پس از درگذشت «صفرمراد نیازاف» رییسجمهوری سابق ترکمنستان در سیام آذر ماه پارسال کشورهای روسیه، چین، آمریکا و برخی کشورهای اروپایی رقابت خود را برای نفوذ بیشتر در این کشور سرشار از نفت و گاز تشدید کردهاند.
در این راستا، روسای جمهوری این کشورها به بهانههای مختلف با ارسال پیامهای تسلیت، تبریک و اعزام مقامات عالیرتبه خود در تلاش برای جلب نظر «قربانقلی بردی محمداف» رییس جمهوری جدید ترکمنستان به سوی خود دارند.
در این میان رقابت روسیه و آمریکا بیش از دیگر کشورهاست بطوری که با رایزنیهای زیاد قصد اعزام یک گروه از کارشناسان نظامی خود به ترکمنستان در اواخر فروردین ماه را داشت ولی گفته میشود، روسیه بطور تلویحی ضمن هشدار به بردی محمداف مانع از اعزام این گروه شده است.
گفته میشود سفر «سرگئی لاوروف» وزیر خارجه روسیه در پانزدهم فروردین ماه به ترکمنستان و دیدار با بردی محمداف برای ممانعت از اعزام گروه نظامی آمریکا بوده است. سفر لاوروف قبل از اعزام کارشناسان نظامی آمریکا به ترکمنستان تنظیم شد تا وزیر امور خارجه روسیه هشدارهای لازم به عواقب حضور کارشناسان نظامی آمریکا در ترکمنستان را به بردی محمداف گوشزد کند. این منبع آگاه تاکید کرد: در حقیقت با سفر لاوروف به ترکمنستان، اعزام گروه کارشناسان آمریکایی به این کشور منتفی شده است. به گزارش ایرنا رسانههای ترکمنستان و روسیه در سفر لاوروف به عشقآباد بدون اشاره به جزییات این دیدار تنها اعلام کردند که طرفین مسایل مهم منطقهای و بینالمللی را مورد بحث قرار دادند.
این رسانهها گسترش روابط بین دو کشور را برجسته کردند و به نقل از بردی محمداف نوشتند: ترکمنستان همچنان پایبند به انجام همه مفاد تعهدات از جمله صدور گاز به روسیه است. گفته میشود، لاوروف در این دیدار بر پایبندی ترکمنستان بر موضوع اصل «بیطرفی» این کشور تاکید کرده است. این سخن بدان معناست که ترکمنستان حق ایجاد پایگاه یا قبول کارشناسان نظامی از سوی کشور دیگری را ندارد و باید همچنان پایبندی خود را بر اصل بیطرفی که از سوی سازمان ملل متحده تایید شده، حفظ کند. انجام اصل بیطرفی از سوی ترکمنستان برای جمهوری اسلامی نیز بسیار مفید است چرا که کشورمان از عدم استقرار پایگاههای نظامی از سوی کشورهای غربی به ویژه آمریکا مطمئن خواهد بود.
وزیر خارجه روسیه از سوی دیگر در مصاحبه با خبرگزاری ترکمنستان تاکید کرده است: هر مشکل یا معضلی که در روابط بین دو کشور باشد باید به صورت مسالمتآمیز و بدون تنش حل و فصل شود.
به هر حال چرا کشور ترکمنستان برای آمریکا، روسیه، چین و برخی کشورهای اروپایی از اهمیت زیادی برخوردار است؟
در پاسخ به این سؤال باید گفت که ترکمنستان یکی از بزرگترین مناطق جهان در زمینه ذخایر سرشار گاز و نفت است بطوری که بر اساس آمارهای ارایه شده، ذخایر گازی این کشور بیش از 5/44 تریلیون متر مکعب گاز برآورد میشود. بدین ترتیب هرگونه تغییرات در سیاستهای خارجی و داخلی این کشور با چگونگی تامین امنیت انرژی جهان بویژه کشورهای اروپایی ارتباط مستقیم دارد.
شرکت ملی «گازپروم» روسیه که در امور تامین مصرف داخلی و صادرات گاز به کشورهای خارجی بویژه اروپا بیشتر به گاز ترکمنستان (خرید سالانه حدود 60 میلیارد متر مکعب گاز) وابسته است به آسانی اجازه نفوذ هر چه بیشتر آمریکا در ترکمنستان را نخواهد داد.
روسیه در حقیقت انحصار صدور گاز ترکمنستان را بطور کامل در اختیار دارد و گاز ترکمن را با نرخ 100 دلار برای هر هزار متر مکعب خریداری و با نرخ 300 دلار برای هر هزار مترمکعب در اختیار کشورهای مصرفکننده قرار میدهد. اما، آمریکا و کشورهای اروپایی درصدد یافتن راهحلی برای صدور گاز ترکمنستان بدون واسطه روسیه هستند و در این زمینه مسیر انتقال خط لوله «ترانس خزر» را مطرح میکنند. البته برای آمریکا کشور ترکمنستان تنها به دلیل همجواری این کشور با جمهوری اسلامی ایران، افغانستان و تقریبا با روسیه دارای اهمیت است.
