ویلیام بورک، آدام کولکر*
همزمان با سفر استانی محمود احمدینژاد به اصفهان در ماه گذشته، ما برای انجام یک سفر دانشگاهی در تهران بودیم. در آن زمان ما در حال مذاکره با یکی از مسوولان عالیرتبه یکی از محافظهکاران مراکز فکری و دانشگاهی ایران بودیم.
در اصفهان احمدینژاد غربیها را «دشمن» نامید و چند روز بعد از آن نیز تعدادی از شهروندان ایرانی ـ آمریکایی که هاله اسفندیاری نیز جزو آنها بود به اتهام جاسوسی بازداشت شدند.
در ملاقات با جانشین رئیس دانشگاه امام صادق(ع) که یکی از مهمترین مراکز تربیت و تحصیل سیاستمداران در ایران است به ما پیشنهاد امضای یک سند قانونی ارائه شد. میزبان ما درخواست امضای تبادلات دانشگاهی با مدرسه حقوق فیلادلفیا که ما نماینده آن بودیم را داشت. بله حتی محافظهکارترین چهرههای دانشگاهی ایران به دنبال امضای تفاهمنامههایی با همتایان خود هستند.
برخی از تحلیلگران بر این باورند که بازداشت اسفندیاری با هدف محدودتر کردن روابط ایران و غرب انجام شده است. حتی درخواست ویزای یکی از دوستان ما برای سفر به ایران مدتی پیش رد شد. اما این نکته را هم نباید فراموش کرد که مقامات آمریکایی بودجهای چند میلیون دلاری را برای کمک به فعالیتهای مربوط به دموکراسی در ایران به تصویب رساندهاند چیزی که بیشک باعث بدبینی طرف ایرانی میشود. اما با وجود همه این مسائل، تبادلات دانشگاهی هنوز قابل انجام هستند. درست در همان روزی که خبر بازداشت اسفندیاری در همین روزنامه فیلادلفیا انیکویرر چاپ شد؛ ما در یک کنفرانس بسیار مهم علمی با موضوع رابطه حقوق بشر و دین در دانشگاه مفید قم شرکت کردیم. ما در این کنفرانس برای دانشجویانی که تحصیلات تکمیلی در رشته حقوقی بشر را به پایان رسانده بودند سخنرانی کردیم هر چند در این سخنرانیها هیچ حرفی از بازداشت اسفندیاری به زبان نیاوردیم. هرگونه رفتار شبههآمیز دولت آمریکا میتواند روابط آکادمیک را از بین ببرد. روابط آکادمیک میان دانشگاه و دانشگاهیان تنها راه همکاری با ایران در شرایط فعلی است. روابط آکادمیک در حال حاضر از حوزه تضادها خارج است. ایران بیشتر کارتها را در دست خود دارد؛ همه از ایران به عنوان آخرین شانس برای برقراری ثبات در عراق نام میبرد به علاوه این کشور در تکنولوژی هستهای نیز به موفقیتهای فراوانی رسیده است. اما تنها از دیپلماسی روابط دیپلماتیک میتوان به نتایج درازمدت دست یافت. نکته مثبت این شکل ارتباط نیز این است که دانشگاههای آمریکایی نهادهایی کاملاً مستقل از دولت هستند.
پس از بازداشتهای روی داده در ایران بعضی از دانشگاهیان در آمریکا خواستار تحریم آکادمیک و پیگیری آن تا آزادی افراد بازداشت شده شدند. این تحریم میتواند حداقل روابط دانشگاهی میان دو کشور را از بین ببرد و باعث خوشحالی تندروها در هر کشور شود.
هر چند تندروها از قطع روابط علمی میان دو کشور خوشحال میشوند اما باید توجه داشت که با توجه به تاریخ روشنفکری ایران، بستن پنجره روابط آکادمیک به طور کامل غیر ممکن است. اگر دانشگاههای آمریکایی قصد بستن این پنجره را داشته باشند دانشجویان ایرانی که میخواهند برای ادامه تحصیل به آمریکا سفر کنند بیش از همه ضرر خواهند کرد.
جوانانی که در آینده قدرت را از پیشینیان خود به ارث خواهند برد مهمترین امید برای بهتر شدن وضعیت حقوق بشر و بهبود روابط دو کشور خواهند بود. الگوی مناسب در این میان کاری است که «پن لاو» و برخی دیگر از دانشگاههای آمریکایی انجام دادهاند آنها بورسیههای خاصی را به جوانان ایرانی اعطا میکنند.
در گذشته بزرگترین موفقیت دیپلماسی آمریکا را در برقراری ارتباط دانشگاهی با بلوک شوروی سابق در دوران جنگ سرد میدانستند که مثال خوب آن برگزاری سمینار مشترکی توسط هنری کیسینجر در دانشگاه هاروارد بود. ما نیاز به چنین ارتباطی میان مردم دو کشور با ایرانیها داریم. اگر ما این کار را نکنیم رقبایمان دست به کار میشوند. بسیاری از دانشجویان ایرانی که ما در تهران با آنها ملاقات کردیم آماده سفر به چین برای ادامه تحصیل بودند. در زمانی که روابط دیپلماتیک میان دو دولت وجود ندارد بهترین جایگزین دیپلماسی روابط دانشگاهی است. نباید مانع بسته شدن این پنجره شویم حتی اگر برخی دانشگاههای آمریکایی چنین هدفی داشته باشند.