در انتخابات پیشین هفت هزار داوطلب در حزب آک ثبتنام کرده بود. حزب جمهوریخواه خلق نیز که در انتخابات پیشین از هر داوطلب نامزدی برای نمایندگی مجلس دو هزار لیر ترک (هزار و 504 دلار) دریافت کرده بود، برای انتخابات 22 جولای سه هزار لیر ترک (دو هزار و 256 دلار) دریافت میکند. بر اساس گزارش دنیا، با توجه به افزایش توجه به حزب «جمهوریخواه خلق» بعد از میتینگهای جمهوریت که با پیش قدمی «انجمن تفکرات آتاترک» و «انجمن زندگی معاصر» با عنوان «حراست از ارزشهای نظام لائیک» برگزار شده، پیشبینی میشود شمار داوطلبین نامزدی از این حزب، نسبت به انتخابات پیشین افزایش بیشتری یابد.
در انتخابات پیشین سه هزار نفر برای نامزد شدن به نمایندگی مجلس در حزب جمهوریخواه خلق ثبتنام کرده بودند که پیشبینی میشود امسال این رقم به پنج هزار نفر برسد و در این صورت درآمد حزب از این محل به 15 میلیون لیر ترک جدید (3/11 میلیون دلار) خواهد رسید. درآمد احزاب دمکرات (مام میهن و راه راست) و حرکت ملی نیز از همین محل حدود هشت میلیون (شش میلیون دلار) و پنج میلیون لیر ترک (76/3 میلیون دلار) پیشبینی شده است.