گفته میشود، هماکنون هواپیماهای ناتو از فرودگاه عشقآباد برای سوختگیری و برخی کنترلهای فنی هواپیما استفاده میکنند و در این راستا حدود 30 نظامی آمریکا در قالب نیروهای خدماتی در این فرودگاه مستقر هستند.
با این وجود، توجه کشورهای اروپایی به ترکمنستان به دلیل ذخایر عظیم گاز در این کشور است و به همین دلیل همواره تحولات این کشور را از نزدیک پیگیری مینمایند.
این کشورها خواستار ایجاد مسیرهای جدید واردات گاز و نفت به غیر از مسیر روسیه آن هم بیشتر از طریق ترکمنستان هستند.
طرح احداث خط لوله گاز ترانس خزر که قرار بود انحصار روسیه را در امور مسیرهای انتقال گاز از بین ببرد از سوی «صفرمراد نیازاف» رییس جمهوری سابق ترکمنستان بلوکه شد ولی با انتخاب بردی محمداف به سمت ریاست جمهوری، کشورهای غربی برای از سرگیری بررسی مجدد این طرح امیدوار شدهاند.
در این راستا، دو مقام مهم کشورهای اروپایی یعنی وزیر خارجه آلمان و رییس دورهای سازمان امنیت و همکاری اروپا از آبان ماه پارسال تاکنون دو نوبت به ترکمنستان سفر کردهاند.
محور مذاکرات این افراد در زمینه بحث انرژی، نفت و گاز و نحوه مشارکت اروپاییها در زمینه اکتشاف و ایجاد خطوط جدید گاز بوده است.
اما، گسترش هر چه بیشتر رابطه ترکمنستان با چین به دو سال گذشته برمیگردد و در این راستا «صفرمراد نیازاف» رییس جمهوری فقید ترکمنستان در فروردین ماه پارسال در سفر به چین، قراردادی مبنی بر صادرات گاز به این کشور امضا کرد.
البته دسترسی به بازارهای انرژی آسیای مرکزی در حقیقت یک نوع رقابت پنهان بین چین و روسیه را نیز ایجاد کرده است. به هر حال، به عقیده تحلیلگران سیاسی، کشور روسیه به دلیل داشتن مزیتهای فراوان از جمله زیر سلطه داشتن کشورهای آسیای مرکزی در دوران اتحاد جماهیر شوروی سابق از امتیاز ویژه در مقایسه با دیگر کشورهای رقیب برخوردار است.
با این وجود، چین در سالهای اخیر بویژه پس از درگذشت نیازاف توجه زیادی به کشورهای آسیای مرکزی به دلیل نزدیکی جغرافیایی و موقعیت استراتژیکی از نظر نظامی، سیاسی و اقتصادی دارد.
در این راستا، چین سرمایهگذاری کلانی در طرحهای مختلف در ترکمنستان انجام داده و یا در دست انجام دارد که از جمله آن میتوان به انعقاد قرارداد احداث کارخانه کود شیمیایی و شیشهسازی به ارزش بیش از 320 میلیون دلار در بهمن پارسال اشاره کرد.
متقابلا ترکمنستان نیز از گسترش روابط با کشور چین استقبال میکند بطوری که در انتخابات ریاست جمهوری این کشور تنها خبرنگاران چینی برای پوشش خبری این انتخابات دعوت شده بودند و تاکنون فقط خبرنگاران چینی با بردی محمداف مصاحبه کردهاند.
بردی محمداف رییس جمهوری ترکمنستان گذشته جاری تاکید کرد: طرح احداث خط لوله انتقال گاز ترکمنستان به چین از اولویتهای اصلی دولت جدید این کشور است.
براساس قرارداد منعقده پارسال بین چین و ترکمنستان، قرار است عشقآباد از سال 2009 میلادی به مدت 30 سال، سالانه 30 میلیارد مترمکعب گاز به چین صادر کند.
البته، چین علاوه بر گاز ترکمنستان به نفت این کشور و دیگر کشورهای آسیای مرکزی چشم دوخته است.
شرکت ملی نفت چین در سال 2005 میلادی با پرداخت بیش از چهار میلیارد دلار بزرگترین شرکت نفتی قزاقستان «پترو قزاقستان» را خریداری کرد و برای احداث خط لوله انتقال نفت که قرار است نفت به چین صادر شود نیز 700 میلیون دلار سرمایهگذاری کرده است.
به نظر میرسد به رغم رقابت پنهانی چین و روسیه برای تصاحب بازارهای کشورهای آسیای مرکزی هر دو کشور در مخالفت با حضور نظامی آمریکا و کشورهای غربی در آسیای مرکزی دیدگاه مشترک دارند.