قربانقلی بردی محمداف، رئیسجمهور ترکمنستان، روز جمعه 25 خرداد برای انجام دیداری دو روزه وارد تهران شد. گذشته از دیدار آقای محمداف از مکه که غیررسمی انجام شد، سفر رئیسجمهور ترکمنستان به ایران، سومین سفر رسمی خارجی وی بعد از انتخابش به سمت ریاست جمهوری این کشور به حساب میآید.
او قبل از ایران به روسیه و قزاقستان سفر کرده است. آقای بردی محمداف که بعد از مرگ صفر مراد نیازاف، رئیسجمهور این کشور در آذرماه سال 1385، به ریاست جمهوری ترکمنستان انتخاب شد، سیاست خارجی فعالی را در پیش گرفته است که شخصاً هدایت آن را برعهده دارد. از آنجا که ترکمنستان به آبهای آزاد جهان راه ندارد، ایران نقش کلیدی برای دستیابی سریعتر و ارزانتر و ایمنتر این کشور به سایر مناطق دنیا ایفا میکند. متقابلاً برای ایران نیز ترکمنستان گذرگاهی مناسب برای دستیابی به آسیای مرکزی به شمار میرود، به همین دلیل روابط ایران و ترکمنستان در سالهای گذشته رو به رشد بوده و مقامهای دولتی دو کشور بارها از کشورهای همدیگر دیدار کردهاند.
همکاریهای اقتصادی موتور محرک مناسبات دو کشور همسایه
در طول سه سال گذشته، حجم مبادلات اقتصادی دو کشور دو برابر شده و از حدود 700 میلیون دلار به یک میلیارد و 300 میلیون دلار در سال 1385 رسیده است. عمده صادرات ترکمنستان به ایران، گاز، برق و برخی محصولات کشاورزی است و ایران نیز به آن کشور مواد غذایی، مصالح ساختمانی، لوازم خانگی و محصولات فلزی صادر میکند. با این حال اگر پتانسیلهای موجود در دو کشور را در نظر بگیریم، پیشرفتهای به دست آمده به هیچ وجه راضی کننده نیست، چرا که چندین برابر امکانات مناسب برای توسعه روابط دو کشور در تمامی زمینهها موجود است. براساس آمارهای موجود، بیش از 120 شرکت ایرانی در ترکمنستان فعال هستند و تاکنون طرحهای موفقی را از جمله اجرای طرح فیبر نوری ترکمنستان و متصل کردن این کشور به شاهراههای ارتباطی تلفن و مخابرات توسط شرکتهای ایرانی به اجرا درآمده، همین عملکرد خوب موجب شده است در حال حاضر مقامهای ترکمنی 70 طرح به ارزش بیشتر از 500 میلیون دلار را با مشارکت شرکتهای ایرانی در دست اجرا دارند.
علاوه بر تکنولوژی ارتباطات ایران و ترکمنستان در زمینه انرژی بویژه گاز با یکدیگر همکاری نزدیکی دارند، به طوری که چندین طرح مشترک خرید و صادرات گاز میان دو کشور اجرا شده است. ایران سالانه حدود 5 میلیارد متر مکعب گاز از ترکمنستان وارد میکند. خط لوله انتقال گاز ترکمنستان به ایران و پالایش گاز این کشور در سرخس و صدور ما به ازای آن به ترکیه و نیز ارسال گاز به حساب ترکمنستان از بنادر جنوبی ایران همکاری متقابلاً سودمندی را برای تهران و عشقآباد به وجود آورده است. ایران سالانه مقادیری از نفت ترکمنستان را نیز از طریق بندر نکا در جنوب دریای خزر به پالایشگاههای داخلی منتقل و در آنجا مصرف میکند و معادل نفت دریافتی را در جزیره خارک در اختیار مشتریان نفت این کشور قرار میدهد.
در مورد برق نیز، براساس توافقنامههای موجود ایران که در تابستان مصرف برقش به اوج میرسد، از ترکمنستان برق وارد میکند و در زمستان که مصرف برق در ترکمنستان به اوج میرسد، ایران به این کشور برق صادر میکند. زیرا در زمستان ایران نیاز کمتری به برق دارد. این امکان از زمانی فراهم شد که ایران توانست شبکه برق ترکمنستان را با موفقیت به ایران وصل کند. در نخستین مرحله انتقال برق ترکمنستان به ایران، شبکه برق بالکانآباد به گنبد در استان گلستان متصل شد و یک خط دیگر در سال آینده به بهرهبرداری میرسد، برق مرو را به مشهد منتقل خواهد کرد. بدین ترتیب ظرفیت انتقال برق ترکمنستان به ایران به 400 مگاوات خواهد رسید. براساس قراردادی که در سال 1385 امضا شد، ترکمنستان در طول 10 سال حدود 500 میلیون دلار برق به ایران صادر میکند.
در مورد صنایع مکمل تولید برق از جمله سدسازی نیز مورد توجه قرار دارد، به طوری که سد دوستی با همکاری مشترک شرکتهای ایرانی و ترکمنی بر روی رودخانه مرزی هریرود (تجن) در 75 کیلومتری سرخس در استان خراسان شمالی ساخته شد. آبیاری 50 هزار هکتار از اراضی کشاورزی دو کشور و تأمین سالانه 150 ملیون متر مکعب آب آشامیدنی شهر مشهد و 250 میلیون متر مکعب آب این سد در آبیاری دشت سرخس به کار میرود. البته ساخت این سد مشترک، تأثیر تعیین کنندهای هم بر کاهش خطر سیل و بهبود شرایط زیست محیطی منطقه داشته است.
