[محمد بخشنده]
طالبان دوباره نگاه جهانی را بهسوی خویش جلب کردهاند آن هم با 3 روش: گروگانگیری دسته جمعی، عملیاتهای انتحاری و سوم به کار گرفتن ابزار صوت و تصویر که بیانیهها یا به اصطلاح صدای آنها را انعکاس میدهد. تاکنون درباره 2 حربه طالبان یعنی گروگانگیری و شگرد سربازگیری آنان برای عملیات انتحاری فراوان گفته شده است لذا در این بخش به موضوعی تازه یعنی بخش رسانهای طالبان میپردازیم. اما برای این شبهنظامیان تفنگ به دست در ایام جنگ، رسانه حکم نیروی جاده صافکن را دارد. به همین دلیل آنها وقتی راهبرد بازگشت دوباره به صحنه افغانستان را ریختند همزمان مراودات رسانهای خویش را نیز گسترش دادند.
در همین راستا سال جاری، شورشیان طالب با یک اقدام غیرمترقبه به راهاندازی دوباره «رادیو معروف خود با نام صدای شریعت» پرداختند. نام این رادیو برای شهروندان افغان ناآشنا نیست. زیرا در خلال 6 سال حاکمیت طالبان، تنها رسانهای بود که در مناطق تحت تصرف این گروه فعالیت داشت. به اعتقاد کارشناسان یکی از اسباب و عواملی که به بازگشت دوباره این گروه کمک کرد همانا ابزارهای رسانهای بودند.
شبکه فعالیت رسانهای این گروه بویژه در جایی که به تلویزیونهایی مانند الجزیره و العربیه ارتباط پیدا میکند به راز و رمز آمیخته است. این دو رسانه عربی نقش سخاوتمندانهای در زنده نگهداشتن صدای طالبان داشتهاند اما علاوهبر پشتیبانی این رسانههای مادر عربی، طالبان از رسانههای محلی نیز برای رخنه در میان افغانها فراوان بهره جستهاند. چنانکه پس از فروپاشی نظام طالبانی در افغانستان نیز، بارها صدای این رادیو در استانهای مختلف این کشور شنیده میشد.
به نظر میآید توجه ویژه طالبان به عنصر رسانه بخشی از میراث و تعلیمات سران القاعده به این گروه است. تحت این تعلیمات طالبان با وجود نگاه ستیزهجویانهای که به همه پدیدههای جهان مدرن دارند و بسیاری از دستاوردهای تکنولوژی را آلات شیطانی میدانند اما در بهرهگیری از لوازم ارتباطی و رسانهای دستی گشاده دارند لذاست که سخنگویان طالبان، بارها بر گسترش رادیو صدای شریعت تأکید ورزیدهاند و حتی به ایجاد ایستگاههای تازه رادیویی در 19 آوریل 2005 (30 فروردین 1384) در نزدیکی پایگاه سابق خود در جنوب افغانستان (قندهار)، مبادرت کرده بودند.
در یک تقسیم کار نانوشته طالبان اعلام مواضع سیاسی و بینالمللی خود را به رسانههای پرنفوذ عربی مانند الجزیره و العربیه سپردهاند و از رادیو و رسانههای محلی اغلب برای ترویج عقاید خویش و یا جذب نیروهای تازه بهره میگیرند. طبق اظهارات سخنگویان طالبان رادیو صدای شریعت محتوای برنامههای آن را آهنگهای طالبی (ترانههای بدون موسیقی)، قرآن و اخبار مربوط به طالبان تشکیل میدهد.
دولت کرزای فعالیتهای رسانهای از جمله راهاندازی رادیو را برای این گروه ممنوع کرده است. زیرا آنان قانون اساسی افغانستان را نپذیرفتهاند و ضدحاکمیت ملی این کشور میباشند.
این نکته جالب توجه است که در جامعه افغانستان با وجود مشکلات ناشی از جنگ فعالیت رسانهای همیشه رونق داشته و این کشور از نوعی تنوع در امور رسانهای برخوردار بوده است. به همین سابقه کرزای و حکومتگران جدید دائم از آزادی فعالیت رسانهای دفاع کرده و خود را حامی حقوق رسانهها و آزادی اهل قلم خواندند رادیو صدای شریعت در حالی پخش برنامه را آغاز میکند که بیش از 500 رسانه چاپی، 55 رادیوی محلی، 18 ایستگاه تلویزیونی ـ که در حال حاضر 7 ایستگاه آن آغاز به فعالیت نمودهاند ـ، بیش از 100 مرکز تولید فیلم و 150 مطبعه خصوصی و شخصی از «وزارت اطلاعات و فرهنگ جمهوری اسلامی افغانستان» جواز فعالیت اخذ نمودهاند.
