چهار سال است که اشغالگران عراق با بهرهگیری از ظرفیتهای تنشزای درون عراق، همچنان دامنه خشونتهای فرقهای را گسترش میدهند و این کشور در میان شعلههای تفرقه وارداتی بازیگران مأیوس فرامنطقهای، میسوزد. اشغالگران در اسفند ماه گذشته با طرحی متمایز از تئوریهای پیشین و با دعوت از کشورهای منطقهای، بینالمللی و همسایگان عراق برای اعاده ثبات در این کشور، مردم مظلوم و ستمدیده را به افقی امیدبخش رهنمون نمودند؛ اما قسمت دوم این سریال بر خلاف وعده قبلی با اراده تحمیلی غیر عراقی، به شرمالشیخ مصر انتقال یافت. برگزاری این اجلاس بعد از دو ماه با اصرار بر حضور ایران پیگیری شد؛ هر چند به دلیل مسایل سیاسی و رفتارهای غیردمکراتیک و مغایر با اصول دیپلماسی آمریکا در عراق، جمهوری اسلامی راهبرد امتناع از شرکت را در پیش گرفت.
بدین ترتیب، پس از اصرار طرف عراقی مبنی بر شرکت جمهوری اسلامی، دولتمردان ایران با هدف مساعدت جدی به مردم عراق، با وجود نگرشهای متعارض طرف معادله در جهت حل معضلات موجود، حضور در کنفرانس را پذیرفت. لذا با توجه به میزبانی نشست و ترکیب اعضای کنفرانس، نکاتی قابل تأمل میباشد.
1- حضور ایران
جمهوری اسلامی ایران که به عنوان یک همسایه فعال عراق، همواره نقشآفرینی مثبت آن حتی در دوران صدام، بعد از صدام، بحران نجف، بصره و بازسازی عراق بر کسی پوشیده نیست، توانسته با استفاده از ظرفیت خویش در رفع دغدغههای امنیتی آنان مساعدات لازم را مبذول نماید که اظهارات ملت عراق و دولتمردان آن کشور، تأییدی بر این مدعاست.
آقای نوری مالکی نخستوزیر عراق بعد از پایان نشست اسفند ماه، ضمن آنکه دیگران را از دخالت در عراق نهی نمود، از همکاری ایران اسلامی جهت تثبیت اوضاع عراق تشکر کرد اجلاس شرمالشیخ که بر خلاف مصوبه بغداد به میزبانی مصر برگزار میشود، گمانههایی را در اذهان تحلیلگران تداعی میکند. به سخن دیگر، اگر عراق فاقد بستر امنیتی لازم جهت میزبانی بود، ترکیه به عنوان یکی از همسایگان این کشور پیشنهاد شده بود، ولی گزینه مصر اهداف اجلاس را با تردیدهای جدی مواجه مینماید. با این وصف، نمیتوان انتظار فرجام قابل دفاعی را برای عراق داشت. جمهوری اسلامی که مشی استقلالطلبانه دارد، در واکنش به این موضوع، حضورش در کنفرانس را تا واپسین روزهای آغاز اجلاس به حالت تعلیق درآورد.
پس از مواضع ایران، ایالات متحده جهت حضور کشورمان در اجلاس به تکاپو افتاد. بدون تردید، اصرار آمریکا در خصوص حضور ایران، نقش فعال ایران را در مناسبات منطقهای و جهانی تقویت مینماید.
ایران کشوری است که ضمن تعامل سازنده با همسایگان و محترم شمردن تمامیت ارضی آنان، از هرگونه دخالت در امور دیگر کشورها اجتناب نموده و ضمن رعایت منافع همه بازیگران، وارد ارتباطات سیاسی و اقتصادی میشود. این نقش ایران تصویری مثبت در اذهان واحدهای سیاسی ایجاد نموده است، ضمن آنکه جمهوری اسلامی به دلیل برخورداری از ابزارهای مادی و معنوی قدرت، از نفوذ و تأثیرگذاری قابل توجهی ـ با وجود پروپاگاندای سالهای اخیر استکبار جهانی ـ در میان ملل و دول اسلامی برخوردار است و به خاطر همین جایگاه، به عنوان یک کشور مؤثر در فرآیندهای سیاسی مطرح میباشد.
اکنون کشورهای فرامنطقهای، موقعیت نافذ ایران بر پروسههای سیاسی منطقهای را باور دارند و این موقعیت سیاسی، آمریکا را وادار به تغییر گفتمان نموده است. اما تغییر لحن آمریکا، از حالت خشن و قهری به شیوههای نرم، اگر صوری و ظاهری نباشد، باید ما به ازای عینی داشته باشد. همانگونه که آقای خرازی رئیس شورای راهبردی در اظهاراتی اذعان نمود که: «صرف تغییر لحن به معنای تغییر سیاست نیست، سیاست وقتی تغییر میکند که در عمل و به طور واقعبینانه از برخی مواضع خود دست بردارند.» به عبارت دیگر، اجلاس شرم الشیخ آزمونی برای نشان دادن صداقت آمریکاییها در اظهاراتشان است. بدینترتیب، موازنه منطقهای به نفع ایران است. «مؤسسه مطالعاتی بروکینگر» در تبیین موضوع مطروحه در گزارشی اعلام نمود که افتضاح آمریکا در عراق، نفوذ این کشور را کاهش داده و موقعیت چانهزنی ایران را بهبود بخشیده است. آمریکاییها با اصرار بر شرکت ایران، اعلام نمودند که امکان مذاکره با همتای ایرانی منتفی نیست، موضوعی که در نشست اسفند ماه بغداد نیز با انعکاس گسترده رسانهای، حاشیه را از متن پررنگتر نمود. اما تحلیلگران سیاسی به دولتمردان آمریکا پیشنهاد عدم مذاکره را ارایه نمودند و در توجیه اظهاراتشان به موقعیت ضعیف آمریکا اشاره کردند، در حالی که ایران برگهای برنده زیادی دارد. مسؤولان دیپلماسی کشورمان همواره اعلام نمودهاند که ما آمادهایم در خصوص حل معضلات عراق مذاکره نماییم، بدینترتیب ایران از هرگونه تلاشی که به پایان خشونتها در عراق منجر شود، فروگذار نخواهد کرد.
