الهه حسینی
«به دنبال حملههای 11 سپتامبر سال 2001 در نیویورک، آمریکا به منظور سرکوبی عاملان این حمله، تهاجمی را علیه افغانستان با هدف سرکوبی اعضای القاعده و طالبان به انجام رساند که سرانجام این حمله سقوط رسمی دولت طالبان بود اما این سقوط به منزله پایان کار طالبان در افغانستان نبود؛ چرا که از آن زمان تاکنون نیروهای ائتلافی به رهبری آمریکا به مبارزه برای ریشهکنی طالبان و القاعده در افغانستان مشغولاند که گویا با توجه به گزارشهای اخیر از اوضاع امنیتی در این کشور جنگزده نه تنها هیچ نشانی از پیشرفت در ریشهکنی طالبان وجود ندارد، بلکه علائمی از قوت گرفتن این گروه شبهنظامی در این کشور بحرانزده نیز وجود دارد. در این میان با وجود مشارکت ائتلاف ناتو در این عرصه و کمک به نیروهای ائتلافی در انجام یکسری ماموریتها با هدف برقراری امنیت و بازسازی این کشور جنگزده و مبارزه با کشت مواد مخدر که از دیرباز مشکل عمده این کشور بوده است، پیشرفتهایی که از این نیروهای خارجی در افغانستان انتظار میرفت، حاصل نشده و هماکنون اکثریت مردم این کشور همچنان با بحرانهای ناشی از عدم امنیت و اوضاع وخیم اقتصادی دست به گریبانند و این در حالی است که آمریکا و متحدان غربیاش سعی در متقاعد کردن افکار عمومی در جهت مشروعیت بخشیدن به اقداماتشان در این کشور دارند؛ اقداماتی که اغلب به قیمت از دست رفتن جان بسیاری از زنان، کودکان و غیرنظامیان بیگناه این کشور تمام میشود و در عین حال سکوت جامعه بینالمللی در خصوص این اقدامها نیز زخم دیگری را بر پیکره مردم رنج کشیده این کشور وارد میآورد.» به گزارش دفتر مطالعات بینالملل ایسنا همزمان با چهارمین سال احراز فرماندهی نیروی همکاری امنیت بینالمللی (ایساف) از سوی ناتو در افغانستان اوضاع این کشور همچنان ناآرام است و مشکلات امنیتی این کشور در کنار دیگر مشکلات موجود، آینده روشنی را برای ملت زجردیده افغانستان و بزرگترین ماموریت ناتو مجسم نمیکند. در این راستا در این گزارش به فعالیت ناتو، تعهداتش و همچنین اوضاع این کشور در طول این سالها اشاره شده است. گسترش فعالیتهای ناتو بعد از حملههای 11 سپتامبر افزایش یافت. پس از این حملهها بود که اصلی در منشور ناتو مقرر شد که براساس آن حمله به هر کشوری از اعضای ناتو حمله به کل کشورهای عضو ناتو محسوب شد.
علاوه بر افزایش مشارکت ناتو در عرصههای بینالمللی این ائتلاف در 16 آوریل سال 2003 توافق کرد تا فرماندهی نیروی همکاری بینالمللی (ایساف) را در افغانستان برعهده بگیرد، این تصمیم به درخواست آلمان و هلند، دو کشوری که ایساف را در زمان حصول این توافقنامه در افغانستان فرماندهی میکردند، اتخاذ شد و 19 نماینده ناتو به اتفاقآرا با آن موافقت کردند.
واگذاری اداره ایساف به ناتو در 11 اوت سال 2003 به انجام رسید و بدینترتیب برای نخستین بار در تاریخ ناتو ماموریتی خارج از محدوده کشورهای عضو ناتو رقم خورد.
ناتو در ژانویه سال 2004 حکمت ستین، وزیر ناتو در ترکیه را به عنوان نماینده عالیرتبه غیرنظامی در افغانستان برگزید. ستین در ابتدا مسوول پیشبرد جنبههای نظامی ـ سیاسی تعهدات این ائتلاف در افغانستان بود. نیروی به رهبری ناتو در 31 ژوئیه سال 2006 اکثریت سربازانش را از کانادا، انگلیس، ترکیه و هلند تشکیل داد که مسوولیت عملیاتهای نظامی در جنوب افغانستان را از نیروی ائتلافی ضدتروریسم به رهبری آمریکا گرفت. ایساف در راستای بخشی از عملیات آزادی پایدار در ژانویه سال 2006 نیروهای خود را جایگزین سربازان آمریکایی در جنوب افغانستان کرد. گردان شانزدهم حمله هوایی انگلیس که بعدا با پشتیبانی تفنگداران سلطنتی انگلیس تقویت شدند، هسته مرکزی این نیروها در این منطقه را به همراه سربازان و هلیکوپترهای استرالیا، کانادا و هلند تشکیل داد. فعالیتهای ناتو در ژانویه سال 2006 در جنوب افغانستان بر تشکیل تیمهای بازسازی استانی به رهبری انگلیس در استان هلمند متمرکز بود و هلند و کانادا نیز این ماموریت مشابه را در استان اروزگان و قندهار به انجام رساندند. شخصیتهای محلی طالبان مخالفتشان را با این نیروها اعلام کردند و متعهد شدند تا مقاومت کنند. همزمان با آغاز عملیاتهای گسترده ناتو برای سرکوبی شبهنظامیان طالبان در سال 2006، جنوب افغانستان به صحنه شدیدترین خشونتها در این کشور از زمان