محمد عربمحمدی
آیتالله هاشمیرفسنجانی، رئیسجمهور اسبق ایران و یکی از بلندپایهترین مقامهای سیاسی ـ مذهبی در ربع قرن اخیر ایران در شرایطی خاص توانست مناسبات ایران و عربستان را از سردی و کدورت دهه 1360 خارج و گام به گام آن را به مرحلهای قابل قبول هدایت کند. سیاست اعتدالی هاشمیرفسنجانی در داخل و واقعبینی او در تعامل مثبت با جهان نظام سیاسی عربستان را به این نتیجه رسانده بود که میتواند با ایران از در آشتی درآید. در 8 سال ریاست جمهوری آقای خاتمی رئیسجمهور سابق ایران نیز مناسبات دو کشور مهم منطقه و جهان اسلام شاید با فراز و فرودهایی مواجه بود اما هرگز به تخاصم جدل نرسید. آیا در شرایط فعلی میتوان امیدوار بود که مناسبات ایران و عربستان به تعامل و ثبات پایدار برسد؟ اصولاً آیا نیازی احساس میشود که مناسبات دو کشور در تعادل باشد و به سمت تخاصم پیش نرود؟ به نظر میرسد در صورتی که مسوولان دولتی دو کشور ایران و عربستان تواناییهای یکدیگر را در ایجاد ثبات در خاورمیانه به دولتی تشخیص داده و هر کدام وزن و اهمیت دیگری را درک کند، دستکم نباید به سمت رمزآلود شدن مناسبات پیش برویم. ایران و عربستان میتوانند در صورت وجود مناسبات عادی و وفاداری به ثبات روابط نقش بزرگی در خاورمیانه و حتی در جهان ایفا کنند. واقعیت این است که عربستان نه تنها نقش رهبری در میان 6 کشور حاشیه خلیجفارس را به طور طبیعی به دست آورده است، بلکه در دنیای عرب نیز با فاصله کمی در نزدیکی مصر ایستاده است. ثروت و درآمد هنگفت عربستان از صادرات نفت و پیشرفت قابل توجه در صنعت سیمان، صنعت پتروشیمی و حتی فعالیتهای کشاورزی و تمایل سرمایهگذاران بینالمللی برای حضور در این کشور راه را برای رهبران اعراب برای شاهان سعودی هموار کرده است.
عربستان با این وضعیت فعلی در میان اعراب و حتی در خاورمیانه نقش برجستهای پیدا کرده است و ایران میتواند با استناد به این نقش با تعامل دقیق و مثبت از این تواناییها استفاده کند. نظام سیاسی عربستان نیز با همه وجود به توانایی و قدرت منطقهای ایران آشنایی کافی دارد و درک میکند این قدرت را نباید دستکم بگیرد. تعامل مثبت ایران با عربستان کلید مناسبات استراتژیک با کشورهای حاشیه خلیجفارس خواهد بود. امارات متحده عربی با وجود اینکه در دهه اخیر اقتصاد مدون و رو به رشدی فراهم کرده است و بنادر آزاد آن متأسفانه موجب شده است بنادر آزاد ایران از همه تواناییهایش استفاده نکند، اما به لحاظ سیاسی وابستگی به سازمان همکاریهای مشترک با 5 کشور دیگر حاشیه خلیجفارس و به ویژه عربستان دارد. برخی دشواریهای مناسبات و روابط ایران و امارات متحده عربی که بوی سازش و سازگاری نمیدهد. در شرایطی که ایران با برخی دیگر از کشورهای یاد شده همکاری استراتژیک داشته باشد، میتواند از سختی دور شده و به سمت تلطیف حرکت کند با این همه و در همین وضعیت، امارات متحده عربی بزرگترین شریک تجاری ایران شده است. این کشور کوچک در سال 1385 و حتی در بهار امسال بیشترین صادرات مجدد به ایران را به خود اختصاص داده است و از نظر واردات از ایران نیز در مقام اول قرار دارد. امارات متحده عربی در سالهای اخیر با تبلیغات و برخی امتیازهای بینالمللی توانسته است بخشی از سرمایه ایرانیان را نیز جذب کند و اکنون صدها شرکت ایرانی در امارات متحده عربی دفتر دارند. به نظر میرسد امارات متحده عربی در صورت اطمینان کامل از سیاستهای ایران که نیاز به درک بالایی دارد، تمایل دارد با این همسایه قدرتمند مناسبات پایدار و با ثبات داشته باشد و از موقعیت کنونی بیشترین منفعت را به خود اختصاص دهد. ایران از طرف دیگر با کشور قطر نیز مناسبات ویژهای دارد. بزرگترین میدان گازی ایران با کشور کوچک قطر مشترک است و این موضوع مهمی است. در قرن گاز که شروع شده ایران و قطر پس از روسیه که در مقام اول ایستاده است، رقابت نفسگیری دارند. جذب سرمایههای خارجی، استخراج بیشتر گاز، نیرو برای پیدا کردن بازارهای جدید و استحکام فعلی بازارهای صادراتی گاز برخی از رقابت دو کشور را تشکیل میدهد. میتوان حالتی را تصور کرد که دو کشور نزدیک به یکدیگر از نظر جغرافیایی به لحاظ مناسبات دو طرفه نیز درک دقیقی از تمایلات هم داشته و رقابت را تبدیل به نوعی شراکت در عرصه گاز میکردند و از منافع آن سود میبردند. قطر در حال حاضر با درآمد سرانه نزدیک به 29 هزار دلار نسبت به ایران در شرایط بهتری قرار دارد و حتی از نظر تولید و صادرات گاز نیز از ایران عقب نمانده است. ایران و قطر در شرایط خوب میتوانستند همکاری نیرومندی در قرن گاز داشته باشند. ایران از طرف دیگر با بحرین نیز مناسبات و روابط پر فراز و فرودی داشته و دارد.
بحرین از نظر اقتصادی به ویژه داشتن منابع طبیعی هرگز در اندازههای قطر و امارات و عربستان نیست، اما در سالهای اخیر با تشدید سرمایهگذاری صنعتی در بخش فلزات اساسی و راهاندازی بازار سهام شرکتهای داخلی و خارجی گامهای بلندی برای نیرومند کردن اقتصاد خویش برداشته است.
ایران و بحرین میتوانند در این عرصه علاوه بر رقابت، همکاری خوبی داشته باشند. ایران با کشورهای حاشیه خلیجفارس همسایه است و از تحولات آنها تأثیر میپذیرد و آنها نیز از تحولات ایران تأثیر میگیرند. در شرایط آرمانی و نزدیکتر شدن دیدگاهها و منافع ایران و کشورهای حاشیه خلیجفارس بازار بزرگ و ثروتمندی برای کالاهای ایرانی پدیدار میشود که باید آن را جدی گرفت.