*§ میخواهم شما را به عنوان مدیر «برنامه دهه بینالمللی آب» سازمان ملل خطاب قرار دهم. آیا من میتوانم از واژه «جنگ آب» در توصیف هزاره سوم استفاده کنم؟
** من خیلی به این مساله فکر کردم که در چنین جایگاهی که در سازمان ملل متحد برای اداره یک برنامه جایگاه بالایی است، نقش یک نفر که شهروند یک کشور مشخصی است با یک افکار مشخص و زاویه دید معین چقدر تاثیرگذار است. کسانی هم که این فرد را انتخاب میکنند قطعاً فکر نمیکنند که یک انسان با ذهن خالی را به این مسوولیت میگمارند. قطعاً آنها به این مساله فکر کردند که همانطور که موضوع آب در پیدایش تمدنها نقش کلیدی داشته، کمآبی و عطش هم میتواند عاملی برای گردهم آمدن باشد. احساسم این است کسانی که بر طبل جنگ میکوبند بیش از همه به دنبال این هستند که تنازع بر سر کم آبی را یک مقدار عادی کنند.
*§ پس میپذیرید که دنیا شاهد تنازع بر سر کم آبی خواهد بود؟
** قطعا تنزاع داریم ولی راه حل هم داریم. یعنی اگر ما موضوع عطش را یک موضوع مشترک بدانیم تشنهها دور هم جمع میشویم تا برایش راهحل پیدا کنم. تشنهها قرار نیست بر سر تشنگیشان با هم درگیر شوند. ما این تجربه را در کشور خودمان داشتهایم. ما به تعبیر دنیا کشور در حال توسعه هستیم. یعنی قاعدتاً باید زمینههای احساسی برای برخورد در بحث آب بیشتر باشد. ولی من در همه تریبونها اعلام کردهام در حالی که در اکثر کشورهای توسعه یافته از باز کردن پرونده آبهای مرزیشان پرهیز میشود تا فضای همکاریشان تحت تاثیر قرار نگیرد ما در منطقه خودمان یک گفتمان مناسب ایجاد کردهایم.
*§ دارید به شکلیگری شورای حکام آب در منطقه خاورمیانه اشاره میکنید؟
** من دارم به ساخت سد دوستی اشاره میکنم. دارم به حل و فصل مسائل هیرمند و شکلگیری شورای حکام مرکز منطقهای آب در تهران اشاره میکنم که 12 وزیر آب کشور تشنه پذیرفتند که هر چند وقت یک بار زیر یک سقف دور هم جمع شوند. پس طبیعی است اعتقادم ندارم که موضوع کمآبی موضوعی است که منجر به جنگ میشود. اعتقاد دارم موضوع کمآبی میتواند عاملی برای نزدیکی بیشتر شود. بنا هم داریم روی این موضوع کار کنیم.
*§ آقای دکتر، وقتی از جنگ آب صحبت میکنم منظورم توپ و تفنگ نبود. هر چند ممکن است یک جایی هم این اتفاق بیفتد. منظورم این بود که در هزاره سوم بالاخره رقابت شدیدی در موضوع آب خواهیم داشت. این را میپذیرید؟
** قطعاً این گونه است.
*§ و ممکن است خیلی از روابط بینالملل را تحتالشعاع خودش قرار دهد؟
** من اعتقاد دارم که موضوع حکمرانی در آب دیر یا زود تبدیل به یکی از اصلیترین نقشههای راه میشود و کشورهایی که در این زمینه زودتر راهبردهای بلندمدت توسعه منابع آبشان را تدوین کنند از هوشمندی بالاتری برخوردارند و قادر خواهند بود منافع ملیشان را به نحو مناسب تامین کنند، به ویژه در ارتباط با تعامل با همسایگانشان.
*§ شما از اول آگوست در جایگاهی خواهید نشست که باید منافع ملیتان منافع جهانی باشد. این جملهای که به کار بردید به این معنی است که کشورها خودشان باید برای منافع آبیشان پیشقدم بشوند. پس نقش برنامه «برنامه دهه بینالمللی آب» چیست؟
** یکی از اصلیترین وظایف این موقعیت شغلی یا موقعیت مشابه این فراهم کردن ابزارهای لازم و ارائه کمکهای مناسب به کشورهای در حال توسعه است تا آنها خودشان راهبردهای منابع آبشان را تدوین کنند. حاکمیت ملی کشورها تحت هیچ شرایطی قابل نقض نیست.
*§ میخواستم به همین جا برسم. پس برنامه آب سازمان ملل حاکمیت ملی کشورها بر منابع آبشان را نقض نخواهد کرد؟
** به هیچ وجه. ولی میخواهد کشورها را به روشهای مناسبتری تجهیز کند تا بدون وارد شدن در حوزههای تنازع و تقابل بتوانند مشکلاتشان را در حوزه آب حل کنند. به اعتقاد من این کار، یکی از اصلیترین کارهایی است که میشده انجام داد و در این رابطه ظرفیتهای بسیاری هم در کشورهای در حال توسعه وجود دارد.