حمل و نقل کالا مهمترین محور همکاری اقتصادی میان دو کشور
راهآهن ایران در سال 1375 در منطقه سرخس به ترکمنستان و از آنجا به آسیای مرکزی وصل شد، بدین ترتیب ایران توانست نبض حمل و نقل زمینی آسیای مرکزی را به راه اندازد، با گشایش راه آهن بافق به مشهد به طول حدود هزار کیلومتر در سال 1384 در عمل آسیای میانه هشتصد کیلومتر به خلیج فارس نزدیکتر شد.
این خط آهن برای اقتصادی کردن مسیر 2440 کلیومتری خط آهن بندرعباس- تهران- سرخس به آسیای مرکزی نقش کلیدی داشت. ایران خط آهن میانبر بافق به مشهد را ساخته است که با بهرهبرداری از آن، مسافت دسترسی به آسیای مرکزی حدود یک سوم کاهش یافت. افزایش امکان ارتباط نزدیک جمهوریهای آسیای مرکزی با آبهای آزاد و کاهش هزینه حمل و نقل از نتایج اجرای این طرح بود، اما هنوز حجم ترانزیت کالا از این طریق به حد مورد انتظار نرسیده است. دلیل عمده آن هم فشار سیاسی آمریکا و شرکتهای رقیب در منطقه است.
ایران و ترکمنستان به همین هشت کشور ترکیه، پاکستان، افغانستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان و آذربایجان عضو سازمان همکاریهای اقتصادی اکو هستند، اما در مقایسه با سایر اعضا، ایران و ترکمنستان توانستهاند به دور از تنشهای سیاسی زمینههایی برای گسترش بیشتر همکاری میان دو کشور را به وجود آورند. این مسأله بویژه به خاطر سیاست صفر مراد نیازاف رئیس جمهوری پیشین ترکمنستان بود که با در پیش گرفتن سیاست بیطرفی کمتر به فشارهای موجود آمریکا و روسیه در مورد مناسبات با تهران تن میداد، اما بخشی از امکانات موجود بیاستفاده مانده و دو کشور در صددند موانع گسترش همکاریها را در دوران جدید حکومت آقای بردی محمداف، از پیش رو بردارند. از آنجا که ایران، سریعترین، اقتصادیترین و امنترین مسیر برای انتقال نفت کشورهای حوزه خزر به آبهای آزاد بینالمللی است، در مذاکرات آقایان احمدینژاد و محمداف درباره همکاریهای آینده در خزر نیز گفت و گو شد، بویژه آن که قرار است بزودی اجلاس سران پنج کشور خزر در تهران برگزار شود.
آینده همکاریها
ایران و ترکمنستان به عنوان دو کشور همسایه به همکاری با یکدیگر نیاز متقابل دارند. ایران برای آن که بتواند قدرت مانور خود را در برابر اعمال فشار غرب افزایش دهد، تلاش دارد مناسبات خود را با همسایگانش در همه ابعاد، بویژه همکاریهای اقتصادی گسترش دهد. توسعه روابط با عراق و افغانستان در شرق و غرب کشور و افزایش همکاری با ترکمنستان، آذربایجان و ارمنستان در شمال کشور و ایجاد جو تفاهم با کشورهای جنوب خلیج فارس نشانههای دقیقی از استراتژی اعتمادسازی و توسعه همکاری با همسایگان است که تهران دنبال میکند. برای ترکمنستان در دوران پس از نیازاف افزایش مبادلات اقتصادی با کشورهای منطقه نیز به عنوان یک اصل اساسی در دستور کار قرار دارد. بر این اساس به نظر میرسد در سالهای آتی روابط دو کشور ابعاد جدید همکاریها در زمینههای مختلف حمل و نقل، تبادل انرژی و توسعه صنایع نیمه سبک و مواد غذایی و پوشاک تجربه کند.
با وجود آن که اقتصاد ترکمنستان به دلیل تعداد کم جمعیت ترکمنستان، دارای ظرفیت بسیار بالایی برای اقتصاد ایران نیست، چرا که پنج میلیون نفر جمعیت این کشور نمیتواند بازار تعیین کنندهای برای ایران باشد، اما از جهت آن که بیشتر شهرهای بزرگ ترکمنستان در نزدیکی مرزهای ایران قرار دارند و نیز موقعیت این کشور که مانند افغانستان دروازه ورودی ایران به آسیای مرکزی محسوب میشود، در مجموع ایران نمیتواند از برنامهریزی برای توسعه مناسبات با ترکمنستان چشم پوشی کند. تاریخ، فرهنگ و دین مشترک زمینههای بالقوه مهمی را به وجود آورده است که محور همکاریهای اقتصادی و فرهنگی میان دو کشور را مستحکم میکند. البته باید در نظر داشت هر دو کشور برای توسعه مناسبات با موانعی هم رو به رو هستند که مهمترین آنها فشار آمریکا، نگرانی روسیه و در نهایت فعالیت اسرائیل در این کشور تحت پوشش شرکتهای کشاورزی است. با این همه زمینههای خوبی در آینده همکاریها میان دو کشور وجود دارد.