کامبیز سلطانین
موتلفه: زمان مذاکره مناسب نیست
مشارکت: نگران نتایج مذاکره هستیم
اعلام خبری مبنی بر «آمادگی ایران برای مذاکره با آمریکا دربارۀ عراق» از تریبون سخنگوی وزارت امور خارجه، برداشتهای متفاوت و گاه متناقضی را در میان فعالان و احزاب سیاسی در پی داشته است و هر گروه از دریچۀ نگاه حزبی به این مساله پرداختهاند. احزابی همچون حزب موتلفه اسلامی که با بیش از 40 سال سابقه، ستون فقرات تشکلهای راست سنتی محسوب میشود، با پافشاری بر مواضع پیشین خود، این مذاکره را در چارچوب نظریۀ تقابل جهان اسلام با غرب ارزیابی کرده و بر این باورند که آمریکا به دلیل نفرت ذاتی از اسلام سرآشتی با ایران ندارد و در این چارچوب تجدید روابط ایران با آمریکا را محال فرض میکند چرا که آن را در تباین با اصول مسلمان بودن مردم ایران و اسلام میداند. در مقابل احزابی همچون حزب مشارکت ایران اسلامی با تکیه بر نتایج روند سیاست خارجۀ کشور در زمان دولت اصلاحات که آن را سیاسیت تنشگریز و مثبت عنوان میکنند و معتقدند که مذاکره فی نفسه به عنوان یکی از نمودهای تعامل بین کشورها گام مثبتی میتواند باشد و به معنای صرفنظر کردن از منافع ملی نیست بلکه مذاکره به منظور تامین منافع ملی براساس حفظ و تامین حیثیت و اعتبار ملی در مناسبات بینالمللی، بهرهگیری از پرستیژ ملی برای گسترش تعاملات، تکیه بر احترام متقابل در چارچوب قوانین بینالمللی است؛ اگر چه این تشکل سیاسی در مورد چگونگی گفتوگوها و قدرت چانهزنی هیات فعلی مذاکرهکننده ایرانی انتقاداتی را وارد میداند، از سوی دیگر برخی از تشکلهای سیاسی نزدیک به دولت کنونی با اعتقاد به نتیجه مثبت این دور از مذاکرات ایران و آمریکا بر این باورند که آمریکا برای ایجاد ثبات و آرامش در عراق به تعامل با ایران نیاز دارد و در غیر این صورت ثبات مستمری بر عراق حاکم نخواهد شد.
در این میان برخی از کارشناسان نسبت به سوءاستفاده آمریکا از قدرت و قدرت ایران در منطقه و به خصوص عراق هشدار میدهند، به اعتقاد این گروه از کارشناسان نوع بازی (مذاکره) ایران با آمریکا باید از بازی حاصل جمع صفر به بازی برد ـ برد تبدیل شود و در غیر این صورت ایران بازندۀ این دور از مذاکرات خواهد بود. از سویی دیگر، برای دیگر از ناظران نیز تجدید روابط ایران و آمریکا را بیشتر از آن که به نفع آمریکا بدانند به نفع ایران میدانند و بر این اعتقاد هستند که تجدید روابط با ایالات متحده منجر به حل مشکلات کشور خواهد شد. به باور محمدنبی جبیبی، دبیرکل حزب موتلفۀ اسلامی مذاکرات ایران با آمریکا در پایان هفتۀ جاری نه تنها هیچگونه نفعی برای ایران نخواهد داشت بلکه بسترهای لازم و مناسب را نیز برای حل اختلافات 28 سالۀ این دو کشور به وجود نخواهد آورد.
حبیبی در گفتوگو با خبرنگار «سرمایه» میگوید: «مذاکره با آمریکا زمانی مفید خواهد بود که آمریکا انقلاب ایران را به رسمیت بشناسد و مطالبات ایران را بپردازد و تغییری در رویکرد و اقدامات خود نسبت به ایران ایجاد کند.» حبیبی تنشزا بودن روابط ایران ـ آمریکا را در راستای خصومت آمریکا با مجموعۀ جهان اسلام میداند و میافزاید: «اگر قرار باشد اصلاحی در روابط ایران و آمریکا صورت گیرد ابتدا باید سیاستهای آمریکا در قبال کل جهان اسلام تغییر عملی کند.»
این فعال سیاسی در توضیح گفتههای خود استدلال میکند: «شورای روابط خارجی آمریکا به صراحت گفته است که قرن 21 قرن تقابل اسلام و غرب است و رییسجمهوری آمریکا نیز پس از حوادث 11 سپتامبر اعلام کرد که ما در آغاز یک جنگ صلیبی مجدد هستیم.» حبیبی خلاف برخی از ناظران سیاسی که حل اختلافات ایران ـ آمریکا را صرفا در گرو حل مشکل فلسطین و توافق ایران و آمریکا بر سر چگونگی حل مسالۀ این کشور میدانند، معتقد است که فلسطین تنها یک قسمتی از مسایل و مشکلات جهان اسلام و آمریکاست در حالی که مشکلات دیگری نیز جهان اسلام با آمریکا دارد، همچون مسایل عراق، لبنان و افغانستان.»
دبیرکل حزب موتلفه تاکید میکند: «زمان مناسب برای مذاکره موقعی است که آمریکا دست از خصومت علیه جهان اسلام بردارد و نیز علاقههایی دال بر این تغییر سیاست در عمل مشاهده شود.»