*§ حالا که پذیرفتید بالاخره در هزاره سوم تنازع بر سر آب وجود خواهد داشتش این سوال مطرح میشود که اگر روزی این تنازع رخ داد شما به عنوان مدیر برنامه دهه بینالمللی آب سازمان ملل متحد امکان جانبداری از یک طرف تنازع را دارید آن هم برای حل و فصل تنازع؟
** بیش از 38 هزار بیانیه، مقاولهنامه، تفاهمنامه، قرارداد و کنوانسیون در سطح کشورها و سازمانهای بینالمللی بر سر حل و فصل این تنازع تاکنون به امضا رسیده است. در این شکی نیست که یکی از اصلیترین نقشهای تشکلهای بینالمللی کمک به حل و فصل این مسائل است. منتها «برنامه دهه بینالمللی آب» اختصاصاً تمرکزش روی مساله آموزش، نیروی انسانی، انتقال دانش، بهبود ظرفیتها و به فعلیت رساندن ظرفیتهای بالقوه کشورهای در حال توسعه است برای رسیدن به اهدافی که ملل متحد در قالب مجمع عمومی سازمان ملل ترسیم کردهاند.
*§ منظورم این بود که آیا برنامه آب مرجع حل و فصل تنازعات آبی خواهد شد؟
** این برنامه حاضر خیر، چنین نقشی ندارد.
*§ به عنوان مدیر برنامه آب سازمان اصلیترین استراتژیتان در اداره این مرکز چیست؟
** تردیدی نیست که من بالاخره باید ظرفیتهای جدیدی را وارد این برنامه کنم. یعنی اگر اکنون به این نتیجه رسیدهاند که یک برنامه به صورت خاص در قالب سازمان ملل کار کند مفهومش این است که برخی اهداف هنوز محقق نشده است. در چنین سازمانی شیوهها و حرفهای جدید مورد انتظار است والا اگر قرار باشد که همان روشهای قدیمی باشد نمیتوان انتظار داشت که اتفاق تازهای در حوزه آب بیفتد.
*§ اگر از شما بخواهم که در شروع کارتان سه برنامه مهمتان را اعلام کنید چه خواهید گفت؟
** طبیعتاً مثل هر سازمان جدیدی، ابتدای کار سازماندهی است.
*§بگذارید در همین مقوله سازماندهی سوال کنم که شما در استخدام همکارانتان به ملیتها توجه خواهید کرد؟ مثلاً ایرانیها یا اهالی خاورمیانه اولویت خواهند داشت؟
** تا اینجایی که بنده آشنا شدم در سازمان ملل متحد سعی شده همه فعالیتها به نوعی ضابطهمند شوند و راهکارها مشخص و تعریف شود لذا مسیرهای اجرای کار مشخص است. در انتخاب همکارانم هم فکر میکنم همان مسیری را خواهم رفت که در انتخاب بنده آن مسیر طی شد یعنی شایستگیها ملاک اصلی خواهد بود. برای هر کدام از پستها شرایط احراز را تدوین خواهم کرد و بعد آن را در سطح دنیا آگهی میکنم تا شایستهترین افراد تشویق شوند و خودشان را نامزد آن سمت بکنند. کمیتههایی هم مسوولیت بررسی نامزدها را خواهند داشت. طبیعی است که در تدوین شرایط احراز سعی خواهیم کرد که از همه ظرفیتهایی که میشناسیم استفاده کنیم. من هم مثل هر مدیر موسس دیگری همان طور که در ابتدا ایدههایی برای کار دارد طبیعتاً با ظرفیتهایی هم در دانشگاههای کشور خودمان هم در منطقه و هم در کشورهای در حال توسعه آشنا هستم که برای راهاندازی استفاده خواهم کرد.
*§ یعنی تلویحاً میگویید که اگر دو نفر با یک امتیاز شایستگی مساوی، نامزد پستی شوند و یکی از آنها ایرانی باشد، در اولویت خواهد بود؟
** به عنوان یک مدیر در سازمان ملل متحد قطعاً چنین شیوه برخوردی توصیه نمیشود. ولی در این تردیدی نیست که هر کسی مثل من یکی از سعیهایشان این خواهد بود که راه را برای استفاده مناسبتر از ظرفیتهای کشورهای در حال توسعه هموارتر کند. چرا که اعتقاد مجموعه ملل متحد هم این است که ما اگر میخواهیم منابع مالی و خدمات کارشناسی موثر واقع شود باید یک برنامه وسیع برای مشارکتجویی و مشارکتپذیری در سطح کشورهای سازمان ملل را سامان دهیم.
*§ اگر کشورهای در حال توسعه مشارکت نکنند چه؟
** آن وقت خیلی نمیشود دل به توفیق این برنامه بست. این مشارکت لزوماً مشارکت مالی نیست. ما اگر از ظرفیتهای انسانی کشورهای در حال توسعه استفاده کنیم ضمانت پیاده شدن برنامهها بیشتر خواهد بود.