سقوط نیروهای طالبان در سال 2001 بدل شد. در این مدت فرماندهان هلندی، کانادایی و انگلیسی عملیاتهای ناتو را رهبری کردند. فرماندهان ناتو چندین عملیات را با نامهای «عملیات ضربه کوهستانی»، «عملیات مدوسا» و «عملیات خشم کوهستان» و «اوج فالکون» با هدف ریشهکنی طالبان رهبری کردند. مبارزات نیروهای ناتو در نیمه دوم سال 2006 قوت گرفت. ناتو در این زمان در حصول پیروزیهایی تاکتیکی بر طالبان موفق عمل کرد، اما نتوانست طالبان را به طور کامل شکست دهد و هماکنون نیز عملیاتهای ناتو در این کشور جنگزده ادامه دارد. ماموریت اصلی ناتو به عنوان یک مولفه کلیدی در فعالیتهای جامعه بینالمللی در افغانستان، کمک به مقامهای این کشور جنگزده در تامین امنیت و ثبات و هموار کردن مسیر برای بازسازی و اداره موثر امور تعیین شد. یاپ دو هوپ شفر، دبیرکل ناتو درباره ماموریت این ائتلاف در افغانستان گفت: این ماموریت یکی از چالشبرانگیزترین ماموریتهایی است که ناتو برعهده گرفته، اما این ماموریتی است که برای برقراری امنیت بینالمللی بسیار حائز اهمیت است. شفر ماموریت ناتو در افغانستان را اینطور عنوان کرد: «هدف این ائتلاف کمک به ایجاد شرایطی است که در آن افغانستان میتواند پس از چندین سال خشونت و تخریب و فقر، از داشتن دولتی پاسخگو و صلح و امنیت برخوردار شود.»
ـ ناتو با داشتن 30 هزار نیرو در افغانستان به مقامهای این کشور کمک میکند تا اقتدار و نفوذشان را در سراسر این کشور گسترش دهند و شرایطی را برای برقراری ثبات و بازسازی این کشور فراهم کنند. ـ نماینده غیرنظامی برجسته ناتو مسوول پیشبرد جنبههای تعهد نظامی ـ سیاسی این ائتلاف به افغانستان است و از نزدیک با ایساف و دولت افغانستان و سازمانهای بینالمللی دیگر همکاری و با کشورهای همسایه افغانستان نیز تماس برقرار میکند.
ـ ماموریت سوم ناتو تمرکز بر اصلاحات دفاعی ساخت تاسیسات دفاعی و جنبههای نظامی برنامه اصلاحبخش امنیتی این کشور است. اما با وجود تمام اهداف تعیینشده برای ناتو و نیروهای خارجی دیگر در افغانستان از آنجایی که اهداکنندگان غربی ابتدا تمرکزشان را بر دستیابی به اهداف نظامی معطوف کردهاند، کارشناسان در این کشور شانس کمی را برای خروج مردم از بحرانهای اقتصادی که با آن دست به گریبانند، پیشبینی میکنند. این نگرش اهداکنندههای غربی، تغییراتی را در تمرکز بر رشد اقتصادی و بازسازی این کشور به وجود آورده است. حامد کرزای، رئیسجمهور افغانستان اغلب شکایت کرده که کشورهای غربی به وعدههایشان برای بازسازی افغانستان عمل نکردهاند. اما بعید به نظر میرسد این اظهارات کشورهای غربی را متوجه بیاعتنایی آنها به بازسازی افغانستان کند. امنیت در حومههای شهرهای بزرگ افغانستان رو به وخامت است و هماکنون این اوضاع در مناطق شهری اصلی نیز حکمفرما شده است. گزارشهای اخیر از اوضاع امنیتی افغانستان از گسترش خشونتها در جنوب این کشور و سرایت آن به شمال و غرب حکایت دارد. کارشناسان افغان همچنین به افزایش عملیاتهای انتحاری در کابل اشاره دارند. عملیاتهای نظامی ادامهدار نیروهای ائتلافی علیه طالبان در جنوب این کشور تنها به موفقیتهای محدودی رسیده است و این در حالی است که طالبان هم از لحاظ قوا و هم از لحاظ تعداد به رشد قابل توجهی رسیده است. نیروهای ناتو و ائتلافی همچنین در حملههای اخیرشان علیه طالبان با انتقاد شدید دولت این کشور در خصوص افزایش تلفات غیرنظامیان نیز روبهرو شدند و کرزای اخیرا نیروهای خارجی را به انجام حملات بیملاحظه متهم کرده که در آن بسیاری از غیرنظامیان افغان قربانی شدهاند. در حالی که روند بازسازی افغانستان همچنان از انتظارات فاصله زیادی گرفته، بعید به نظر میرسد اوضاع و شرایط عادی زندگی به این زودیها در افغانستان حاکم شود. در گزارش اخیر بانک توسعه آسیایی آمده است که میزان پول پرداختی قدرتهای غربی برای هر افغان بسیار کمتر از میزان مبلغ پرداختی آنها در کشورهای جنگزده دیگر است.
اغلب بودجههای خارجی صرف ساخت مدارس و سیستمهای آموزشی شده که آن هم تنها به کابل و استانهای کلیدی معطوف شده است و بسیاری از دانشآموزان همچنان در کلبه و چادر به درس خواندن مبادرت میکنند. کارشناسان آژانسهای امدادرسانی بینالمللی در بازسازی افغانستان اعلام کردند، اوضاع امنیتی همچنان اصلیترین مانع در بازسازی این کشور است.