سیوسومین اجلاس سران هشت کشور صنعتی دنیا، در حالی به کار خود در آلمان پایان داد که تنشها و اختلافات مسکو و واشنگتن بر سر استقرار سامانه دفاع موشکی آمریکا در چک و لهستان وارد مرحله جدیدی شد و در شرایطی که انتقادات پوتین از جرج بوش بر سر این موضوع به اوج خود رسیده بود پیشنهاد غیرمترقبه وی به همتای آمریکاییاش در روز دوم نشست مبنی بر استفاده مشترک از پایگاه راداری گبله در خاک جمهوری آذربایجان که در اجاره روسها است، تعجب محافل رسانهای و تحلیلگران مسایل سیاسی را برانگیخت.
این که سرانجام این پیشنهاد به کجا خواهد انجامید و تا چه اندازه این موضوع تنشهای به وجود آمده میان مسکو و واشنگتن بر سر استقرار سیستم موشکی آمریکا در شرق اروپا را کم خواهد کرد نیاز به گذشت اندکی زمان و بررسی و تامل بیشتر در زوایای پیدا و پنهان آن دارد ولی با توجه به اهمیت مساله، نکات زیر در این خصوص قابل طرح است.
1- با توجه به تهدیدی که از ناحیه استقرار سامانه دفاع موشکی آمریکا در چک و لهستان متوجه منافع ملی روسیه است و این امر در موضعگیریهای تند و عصبی پوتین و سایر مقامات کرملین کاملا پیداست، پیشنهاد رییسجمهور روسیه در مورد استفاده مشترک از گبله میتواند نوعی امتیازدهی به آمریکا با هدف صرفنظر کردن آن کشور از پیگیری و اجرای پروژه مورد بحث تلقی شود. تردیدی نیست که حضور نظامی آمریکا در قفقاز یکی از دغدغههای آن کشور در چارچوب برنامههای آینده رهبران کاخ سفید به شمار میرود و چه بسا پس از اتمام پروژه چک و لهستان گام بعدی پیشروی آمریکا حضور در قفقاز باشد. از این جهت، شاید رهبران کرملین پیشدستی کرده و قبل از آن که آمریکا به طور یکجانبه در قفقاز حضور نظامی ـ امنیتی پیدا کند، زمینههای حضور مشترک و در عینحال قابلکنترل واشنگتن را فراهم کرده باشند تا بدینوسیله از میزان تهدیدات و خسارتهای آتی بکاهند.
2- از سویدیگر، این پیشنهاد حاکی از آنست که روسیه به رغم تهدیدات موجود و پیشرویهای گامبهگام آمریکا در حوزههای امنیتی این کشور تمایلی به رو در رویی با واشنگتن ندارد و یا اساسا توان و پتانسیل این کار را درخود نمیبیند. اگر غیر از این بود پیشنهاد حضور آمریکا در پایگاه گبله که به صورت کامل و بدون رقیب دردسرزا در دست روسیه است قابل توجیه به نظر نمیرسید. تجربه تحولات دو دهه قبل نشان میدهد که روسها در چنین مواقعی ابتدا گارد جدی و مصمم به خود میگیرند ولی وقتی تاثیری مشاهده نکردند کوتاه آمده و از در معامله وارد میشوند. به نظر میرسد این پیشنهاد روسیه هم نوعی معامله و کوتاه آمدن از مواضع قبلی است و طبعا هزینههای کمتری در مقایسه با تداوم مواضع و جبههگیریهای قبلی میتواند برای مسکو در پی داشته باشد.
3- سومین نکتهای که میتوان از دلایل پیشنهاد تعجبآور پوتین استنباط کرد برملا ساختن میزان صحت و سقم ادعای آمریکا از هدف خود در پیگیری استقرار سیستم دفاع موشکی در شرق اروپا برای افکار عمومی دنیا و رهبران کشورهای درگیر با این قضیه است. چنانچه بارها تکرار شده رهبران آمریکا هدف از استقرار سامانه مورد بحث در چک و لهستان را مقابله با تهدیدات موشکی ایران و کره شمالی ذکر کردهاند. به رغم این که روسیه و حتی سایر کشورها از کذب بودن این ادعا آگاهی دارند ولی پیشنهاد روسیه میتواند آمریکا را در مقابل یک آزمون قرار داده و از نوع پاسخ و عکسالعملی که این کشور میدهد صحت و سقم ادعاهای قبلی آن آشکار شود. مسلما اگر هدف آمریکا جلوگیری از تهدید ایران باشد ـ که فعلا نمی توان گفت هست ـ این کشور باید از پیگیری پروژه نظامی خود در چک و لهستان صرفنظر کرده و از حضور در پایگاه گبله که اشراف و تسلط بیشتری بر ایران و کره شمالی دارد استقبال نماید.