*§برنامه بعدیتان پس از سازماندهی دفتر چه خواهد بود؟
** ابتدا فصل مشترک انگیزههای 23 آژانس سازمان ملل را که الان تحت عنوان UNwater شکل گرفتهاند را باید به خوبی بشناسیم و پس از آن به انحای مختلف این فصل مشترک را باید افزایش دهم. هر چقدر این فصل مشترک وسیعتر شود سرمایه معنوی بیشتری در اختیار خواهم داشت برای اجرای برنامههایم. سازمان جهانی هواشناسی، یونسکو، فائو، بانک جهانی، برنامه محیط زیست سازمان ملل و تشکلهای منطقهای سازمان ملل، همه اینها باید برنامههای مدیریت آب را بدانند و ما هم باید آنها را دقیقتر بشناسیم.
*§ و گام سوم چه؟ استراتژی اجرایتان را بفرمایید.
** گام سوم کار نزدیک با کشورهای در حال توسعه یا کشورهای هدف است. هدف اصلی برنامه آب در این مرحله به اعتقاد من باید شناسایی ظرفیتهای موجود کشورهای در حال توسعه در بخش آب باشد. چون بدون شناخت دقیق از آنچه وجود دارد برنامهریزی برای اجرای کارها، خیلی پرریسک است. ما هم فرصت زیادی تا پایان برنامه دهه بینالمللی آب یعنی سال 2015 نداریم. نمیتوانیم زمانی را هم برای سعی و خطا اختصاص دهیم. شناسایی ظرفیت در کشورهای در حال توسعه توام خواهد بود با ایجاد انگیزه در مدیریت آب این کشورها برای مشارکت در اجرای برنامههای بینالمللی. ما الان شبکههای منطقهای آب را داریم، ایجاد هماهنگی بین این شبکهها میتواند کمک کند به اجرای اهداف برنامه آب.
*§پس بنا ندارید مراکز منطقهای برنامه دهه بینالمللی آب را راهاندازی کنید؟
** بنا نداریم بدون توجه به مراکز منطقهای موجود فعالیتهای جدیدی داشته باشیم تا صرفاً بگوییم که مراکزی تاسیس کردهایم. با مراکز موجود و برنامههای بین آژانسی دیگر ارتباط برقرار خواهیم کرد.
*§برنامهای که جنابعالی مسوولیت آن را خواهید داشت آیا در آینده بازیگر اصلی بحث آب در سازمان ملل و در بین دفاتر دیگر نخواهد شد؟
** در موضوع توسعه ظرفیت، چنین نقش محوری را خواهد داشت و همه این برنامهها و آژانسها سعی خواهند کرد که در این موضوع، نقش محوری این مرکز را به رسمیت بشناسند. یکی از فرصتهایی که در اختیار کشورهای منطقه خواهد بود پنجمین اجلاس شورای جهانی آب است که زمستان سال 1387 در ترکیه برگزار خواهد شد. آنجا فرصتی خواهد بود که برنامههای مختلف سازمان ملل جمعبندیهای مختلفشان را میتوانند ارائه کنند.
*§ ببینید آقای دکتر، شورای جهانی آب یک NGO بزرگ است که جزء همان 23 آژانسی است که unwater را تشکیل دادهاند. همین جمع جهانی آب، برنامه دهه بینالمللی آب را تاسیس کردهاند تا متولی حوزه آب شود. آیا نباید از این پس انتظار داشته باشیم اجلاس جهانی آب را برنامه شما برگزار کند؟
** یکی از شعارهایی که خیلی مختصر در سازمان ملل داده شده و به دلها هم نشسته شعاری است با این عبارت: «آب مشغله همگانی است.» حل و فصل چالشهای آب به یک درگیری ذهنی همگانی نیاز دارد. ما باید به سراغ روشهای غیرمتمرکز در اجرا و البته متمرکز در برنامهریزی برویم. اینکه فکر کنیم یک جا مسوول همه مسائل است لشگر وسیعی از مجریان را از دست خواهیم داد.
*§ در برنامهریزی و تدوین استراتژی چطور؟
** همین تشکل unwater که متشکل از 23 آژانس سازمان ملل و همین تعداد سازمان بزرگ غیردولتی هستند وظیفه سیاستگذاری کلان را انجام خواهند داد.
*§ برداشت من این بود که همه امور آب سازمان ملل، در این «برنامه دهه بینالمللی آب» مجتمع خواهد شد. ظاهراً برداشت درست نکردهام؟
** اگر این طور بود که خود 23 آژانس تشکیل نمیشدند. در این صورت سازمان ملل متحد به تنهایی، باید پس از جنگ جهانی همه کارها را انجام میداد. هر تکلیفی که کشورها بر عهده سازمان ملل گذاشتهاند، سازمان ملل برای انجام آن، یکی از آژانسها را شکل داد.