2- دستور کنفرانس
دستور کار نشست شرمالشیخ در حالی «بازسازی عراق» اعلام شده که این کشور در میان شعلههای ناامنی میسوزد و هر روز شاهد کشتار مردم بیگناه عراق هستیم. اشغالگران که وظیفه تأمین امنیت را بر عهده دارند، تاکنون نه تنها توفیقی در این خصوص نداشتهاند، بلکه با استمرار حضور خود، به فراگیری و تشدید ناامنی نیز دامن میزنند. تعلل آمریکاییها در واگذاری امنیت به عراقیها، کارگردانی این کشور را در پشت صحنه خشونتها تقویت مینماید. بدیهی است، قبل از پرداختن به موضوع بازسازی که آمریکاییها بدان اشاره مینمایند، مسأله مهم، ایجاد امنیت است. تا امنیت ایجاد نشود، بازسازی مفهومی نخواهد داشت، ولی مأمور طرف آمریکایی بر بازسازی، به تعبیری شانه خالی نمودن از زیر بار مسؤولیت امنیت عراق است که بر عهده کشور اشغالر و اشغالگران میباشد.
شائبهای که اکنون اذهان تحلیلگران را به خود معطوف نموده، احتمال سوءاستفاده برخی کشورها و انحراف مسیر مذاکره است که بعضی از مقامهای عراقی نیز نگرانی خویش را از این موضوع اعلام نمودهاند. بدینترتیب، به نظر میرسد مهمترین نیاز کشور عراق با وجود مشکلات عدیده، برقراری امنیت و تأمین ثبات میباشد. اگر دولتهای حاضر در این نشست تلاش و جدیت خود را مصروف ایجاد ثبات در جهت تحقق اساسیترین مطالبات ملت عراق یعنی نظم و بازگرداندن آرامش به این کشور نمایند، در راستای اهداف اصلی کنفرانس گام برداشته و مقصد نشست، همسو با خواستههای مردم عراق خواهد شد.
3- ترکیب شرکت کنندگان
ترکیب کشورها در نشست جاری و کنفرانس قبلی حاوی این پیام است که موضوع داخلی عراق بعد بینالمللی پیدا مینماید. به عبارت دیگر، ترکیب مدعوین به نوعی تبلور اراده جهانی است که با رویکرد حمایت از ملت عراق گرد هم آمدهاند. شرکتکنندگان که نمایندگان سازمانهای مهم منطقهای و جهانی میباشند، سعی دارند با ارایه کارکرد مقبول خویش، نقش سازمانهای ذیصلاح را در فیصله دادن به مناقشات جهانی تقویت نمایند. اگر این نشست به حل معضلات عراق بینجامد، باید این رویداد را طلیعهای مبارک در مهار بحرانهای منطقهای و جهانی تلقی نمود؛ ولی چنانچه فرجام نشست به نام عراق و به کام دیگران باشد، بار دیگر سازمانهای مذکور نیز اذهان عمومی به عنوان ناقض حقوق بشر محاکمه خواهند شد. از سوی دیگر، نمیتوان نقش تعیینکننده و محوری همسایگان را در این قضیه نادیده گرفت؛ همانگونه که کشورهای فرامنطقهای تاکنون بارها به نقش کشورهای مجاور عراق تأکید نمودهاند. بدیهی است، در صورتی که شرکتکنندگان این اجلاس جهت حل موضوع عراق همت و ارادهای جدی به خرج دهند حل معضل این کشور دور از انتظار نخواهد بود.
شایسته است کشورهای شرکتکننده در دومین نشست که با فاصله حدود دو ماه از نشست قبلی برگزار میگردد، با تلاشهای به عمل آمده و استفاده از نفوذ و ابزارهای حقوقی ـ سیاسی کارآمد، خشونتهای فرقهای عراق را که روز به روز بر دامنه آنها افزوده میشود مهار نمایند تا مردم ستمدیده این کشور نیز طلوع خورشید امنیت را از پس ابرهای تیره ناشی از انفجارهای روز افزون شاهد باشند. شایان ذکر است، کشورهای همسایه عراق بیش از دیگران میتوانند در ایجاد ثبات و امنیت ایفای نقش نمایند. بدینترتیب، ضروری است هر کدام از کشورهای پیرامونی با استفاده از نفوذی که دارند، در مهار و کنترل خشونتهای موجود تلاش کنند تا بار دیگر همزیستی مسالمتآمیز و احترام متقابل، کشورهای مجاور را از سطح شعار به مرحله عمل برساند. انتظار میرود کشورهای همسایه عراق به دلیل پیوندهای ایدئولوژیک و فرهنگی و قومی که با مردم عراق دارند، در سالی که مزین به انسجام اسلامی است، با بهرهگیری از آموزههای وحدتبخش اسلامی در حمایت از ملت مظلوم عراق دریغ نورزند تا سهمی هر چند اندک در اعاده نظم و امنیت به عراق داشته باشند. به نظر میرسد این حداقل انتظار مردم عراق از دولتمردان همسایه اسلامی خویش میباشند.