اما همواره این نگرانی وجود داشته که از این فضای باز تندروها و بویژه طالبان برای نشر عقاید خطرناک خویش بهره گیرند.
در همین راستا طرفهای بینالمللی نیز هنگام تشکیل نظام حکومتی جدید طالبان سرمایه قابل اعتنایی را به گسترش رسانهها اختصاص دادهاند با این امید که از این رهگذر راه ترویج افراطگرایی را سد کنند به نحوی که خانم «الیزابیت روسیت» به نمایندگی از کمیسیون اروپا در کنفرانسی برای رشد رسانهها میگوید: «کمیسیون اروپا از سال 2002 تا 2006 (1381 تا 1385)، مبلغ 10 میلیون یورو به رشد رسانهها در افغانستان اختصاص داده است.» و هدف عمده کمیسیون را خانم روسیت چنین بازگو میکند: «افغانها میتوانند از این طریق ـ رشد رسانهها ـ را دور نمایند و تصویر واقعی از جامعه خود ارائه کنند.
در تکمیل این حرکتها مجلس افغانستان در قانون جدید رسانههای همگانی، برای فعالیتهای رسانهای 3 خط قرمز را مشخص نموده است:
1- رسانهها مطابق قانون اساسی، خلاف اسلام چیزی ننویسند و نگویند.
2- رسانهها نباید به فرد، ملت، قوم و یا حزبی مشخص توهین کنند.
3- رسانهها نباید به تخریب نظام دموکراتیک موجود کمر همت ببندند.
بنابراین با توجه به قالبهای انتخاب شده برای فعالیتهای رسانهای در افغانستان، طالبان حق راهاندازی رادیو و فعالیتهای رسانهای را ندارند. زیرا قانون اساسی افغانستان را نپذیرفتهاند و ضدحاکمیت ملی این کشور میباشند. با این حال آنها نیز درست همانند رادیوهای تجارتی ایجاد شده در افغانستان، روی موج افام فعالیت خویش را آغاز نموده و صدای رادیویشان در استانهای «پکتیا»، «پکتیکا»، «خوست» و بخشهایی از «استان غزنی» قابل دریافت است. به گفته مردم محلی، این رادیو هر شب یک و نیم ساعت برنامه پخش میکنند.
شورشیان طالبان از قوانین خاص خویش در زمینه اداره امور رسانهای تبعیت میکنند. آنها با رسانههای افغانستان خشونتبارترین رفتارها را داشتهاند و پس از قدرت گرفتن علاوهبر ممنوع کردن فعالیت رسانهای به قلع و قمع فعالان این عرصه پرداختند. در همین راستا با به دست گرفتن حاکمیت در افغانستان در سال 1996 (1375)، نام رادیو افغانستان را به رادیو صدای شریعت تغییر دادند. آنها پخش و نشر برنامههای موسیقی و گویندگان زن را قدغن کردند و در بیشتر موارد به نشر خبرهای شکست رقیبان و مدح و فرامین رسمی ملامحمد عمر (رهبر گروه طالبان) پرداختند.
با اوج گرفتن عملیات جنگی طالبان آهنگ حرکت رسانههای آنها نیز تغییر کرده است به نحوی که در مرحله جدید برنامههای رسانه این گروه سمتوسوی ضدآمریکایی پیدا کرده است.
در همین راستا از سخنگویان طالبان بارها این گفتهها پخش میشود که طالبان برای مقابله با آنچه موضع «آمریکاییگرای» رسانههای جهانی میباشد، اقدام به ایجاد این رادیو نمودهاند. موج صدای طالبان این روزها مارش نظامی به همراه فرامین جهاد این گروه علیه آمریکاییها و غرب پخش میکند.
رادیو صدای شریعت این روزها به وسیله و ابزار اصلی طالبان برای جذب جوانان و نوجوانان ناراضی و فقیر افغانستان و پاکستان برای جنگهای انتحاری تبدیل شده است. بر اساس گفته ناظران شیوخ و بزرگان مدارسی که طالبان از آن برخاستهاند دائم برای طلاب خویش برنامههای این رادیو را پخش میکنند. در این برنامه علاوه بر دعوت افغانها به شورش علیه دولت حامد کرزای، جوانان پاکستانی نیز به انتقام سرکوب مسجد لال به مقابله با مشرف تشویق میشوند.