*§ درست است. مقصود من هم این بود که آیا نمیتوان مانند یکی از آن 23 آژانس، یک آژانس مستقل آب جهانی ایجاد کرد مثل یونسکو؟
** اگر بتوانیم روزی بگوییم که آب یک رشته یا یک دفتر است قطعاً در مقیاس بینالمللی هم میتوانیم بگوییم که میشود یک سازمان مستقل آب داشت. اما نمیتوانیم این حرف را بزنیم چون آب یک مقوله چند انضباطه است.
*§ خیلی از مقولات چنین است. غذا هم چند انضباطه است. پس فائو هم نباید شکل میگرفت؟
** نقش محوری آب را هیچ کدام ندارند. امروز در دنیا دارند این بحث را مطرح میکنند که وجه اجتماعی، اقتصادی و... آب را در دانشگاهها جداگانه مورد بررسی قرار دهند.
*§ آیا اگر همه این وجوه، به عنوان کمیتههای زیرمجموعه «برنامه دهه بینالمللی آب» تعریف شود منفعت بیشتری از این جزیرههای جداگانه نخواهد داشت؟
** این فکر بسیار فکر خوبی برای تامل کردن است. کسانی هم که موضوع «حکمرانی آب» را مطرح کردند از همین جا شروع کردهاند.
*§ پس ممکن است در این برنامه شما به دنبال این باشید که در یک پروسه چند ساله «آژانس بینالمللی آب» را تاسیس کنید؟
** نمیتوانم الان به این سوال پاسخ منفی دهم.
*§ یعنی جزء دغدغههای ذهنیتان است که انجام شود. فکر میکنید مفید باشد؟
** این مساله نسبت مستقیم با سطح توسعهیافتگی مدیریتهای آب در دنیا دارد. اما توجه داشته باشید که حاکمیت ملی کشورها به منافع آبشان یک موضوع قطعی و غیرقابل تردید است.
*§ مگر وقتی یونسکو تشکیل شد حاکمیت ملی کشورها را در حوزه فرهنگشان به خطر انداخته است. میخواهم انتهای ذهن شما را درباره تشکیل یک نهاد واحد درباره آب در سطح سازمان ملل بدانیم.
** ببینید اگر منظور شما این است که سازمان ملل بیاید و همه ماموریتهای آبی را از آژانسهای مختلفش بگیرد و به یک مرکز متمرکز تنفیذ کند به نظر من این کار شدنی نیست. اما میتوان فعالیتهای این آژانسها را با هم هماهنگ کرد که میشود همین «برنامه دهه بینالمللی آب». ما یک برنامه بین آژانسی هستیم. اگر این برنامه توسعه پیدا کند آن نظر شما تامین میشود. یعنی سازمان ملل میتواند آژانسی داشته باشد که ماموریتش بین آژانسی است آن هم در مقوله آب. البته این موضوع به فرآیندی بستگی دارد که باید منتظر ماند تا لزومش مثل لزوم تشکیل دفتر آب، بین ذهنهای مدیریتی احساس شود.
*§ بنابراین به اعتقاد شخص شما، که هماکنون مسوولیت اداره برنامه آب را پذیرفتهاید تشکیل یک آژانس بین آژانسی آن هم برای آب امکانپذیر است؟
** بله به اعتقاد من امکانپذیر است. تشکیل دفتر برنامه آب هم بر اساس همین مقوله است که آب یک مقوله بین آژانسی است حالا اینکه یک برنامه بخواهد جای یک آژانس مستقل را در سازمان ملل متحد بگیرد به توسعه این تفکر بستگی دارد.
*§ آقای دکتر، خوب است گفت و گویمان را با تعریف «برنامه دهه بینالمللی آب» ادامه دهیم. حالا شما به عنوان اولین مدیر این برنامه انتخاب شدهاید. اهداف کلی این برنامه چیست؟
** موضوع آب یکی موضوع بسیار قدیمی است. منتها علت اینکه در سالهای اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته این است که جمعیت دنیا رو به افزایش بوده و میزان منابع آب شیرین دنیا هم رقم معینی است.
*§ یعنی چقدر؟
** در حدود یک درصد کل منابع آب دنیا، آب شیرین است. البته رقم کمی نیست به شرطی که از آن به طور مناسب استفاده شود. جمعیتشناسان پیشبینی میکنند که جمعیت کره زمین در سال 2050 میلادی به حدود 5/11 میلیارد نفر خواهد رسید.
*§این یک درصد آب شیرین کفاف جمعیت 5/11 میلیارد نفری سال 2050 را هم خواهد داد؟
** مطالعاتی که انجام شده نشان میدهد که جوابگوست. منتها چون توزیع زمانی و مکانی آب شیرین با توزیع مکانی و زمانی نیازهای بشر تطبیق ندارد، چالشهای آب شروع شده است؛ چالشهایی که ما به آن میگوییم «کمآبی». این هم یک امر نسبی است. ما در مکانهایی که آب دارند لزوماً زندگی میکنیم. صنعتمان آنجا مستقر نمیشود. راندمان استفادهمان از آب مناسب نیست.