4- جدای از واکنش نه چندان صریح آمریکا به پیشنهاد روسیه که استقبال تلویحی مقامات این کشور را در پی داشت و آنها اعلام کردند که پیشنهاد پوتین را بررسی خواهند کرد، عکسالعمل سایر کشورهای درگیر نیز در نوع خود میتواند قابل تامل و بررسی باشد. طبعا برای اروپاییها که قبلا بر سر استقرار سیستم دفاع موشکی آمریکا در شرق این قاره به توافق رسیده و با واشنگتن همکاری و همگرایی دارند این پیشنهاد در عین جالب بودن خیلی هم نمیتواند دارای اهمیت فوقالعاده باشد. چنانچه دبیرکل ناتو هم در واکنش خود با تردید به قابلیتهای پایگاه گبله نگاه کرده و از این که مشارکت آمریکا در آن پایگاه بتواند اهداف غرب را تامین نماید ابراز اطمینان نکرده است.
5- طرف سوم این بازی جمهوری آذربایجان است که پایگاه راداری گبله در خاک آن واقع شده و مورد پیشنهاد روسها در تملک این جمهوری قرار دارد. با توجه به این که این پایگاه طی توافق امضا شده در سال 2002م میان روسای جمهور روسیه و آذربایجان در مسکو برای مدت 10 سال در اجاره روسها قرار گرفته، طبیعتا مشارکت هر دولت یا کشور ثالثی نیاز به موافقت باکو دارد. با این حال از اظهارنظر چند روز قبل المارمحمد یاراف وزیر امور خارجه آذربایجان پیرامون این موضوع که در جمع خبرنگاران و در پاسخ به سوال آنها صورت گرفت چنین برمیآید که پوتین قبلا با رهبران باکو صحبت کرده و نظر مثبت آنان را جلب کرده است. محمد یاراف به رغم این که تصریح کرد این موضوع باید توسط تیمی از کارشناسان نظامی سیاسی و امنیتی بررسی شود ولی از هماهنگی قبلی مسکو با رهبران باکو در مورد پیشنهاد یاد شده خبر داد. ضیافت عسگر اف، رییس کمیسیون امنیتی و دفاعی پارلمان جمهوری آذربایجان نیز چند روز قبل مصاحبهای با یادآوری بند 4 توافقنامه روسها با باکو در خصوص اجاره 10 ساله پایگاه گبله که مشارکت هر طرف ثالثی در این پایگاه را در طی مدت اجاره منوط به موافقت جداگانه باکو میداند، اظهار داشت که عملی شدن پیشنهاد پوتین نیازمند بررسی کارشناسی و موافقت رسمی دولت آذربایجان است. به رغم این اظهارات به نظر میرسد که باکو نه تنها با این پیشنهاد موافقت کرده بلکه از مشارکت آمریکا در بهرهبرداری از پایگاه مذکور استقبال هم بکند. چرا که رهبران آذربایجان این امر را در راستای منافع خود دانسته و به زعم خود میتوانند از عوارض آن در حل پارهای از مشکلات بزرگ و اصلی کشورشان نظیر بحران قرهباغ به نحو احسن استفاده نمایند.
6- قطعا مشارکت و حضور نظامی آمریکا در پایگاه راداری گبله تهدیدکننده منافع ملی برخی دیگر از کشورهای منطقه به ویژه جمهوری اسلامی ایران نیز هست. این نکته مهم هم، به نوبه خود باید مدنظر کشورهای درگیر در این مساله، خصوصا آذربایجان بهعنوان دارنده خاک و مالک این پایگاه و روسیه به عنوان پیشنهاددهنده حضور آمریکا در منطقهای که با امنیت کشور ما گره خورده است باشد.