حبیبی در عین حال مذاکرۀ ایران با آمریکا را در خصوص مسایل منطقهای همچون عراق مفید ارزیابی و اظهار میکند: «در صورتی که این مذاکرات براساس خواست دولت عراق و آمریکا و به منظور حل مسایل عراق انجام شود؛ میتواند مفید باشد.»
اما عبدالله رمضانزاده، قائم مقام دبیرکل حزب مشارکت از دریچۀ الگویی به این مساله مینگرد. رمضانزاده زمان را، زمان مناسبی برای مذاکره بین ایران و آمریکا میداند ولی در خصوص ترکیب هیات مذاکرهکنندۀ ایرانی هشدار میدهد و درباره نتایج این نشست اظهار نگرانی میکند. رمضانزاده میگوید: «با توجه به شناختی که از تیم هدایتکنندۀ وزارت امور خارجه و تواناییهای آنها در عرصۀ دیپلماسی دارم؛ نسبت به نتایج این مذاکرات بدبین هستم چرا که این تیم ممکن است اصل قضیه را زیر سوال ببرند.» وی در عین حال این اقدام را که بالاخره پس از سالها مذاکره با «آمریکا در دستور کار مسوولان کشور قرار گرفته است؛ گام مثبتی در سیاست خارجۀ کشور میداند.
رمضانزاده میگوید: «مشکل اصلی در روابط ایران و آمریکا این است که آمریکاییها حاضر نیستند در یک شرایط برابر با ایران پای میز مذاکره بنشینند و اکنون نیز به دلیل زمینگیر شدن در عراق و عدم توانایی در حل بحرانهای عراق سبب شده است که آمریکا دستش را برای مذاکره به سوی ایران دراز کند.»
احمد خورشیدی، دبیرکل جمعیت خدمتگزاران و از نزدیکان رییسجمهوری نیز دربارۀ علت و انگیزه درخواست مذاکره از سوی آمریکا با ایران میگوید: «مخاصمه در عراق، مخاصمهای است بین ایران و آمریکا و بیش از آن که سایر کشورها و یا دولت عراق در ایجاد امنیت و ثبات در این کشور نقش داشته باشند، ایران میتواند نقش داشته باشد.»
به باور خورشیدی حل مشکلات عراق به عنوان موضوع مذاکرات ایران و عراق میتواند بهانۀ خوبی برای شروع مذاکرات بین ایران و آمریکا و حل اختلافات این دو کشور باشد چرا که در این صورت ایران از اصول سیاستهای گذشتۀ خود عقبنشینی نکرده است و در عین حال نیز به سیاستهای تبیین شدۀ کشور مبتنی بر تعامل با سایر کشورها براساس سود و منافع ملی عمل میکند و آمریکا نیز میتواند به عنوان یکی از این کشورها محسوب شود.
دبیرکل جمعیت خدمتگزاران با این استدلال که آمریکا در آستانۀ انتخابات ریاست جمهوری است و این کشور در عراق گیر افتاده است، میگوید: «در این دور از مذاکرات اظهارات طرف مقابل جنبۀ عملی بیشتری به خود خواهد گرفت و ضریب موفقیت ایران نیز از هر زمان دیگری بیشتر است.» وی در پاسخ به این پرسش که چرا در این دور از مذاکرات ضریب موفقیت ایران بیشتر است، میگوید: «مقامات آمریکایی با این که ایرادات زیادی به سیاستهای احمدینژاد دارند اما در عین حال اعتماد زیادی نیز به دولت او دارند چرا که دولت وی یک وجهی برخورد میکند به این معنا که هیچ غل و غشی ندارد، در مذاکرات صادق است و براساس آنچه که میگوید عمل میکند. پس طبیعی است که آمریکاییها نیز اعتماد بیشتری به دولت احمدینژاد نسبت به سایرین داشته باشند. از سویی دیگر اسدالله اطهری استاد دانشگاه و کارشناس مسایل خاورمیانه نتیجۀ این مذاکرات را در گرو توانایی هیات مذاکرهکننده ایرانی در تبدیل بازی حاصل جمع صفر به بازی برد ـ برد میداند و میگوید: «دیپلماسی یعنی داد و ستد. ایران نیز باید در این مذاکرات با تکیه بر پتانسیلهایی که دارد از جمله نفود معنوی که بین مراجع تقلید شیعی در عراق دارد و یا نزدیکی برخی از رهبران موجود در عراق به ایران سعی کند در مقابل کمکهایی که به آمریکا میکند امتیازهایی نیز بگیرد مثلا میتواند در مقابل کمکهای خود خواستار عدم صدور قطعنامههای تحریم از سوی غرب و آمریکا شود و یا مواردی همچون این.» به باور اطهری نیز ترکیب هیات مذاکره کنندۀ ایرانی در نوع نتایج حاصل از این نشست نقش پررنگی دارد. این کارشناس مسایل خاورمیانه در عین حال میگوید: «مذاکره به عنوان آغاز حل مشکلات خوب است اما نباید انتظار داشت که همۀ اختلافات در عرض یک شب و با یک مذاکره حل شود بلکه این مساله بستگی به ارادهای دارد که طرفین دارند و نیز مهارتهای گروه دیپلماسی هر دو کشور.»
اطهری بر این باور است که اگر در این دور از مذاکرات نیز جواب مطلوب حاصل نشود حداقل از تعمیق اختلافات بین دو کشور جلوگیری خواهد شد. وی میگوید: «هم در میان عملگراهای وزارت امور خارجۀ آمریکا و هم در بین همتایان ایرانی آنها نشانههایی دال بر ارادهای برای حل اختلافات دو کشور ایران و آمریکا وجود دارد.»