مدیریتهایمان هنوز نتوانسته بحثهای زندگی در حوضههای آبریز مشترک را حل و فصل کند. نحوه حکمرانیمان نتوانسته مشکلات حوضههای آبریز مشترک را حل کند. امروز بیش از 40 درصد جمعیت دنیا و بیش از 45 درصد جمعیت قاره آسیا در حوضههای آبریز مشترک زندگی میکنند. یعنی در حوضههایی که منابع آبش بین 2 یا حتی 9 کشور مشترک است. میخواهم بگویم رشد جمعیت و کمتجربگیهای بشر موجب ایجاد چالش در آب شده است. نه اینکه این چالشها، طبیعی باشد.
*§همین چالشها و استدلالات باعث شد تا سازمان ملل به فکر ایجاد «برنامه دهه بینالمللی آب» بیفتد، یا این برنامه ناشی از بیانیه سازمان ملل است؟
** این چالشهایی که عرض کردم موجب شد تا در آغاز هزاره سوم بیانیهای به تصویب همه کشورها برسد که به بیانیه «اهداف توسعه و هزاره سوم» معروف شد. در این بیانیه موضوع آب یکی از مسائل مهم است، لذا سازمان ملل و همه 23 آژانسی که زیر نظر سازمان ملل کار میکنند سعی کردهاند به موضوع آب بپردازند. این توضیح ضروری است که اهداف و برنامههای سازمن ملل را آژانسهای زیرمجوعهاش دنبال میکنند.
مثلاً برنامههای فرهنگیاش را یونسکو دنبال میکند. برنامههای بهداشتیاش را سازمان جهانی بهداشت پیگیری میکند. توجه این ارگانها به مساله آب یک موضوع بسیار مثبت بود.
*§فعالیت این نهادها با هم تداخل پیدا نمیکرد؟
** چرا، به همین دلیل هم این نهادها به این نتیجه رسیدند که باید یک مرکز هماهنگکنندهای ایجاد شود تا بتوانند به اهدافشان برسند. این سازماندهی را در حد یک دفتر یا برنامهای تعریف کردند تا مسوولیت امور آب را به ویژه در بخش توسعه ظرفیت بر عهده بگیرد و به نحوی هماهنگکننده فعالیت آژانسهای مختلف در امور آب باشد.
*§با ایجاد دفتر «برنامه دهه بینالمللی آب» مسوولیت آژانسهای مختلف سازمان ملل در امور آب با این برنامه ادغام میشود؟
** خیر، این اتفاق نمیافتد. ولی آن آژانسها در جایگاه راهبردی این دفتر قرار میگیرند. بعد از اینکه این آژانسها به نتیجه رسیدند تا مرکزی را مامور پیگیری مساله آموزش، تربیت نیروی انسانی، انتقال دانش، توسعه ظرفیتها و نهادسازی به ویژه در کشورهای در حال توسعه کنند سه سوال اساسی را پیش رو داشتند. اول اینکه این برنامه درکدام آژانس مستقر شود.
*§چه آژانسهایی پیش قدم بودند تا اداره این برنامه را در اختیار بگیرند؟
** یونسکو، سازمان جهانی هواشناسی، سازمان جهانی بهداشت، سازمان جهانی خواربار، برنامه توسعه ملل متحد (UNDP)، برنامه محیط زیست ملل متحد (UNEP)، دانشگاه ملل متحد، برنامه جمعیت ملل متحد و حتی آژانس بینالمللی انرژی اتمی خواهان در اختیار گرفتن مسوولیت برنامه دهه بینالمللی آب سازمان ملل بودند. در نهایت اما مجموعه آژانسها به این نتیجه رسیدند که مسوولیت این برنامه را به دانشگاه ملل متحد واگذار کنند. چون دانشگاه بیشتر جنبه پژوهشی و آکادمیک دارد.
*§ به عبارتی در رقابت آژانسهای بزرگ، ترجیح داده شد برنامه آب به یک آژانس کمحاشیهتر واگذار شود. درست است؟
** دانشگاه ملل متحد هم خارج از گود نبود. اما به دلیل اینکه در آژانسها دیگر کشورها نقش مستقیم داردند ولی در اداره دانشگاه ملل متحد کشورها نقش مستقیم ندارند ترجیح داده شد این برنامه به دانشگاه سپرده شود. چون احساس کردند که اگر مداخله کشورها وجود داشته باشد ممکن است بحثهای سیاسی بین کشورها روی کار اثر بگذارد.
*§ دانشگاه ملل متحد مستقیماً زیر نظر دبیر کل سازمان ملل است؟
** بله، رئیس دانشگاه هم معاون دبیر کل سازمان ملل است. دانشگاه ملل متحد تنها آژانسی از آژانسهای 23 گانه سازمان ملل است که در قاره آسیا و در ژاپن مستقر است. رئیس این دانشگاه تا ابتدای ماه سپتامبر یک هلندیالاصل است. از ابتدای ماه سپتامبر، رئیس جدید دانشگاه که در حال حاضر رئیس دانشگاه زوریخ است مشغول به کار خواهد شد.
*§ برایم جالب است چگونگی انتخاب شما را به عنوان مدیر «برنامه دهه بینالمللی آب» که یک سمت عالی در سازمان ملل است جویا شوم. با شرایط حاکم بر سازمانهای بینالمللی و گاهی اعمال نفوذها، شما چگونه به این سمت انتخاب شدید؟
** همانطور که عرض کردم در بیانیه هزاره سوم یک دهه را به نام دهه بینالمللی آب تعریف کردند تا به اهداف مشخصی برسند. این دهه از سال 2005 میلادی شروع شده است. در این دهه تعریف شده است که مثلاً افرادی در کره زمین که دسترسی به آب شرب سالم ندارند که امروز یک میلیارد و 200 میلیون نفر هستند در اثر فعالیتهای ملل متحد به نصف کاهش پیدا کند. یا تعداد افرادی که دسترسی به سیستم تصفیه فاضلاب درست ندارند (که بالغ بر دو میلیارد و 400 میلیون نفر هستند) تقلیل پیدا کند و یکسری اهداف دیگر هم تدوین شد. دیدند برای تحقق این اهداف باید متمرکز عمل کنند تا از موازیکاری جلوگیری شود. به همین دلیل برنامه «دهه بینالمللی آب» تعریف شد.
*§ بنابراین مدت فعالیت این برنامه فقط 10 سال است؟!
** مدت فعالیت این دفتر به پیشرفت کارش بستگی دارد. برنامه دائمی است ولی خب به طور طبیعی در پایان دهه، یک ارزیابی از عملکردش انجام میشود.
*§ برنامه دهه بینالمللی آب چه زمانی به تصویب سازمان ملل متحد رسید؟
** در سال 2003 میلادی اولین جرقهاش زده شد. ولی به طور مشخص بعد از تعیین سازمان میزبان، که سازمان ملل متحد است و کشور میزبان که آلمان خواهد بود از سال گذشته موضوع تعیین مدیر این برنامه در دستور کار 23 آژانس سازمان ملل قرار گرفت.
*§ شما هنوز به سوال قبلی من پاسخ ندادید. روند انتخاب مدیر برنامه برنامه دهه بینالمللی آب چگونه بود؟
** مطابق روال سازمان ملل، اعلامیهای در تمامی مجلات معتبر و سایتهای سازمان ملل منعکس شد و خصوصیات و شرایط احراز این پست ذکر شد. این مسوولیت از چند جهت مسوولیتی مهم است. برای اولین بار است که دفتری خاص برای موضوع آن تاسیس میشود. بنابراین توجه همه به این دفتر جلب شده تا ببینند این دفتر چه خواهد کرد، مخصوصاً کشورهای در حال توسعه که چشم به انتقال دانش و حل و فصل مسائلشان دارند طبیعی است که روی آن حساب باز کنند. از طرف دیگر این دفتر به نوعی کار هماهنگی یا همکاری بین 23 آژانس ملل متحد را باید متکفل باشد که طبیعتاً کار راحتی نیست. فصل مشترک فعالیت بین اینها و انگیزههایشان موضوع حساسی است. از سوی دیگر این دفتر بالاخره در داخل دانشگاه ملل متحد است. بنابراین باید یک فرد آکادمیک مسوولیت این دفتر را داشته باشد.
*§ آلمان چگونه به عنوان کشور میزبان «برنامه دهه بینالمللی آب» انتخاب شد؟
** چون اولین بار این برنامه مطرح شد کشورهای متعددی علاقهمند به میزبانی بودند. طبیعتا کشورهای توسعه یافته که وظیفه پشتیبانی تکنیکی از این برنامهها را دارند سعی میکردند که بخشی از تعهدات خودشان را در قالب چنین برنامهای ایفا کنند. در این راستا کشورهایی که تاکنون میزبان برنامههای سازمان ملل متحد نبودند در اولویت قرار گرفتند. بعد از ادغام آلمان غربی و شرقی یکی از پایتختها آزاد شد به خاطر همین امکانات شهر «بن» امتیاز بالایی گرفت.
*§ چند نفر برای کسب پس مدیریت برنامه آب کاندیدا شدند؟
** اطلاع دقیقی از تعداد ندارم اما میتوانم حدس بزنم با توجه به موارد مشابه تعداد قابل توجهی نامزد شدند. گروه زیادی از مدیران سازمان ملل بودند. مدیران راشد آبی کشورهای مختلف بودند. از سازمانهای غیردولتی و اساتید دانشگاه همه نامزد شده بودند.
*§ شنیدهام حدود 120 نفر نامزد تایید صلاحیت شده حاضر بودند درست است؟
** شاید همین مقدار. در مراحل اولیه رزومه افراد با شرایط احراز مسوولیت کنترل شد. از جمله سوابق علمی و آکادمیک، تجربه اجرایی، توانایی ایجاد شبکههای همکاری منطقهای و ...
*§ اجازه بدهید پراکنده بحث نکنیم. چند نفر در مرحله ابتدایی پذیرفته شدند؟
** قاعده این نیست که این آمار از سوی سازمان ملل اعلام شود.
*§ در چند مرحله شما گزینش صلاحیت شدید؟
** فکر میکنم گروه منتخب 23 آژانس سازمان ملل در چهار یا پنج مرحله سعی کردند بررسیهایشان را انجام دهند. در آخرین مراحل تا پایان سال گذشته حدود 20 نفر در لیست مانده بودند. بعد از آن مجموعهای از سازمانهای ملل متحد مسوول بررسی دقیقتر شدند. سپس لیست محدودی که کمتر از 10 نفر بود بسته شد. بعد از آن این تعداد مورد مصاحبه قرار گرفتند و از این تعداد دو نفر انتخاب شدند. در این مقطع همه بحثها، روشن شده بود.
*§ از بین دو نفر، انتخاب چگونه انجام شد؟
** به اعتقاد من در اینجا عملکردها و نیازهایی که احساس میکردند از یک مدیر موسس میتوانند انتظار داشته باشند ملاک قرار گرفت با توجه به شرایطی که بنده به عنوان هیات علمی دانشگاه صنعتی شریف داشتم و تعهداتی که به دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا داشتم، وضعیت من یک مقدار پیچیدهتر بود. چون بنده حتماً میخواستم که لطمهای به دانشجویانم وارد نشود. بالاخره چند روز قبل دانشگاه سازمان ملل در نامهای به ریاست دانشگاه صنعتی شریف اعلام کردند که انتخابشان را قطعی و بنده را انتخاب کردهاند.
*§ برای چند سال؟
** دوره ابتدایی این برنامه سه ساله است.
*§ این دوره قابل تمدید است؟
** بله، ولی به هر حال از ناحیه طرفین این موضوع قابل بررسی است.
*§ حکم جنابعالی را چه کسی صادر کرده است؟
** معاون دبیر کل محترم سازمان ملل که ریاست دانشگاه ملل متحد را هم عهدهدار است.
*§ اساسنامه این دفتر مشخص است یا شما باید آن را تدوین کنید؟
** کلیات برنامه و اهداف مشخص است. مجمع 23 آژانس که به نام UNwater معروف است اهداف کلی را مشخص کرده است. اما تدوین چارت سازمانی از اختیارات مدیر برنامه است که در قالب مجموعه ضوابط ملل متحد مطابق روال کار را انجام دهد. یعنی از یک ساختمان خالی باید شروع کنم. باید پستها را تعریف کنم و همکارانم را انتخاب کنم.
*§ بودجه این دفتر مشخص شده است؟
** این برنامه مانند سایر برنامهها دو ردیف بودجه دارد. یکی بودجه اولیه برای شروع و راهاندازی است که رقم زیادی هم نیست. فرض من این است که این بودجه اولیه را وزارتخانههای تخصصی کشور میزبان، یعنی وزارت علوم و تحقیقات جمهوری فدرال آلمان و احتمالاً وزارتخانههای همکاری بینالمللی و محیط زیست آن کشور تامین خواهند کرد. رقم اصلی بودجه پس از راهاندازی دفتر است که باید با تهیه برنامههای مختلف از سازمان بیالمللی تامین شود.
*§ یعنی از طریق 23 آژانس سازمان ملل؟
** هم از طریق آنها و هم از طریق موسسات عالی بینالمللی و برنامههای زیر نظر سازمان ملل نظیر برنامه توسعه کشاورزی که منابع مالی دارند. اساس کار این دفتر بحث توسعه ظرفیتهاست.
*§ به عنوان کسی که از منطقه خاورمیانه وارد این مسوولیت مهم ملل متحد شدهاید چه انتظاری از کشورهای خاورمیانهای دارید؟ کشورهایی که بحث آب برایشان مهم است.
** تمدنهای بزرگی در این منطقه حضور دارند. این تمدنها هم بر سر آب شکل گرفته است لذا با سابقهترین کشورهای جهان در امر آب در منطقه خاورمیانه هستند. این تجربه اصلیترین دستمایه است. طبیعی است که یکی از چشم داشتهای من از همکارانی است که در کشورهای خاورمیانه تجربیات بسیار ارزشمندی دارند. مخصوصاً افرادی که تخصصهای بالایی دارند و در سازمانهای بینالمللی هم فعالیت دارند. واقعیتش یکی از نقاط اتکای من ارتباط خوب و نزدیک با مدیران آن در سطح کشورهای خاورمیانه است همین جا از سوال شما این استفاده را کنم که اگر این نفر [خودش را به عنوان مدیر برنامه آب میگوید] به عنوان یک شخص تلقی شود در یک حدی میتواند ظرفیتهایش را ابراز کند که حوزه تاثیرش قطعاً محدود است. اما اگر که مجموعههای وسیعتری این فرصت را فرصت خودشان تلقی کنند مثل کشورهای خاورمیانه آن وقت میشود امیدوار بود که اتفاقات خوبی رخ دهد. این امر در ارتباط با همکاران خودم در ایران هم به مقدار بسیار زیادی صدق میکند.
*§ با این تفکر در سازمان ملل دچار مشکل نخواهید شد؟
** فکر میکنم انتظاری هم که همکارانم در سازمان ملل از انتخاب بنده دارند این است که فردی از کشوری میآید با چند هزار سال سابقه مدیریت آب. آنها روی تجربیات ما حساب کردهاند.
*§ قرار بود ایران یک کار بینالمللی در زمینه قنات کند، چه شد؟
** مرکزی تاسیس شده است که امیدواریم به زودی فعال شود. البته انتظار جامعه بینالمللی از ایران در زمینه قنات بیش از آن چیزی است که انجام دادهایم چون قرار نیست که مرکز دیگری در رابطه با قنات به کشور دیگری بدهند. امیدواریم همکارانمان بتوانند هر چه زودتر شورای حکام این مرکز را که دو سالی است از تاسیساش میگذرد تشکیل دهند.
*§ شما به عنوان یک ایرانی مسلمان بالاخره یک محدودیتهایی طبیعی در حوزههای اجتماعی و حتی سیاسی در جامعه بینالمللی خواهید داشت. این مساله تا نکات ریز هم ادامه دارد. از جمله نحوه پوشش رسمی یا برخی مسائل رفتاری. چقدر این خط قرمزها را با خودتان خواهید برد؟
** برای من خیلی جایی رفتن و نرفتن مساله نیست. چهار پنج سالی هست که با سازمانهای منطقهای و بینالمللی آب دنیا در تماس هستم. هم حضور فیزیکی دارم هم فکری.
*§ قبول کنید به عنوان یک مدیر عالیرتبه سازمان ملل وضعیتتان فرق خواهد کرد.
** بله، درست است. شما هم قبول کنید که سازمان ملل منحصر به فردترین سازمان دنیاست که در منشور خودش احترام به فرهنگها، تمدنها و پیشینهها و عقاید را دارد. طبیعی است بنده هم مثل یکصد ملیتی که در UN فعال هستند کارم را شروع میکنم. در این زمینهها فکر نمیکنم دغدغهای وجود داشته باشد.
*§ یعنی خط قرمزی برای خودتان قائل نیستید؟
** به چه معنا.
*§ به معنای ایدئولوژیک.
** من یک کار تخصصی میکنم و مثل هر متخصص دیگری کارم را انجام میدهم و ایدئولوژی خودم را هم در ذهنم دارم. آداب شخصیام را هم انجام میدهم.
*§ مثلاً به عنوان یک دیپلمات عالیرتبه سازمان ملل تن به پوشش رسمی خواهید داد؟
** اولاً بحث دیپلماتیک مطرح نیست. پست مدیریت برنامه دهه بینالمللی آب یک پست تخصصی است.
*§ همه پستهای سازمان ملل دیپلماتیک است.
** این طور نیست. اما اگر دغدغه شما این است که بین دکتر اردکانیانی که الان در تهران نشسته با آن کسی که ماه آینده در بن خواهد بود تفاوتی در ظاهر و سلوکش باشد باید بگویم که قطعاً تفاوتی وجود نخواهد داشت. البته دغدغههای کاریام بیشتر خواهد بود.
*§ از چه زمانی رسماً کارتان را در UN شروع میکنید؟
** از اول آگوست 2007. یعنی دهم مرداد ماه 1386.
*§ با مقامات ایرانی درباره پذیرش این مسوولیت رایزنی کردهاید یا در ارتباط با حمایتی که باید از شما به عنوان یک ایرانی انجام دهند؟
** با افراد صاحبنظر در زمینه بینالمللی مشورت کردهام. مسوولیت جدیدم در امتداد مسوولیتهای قبلی است. الان مدیر یک مرکز منطقهای آب هستم. از من خواستهاید تا این توانایی را در سطح وسیعتری عرضه کنم. بعد از شروع کار قطعاً ارتباط کاری نزدیکی با همه کشورها خواهم داشت. با منطقه خودمان به عنوان منطقه هدف این ارتباط خیلی معنادارتر خواهد بود. از تجربیات همکاران و متخصصان ایرانی هم استفاده خواهیم کرد.
*§ آیا میتوانم شما را به عنوان «سفیر آب» خطاب کنم که در حل برخی تنازعات آبی آتی نقشآفرینی خواهد کرد؟ این انتظار از شما انتظار زیادی است؟
** چه شما این عنوان را به بنده بدهید یا ندهید یکی از انگیزههایم همین است.